Thèn Hương

 

 

Nhớ lời hẹn năm đó

Hoa nở ta về đây

Giữa Kia Tăng lộng gió

Ngút ngàn cùng trời mây

 

Người ơi lê đã nở

Những cánh trắng xôn xao

Bừng một trời thương nhớ

Người giờ ở nơi nao?

 

 

 

 

Những câu thơ tha thiết trong bài thơ Lỡ hẹn một mùa hoa của chị Bùi Thị Mai Anh cứ vang vọng mãi trong tôi như một tiếng vọng từ miền ký ức, vừa dịu dàng, vừa xót xa. Từng câu chữ ấy như thể đã linh cảm trước một cuộc chia tay lặng lẽ với cuộc đời, với mùa hoa trắng Kia Tăng mà chị từng yêu tha thiết. Sự ra đi đột ngột của chị, khi đang ở cái tuổi chín muồi nhất của một đời sáng tạo là một mất mát lớn cho bạn đọc.

Mấy năm gần đây, bạn đọc thấy tên tuổi Bùi Thị Mai Anh xuất hiện đều đặn trên Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang. Chị được đánh giá là một cây bút đa tài với khả năng sáng tác trên nhiều thể loại. Từ những vần thơ trữ tình sâu lắng, truyện ngắn đầy cảm xúc cho đến những bài nghiên cứu phê bình công phu, chị luôn thể hiện sự tinh tế trong ngôn ngữ và chiều sâu trong tư duy. Ngoài ra chị còn dày công sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân gian với hàng trăm truyện cổ, dân ca, câu đố... của đồng bào các dân tộc thiểu số trong tỉnh.

Người dày công nghiên cứu văn học Tuyên Quang

Trong những năm làm công tác tại Trường đại học Tân Trào (trước đó là Trường Cao đẳng Sư phạm Tuyên Quang), chị Mai Anh cùng các cộng sự đã dày công nghiên cứu về văn học Tuyên Quang để đưa vào giảng dạy trong trường học. Qua đó giúp các em học sinh, sinh viên hiểu thêm về văn học dân gian, văn học trung đại, văn học thiếu nhi và văn học Tuyên Quang từ cách mạng Tháng Tám đến nay.

Hàng loạt công trình nghiên cứu của chị và cộng sự đã được in thành sách giáo trình, như: Văn hóa, văn học và ngôn ngữ địa phương tỉnh Tuyên Quang - tác giả Bùi Thị Mai Anh, Trần Thị Lâm Huyền (Giáo trình đào tạo giáo viên THCS hệ CĐSP), Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, Hà Nội (xuất bản năm 2010); Tuyển tập truyện cổ tích Tuyên Quang - tác giả Bùi Thị Mai Anh, Trần Thị Lâm Huyền, Đặng Trần Quân, Bùi Ánh Tuyết, xuất bản năm 2016 (Công ty cổ phần In Vũ Liên); Thi pháp truyện cổ tích Tuyên Quang - tác giả Bùi Thị Mai Anh, Trần Thị Lâm Huyền, Bùi Ánh Tuyết, xuất bản năm 2016 (Công ty cổ phần In Vũ Liên); Văn hóa truyền thống dân tộc Dao ở Tuyên Quang - tác giả Bùi Thị Mai Anh, Trần Thị Lâm Huyền, Đặng Trần Quân xuất bản năm 2016 (Công ty cổ phần In Vũ Liên). Ngoài ra chị còn có một số công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm tiêu biểu của tỉnh.

Chị đã tìm đến những địa điểm Bác Hồ sống và làm việc tại Tuyên Quang lãnh đạo cách mạng để thu thập tài liệu. Qua nghiên cứu của chị, nhiều độc giả mới biết trong thời gian Bác Hồ sống và làm việc tại Tuyên Quang, Người đã sáng tác nhiều bài thơ nổi tiếng, thể hiện tâm hồn thi sĩ, tinh thần cách mạng và tình cảm sâu nặng với Nhân dân, đất nước. Một số bài thơ tiêu biểu được Bác viết tại Tuyên Quang như: Nguyên tiêu; Cảnh khuya; Đi thuyền trên sông Đáy; Thơ Trung thu; Thơ chúc Tết các năm 1949, 1950, 1951, 1952, 1953, 1954, đều được Bác viết tại các địa điểm của ATK Tuyên Quang: Hang Bòng, Lũng Tẩu (Sơn Dương), Kim Quan (Yên Sơn), Bó Củng (Kim Bình, Chiêm Hóa)... Những bài thơ này không chỉ có giá trị văn học mà còn là những tư liệu lịch sử quý báu, thể hiện tâm hồn thi sĩ của một lãnh tụ cách mạng và cho thấy Tuyên Quang là nơi ghi dấu nhiều kỷ niệm sâu sắc trong cuộc đời hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đam mê tìm hiểu, nghiên cứu về văn học, văn hóa dân gian, chị cùng nhóm đồng nghiệp đã miệt mài sưu tầm và biên soạn hàng trăm câu chuyện cổ của các dân tộc sinh sống trên địa bàn tỉnh. Nghiên cứu của chị đã chỉ ra kho tàng truyện cổ Tuyên Quang phản ánh cách nghĩ, cách giải thích của người Tuyên Quang xưa về tên địa danh, địa hình, hình sông dáng núi của nhiều vùng đất. Truyện cổ Tuyên Quang còn tập trung phản ánh cuộc đấu tranh bền bỉ, không khoan nhượng của những người dân miền núi đứng lên chống giặc ngoại xâm. Hành trình nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn của chị là tâm huyết và nỗ lực gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống đang mai một theo thời gian.

Một cây bút đa tài

Thường thì một tác giả chỉ tập trung sáng tác ở một thể loại văn học nhất định, nhưng Bùi Thị Mai Anh lại có khả năng sáng tác ở nhiều thể loại khác nhau. Ở thể loại thơ, chị để lại dấu ấn bởi giọng điệu nhẹ nhàng, sâu lắng, nhiều trăn trở và rung cảm trước số phận con người. Những bài thơ của chị thường mang đậm chất nữ tính, nhưng không hề yếu đuối mà đầy bản lĩnh và nội lực. Tiêu biểu như bài: Lỡ hẹn một mùa hoa; Theo bùa; Thăm lại trường xưa; Ngày Xuân đi hội lồng tồng; Khám phá; Lời tâm sự...

Trong truyện ngắn, chị chú trọng khai thác chiều sâu tâm lý nhân vật, phản ánh chân thực đời sống hiện đại, hay những số phận bị lãng quên. Văn của chị dung dị nhưng đầy ám ảnh, đậm tính nhân văn. Truyện ngắn Dáng mẹ sau bức mành sáo; Ốc Anh vũ; Sóng trước đổ đâu; Hoa sữa; Đoạn trường ai có qua cầu; Cầu vồng... thất sắc, giúp người đọc nhận ra những bài học mang giá trị nhân văn sâu sắc.

Với lý luận phê bình, nghiên cứu, chị là người đọc sâu, viết kỹ, thể hiện lập trường, quan điểm rõ ràng. Chị đi sâu vào nghiên cứu đề tài văn học dân gian, văn học dân tộc thiểu số, văn học địa phương - những mảng đề tài mà nhiều người còn ngại chạm tới vì thiếu tư liệu hoặc hiểu biết nền tảng. Có lần chị tâm sự với tôi rằng: Đi sưu tầm truyện cổ không phải là công việc dễ dàng như nhiều người vẫn nghĩ. Cái khó lớn nhất chính là làm sao chuyển thể được những câu chuyện truyền miệng - vốn được kể bằng văn nói - thành văn viết một cách tự nhiên, mạch lạc mà vẫn giữ nguyên được sự hấp dẫn vốn có, cũng như nội dung và tinh thần của truyện. Những câu chuyện dân gian thường được kể bằng giọng điệu sinh động, ngôn ngữ giản dị, mang đậm dấu ấn của từng vùng miền. Vì thế, khi viết lại, người sưu tầm phải rất tinh tế, vừa phải giữ được cái "hồn" dân dã, mộc mạc của lời kể, vừa phải đảm bảo câu chữ trôi chảy, dễ hiểu với độc giả ngày nay. Có nhiều câu chuyện rất ngắn gọn, chỉ vài ba câu, nhưng muốn kể cho hay, viết cho hấp dẫn thì phải vận dụng linh hoạt ngôn ngữ địa phương, kết hợp với sự sáng tạo trong cách dẫn dắt và miêu tả. Việc lựa chọn từ ngữ, nhịp điệu, giọng điệu kể chuyện đều phải cân nhắc kỹ càng để vừa trung thành với nguyên bản, vừa tạo được sức cuốn hút mới trong hình thức văn bản viết. Đó không chỉ là công việc của một người ghi chép, mà là một quá trình sáng tạo thầm lặng nhưng đầy đam mê và trân trọng đối với kho tàng văn hóa dân gian của dân tộc.

Chị từng ấp ủ mong muốn sẽ sớm cho ra mắt một tập thơ, một tập truyện ngắn, cuốn sách Truyện cổ Tuyên Quang cùng tuyển tập công trình nghiên cứu về văn học Tuyên Quang qua các thời kỳ. Đó không chỉ là những dự án cá nhân mà còn là tâm huyết lớn lao chị dành trọn cho vùng đất quê hương - nơi chị đã gắn bó, tìm hiểu và dày công sưu tầm, nghiên cứu suốt mấy chục năm trời. Những tác phẩm ấy được kỳ vọng sẽ là dấu ấn đậm nét cho chặng đường lao động nghệ thuật bền bỉ và lặng thầm của chị, là món quà quý dành cho độc giả và là tư liệu có giá trị cho thế hệ mai sau trong việc hiểu và gìn giữ văn hóa, văn học địa phương. Thế nhưng, sự ra đi đột ngột của chị đã khiến tất cả những dự định ấy còn dang dở, để lại niềm tiếc nuối khôn nguôi không chỉ đối với gia đình, bạn bè thân thiết, mà còn đối với đông đảo bạn đọc và những người yêu văn chương, yêu văn hóa Tuyên Quang. Các bản thảo vẫn còn đó - như những cái cây chưa kịp nở hoa, như những lời chưa kịp nói hết - khiến ai từng biết đến chị, từng đọc những gì chị viết, đều cảm thấy xót xa và day dứt.

Đam mê giảng dạy các lớp du lịch cộng đồng

Trước khi về hưu, chị Mai Anh là Trưởng khoa Văn hóa - Du lịch của Trường đại học Tân Trào. Với vai trò này, chị đã cống hiến không ngừng nghỉ cho sự nghiệp giáo dục, đặc biệt là trong việc truyền đạt kiến thức về du lịch cộng đồng cho đồng bào dân tộc thiểu số. Chị hiểu rõ tầm quan trọng của việc phát triển du lịch bền vững gắn liền với văn hóa bản địa, và đã nỗ lực giúp người dân khai thác tiềm năng du lịch của địa phương một cách hiệu quả, góp phần nâng cao đời sống.

Trong mỗi buổi giảng, chị luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống như lễ hội dân gian, trang phục, ẩm thực, nghề thủ công, lối sống, tiếng nói - bởi chính những điều tưởng như bình dị ấy lại là "kho báu" hấp dẫn đối với du khách. Chị hướng dẫn bà con cách kể chuyện về bản làng, cách tổ chức các hoạt động trải nghiệm văn hóa một cách sinh động và gần gũi, để du khách không chỉ đến một lần rồi đi, mà còn muốn quay trở lại, gắn bó, chia sẻ. Không chỉ dừng lại ở lý thuyết, chị còn đồng hành cùng người dân trong việc trang trí sinh động các mô hình homestay, tổ chức tour trải nghiệm, thiết kế sản phẩm du lịch đặc trưng. Những đóng góp thầm lặng nhưng bền bỉ ấy đã góp phần vào thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng tại Tuyên Quang theo hướng bền vững, đồng thời giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống hiện đại.

Không chỉ là một cây bút đa tài trong lĩnh vực văn chương, Bùi Thị Mai Anh còn được nhiều người biết đến như một người nghệ sĩ của đời thường - với giọng hát truyền cảm và tài kể chuyện lôi cuốn, đầy hấp dẫn. Mỗi lần chị cất lời kể, dù là một câu chuyện cổ, một giai thoại địa phương hay chỉ là chuyện thường ngày, người nghe đều bị cuốn theo mạch kể tự nhiên, sinh động, pha lẫn chất trữ tình và dí dỏm rất riêng. Với óc hài hước tinh tế và lối diễn đạt hóm hỉnh, chị khiến những câu chuyện tưởng như đã cũ kỹ bỗng trở nên mới mẻ, tươi vui, khiến người nghe không chỉ hiểu mà còn bật cười, cảm nhận được cái duyên rất đặc biệt của một người từng trải, hiểu đời, hiểu người. Chị đi đến đâu, nơi ấy như được thắp sáng bởi tiếng cười, bởi không khí ấm áp và gần gũi mà chị mang lại. Có lẽ vì thế mà trong lòng bạn bè, đồng nghiệp, bà con lối xóm, chị không chỉ là một nhà giáo, nhà nghiên cứu, một người nghệ sĩ, mà còn là một người bạn, người chị, người cô thân thiết, khiến ai từng gặp gỡ đều cảm thấy yêu mến và trân trọng.

Bài viết này xin được xem như một nén tâm nhang thành kính gửi đến chị - một người yêu văn chương tha thiết - người đã dành cả cuộc đời mình để sưu tầm, gìn giữ và lan tỏa vẻ đẹp của văn hóa dân tộc bằng tất cả tâm huyết, tài năng và lòng nhân hậu. Dù chị đã đi xa, nhưng những gì chị để lại - từ trang viết, lời kể đến tiếng cười - sẽ còn sống mãi trong ký ức của những người yêu mến chị và trân trọng những giá trị văn hóa mà chị nâng niu suốt cuộc đời.

T.H