Tản văn của Chu Thị Minh Huệ

Nhiều khi ta tự hỏi mình trong sâu thẳm cõi lòng, rằng ta nhớ gì nơi ấy, ta nợ gì nơi ấy mà lòng cứ nặng vương, như thể một phần hồn mình đánh rơi nơi ấy mà cho dù có về đấy bao nhiêu lần cũng không thể tìm thấy, nhưng không tìm thấy thì day dứt, thì nhớ nhung không yên và luôn muốn về để tìm, để sống với xứ núi thâm sâu, ấy là Phó Bảng.
Có những chuyến đi bận rộn không thể ghé vào, nhưng khi đến ngã ba Lán Xì là mắt lại dõi về hướng ấy, lòng lại muốn ghé hướng ấy. Để rồi khi đi qua ngã ba lại trào dâng niềm nuối tiếc vời vợi với Phó Bảng. 
Cao nguyên đá mộng mơ, dịu dàng nắng rót vàng như mật, của gió dìu dịu lướt trên môi, trên má, của thâm trầm và sâu lắng những trầm tích đã trải theo lịch sử mấy nghìn năm của vùng Cao nguyên đá Đồng Văn. 
Ở Phó Bảng sớm sương, trưa nắng, chiều thu, tối đông là cảm giác một năm đã nhẹ nhàng đi qua mà không thể níu nhau cùng ở lại một thời điểm nào cho gặp gỡ, chỉ là để ngày nào cũng đọng cảm xúc luyến tiếc trong đầu, trong tim cho bất kỳ ai trót nghe đến địa danh Phó Bảng. 
Ở Phó Bảng - nơi thời gian dừng lại trên mái ngói âm dương, trên bậu cửa sổ, trên ghế đá đầu hè, trên sàn gác chất đầy củi khô… để rồi đã khoác lên mình những biệt danh: Nàng công chúa ngủ quên, người thiếu phụ không muốn thức giấc, thị trấn bị lãng quên, thị trấn ngủ quên...  Những căn nhà người Hoa phủ lớp vàng nâu, với cửa sổ, cửa chính đều bằng gỗ, mái ngói âm dương như dừng lại cả dãy phố mấy trăm năm nay. Như nàng công chúa vẫn ở đây, trên xứ sở mù sương này để đợi chờ một chàng hoàng tử xứng đáng đến đặt nụ hôn lên môi mới tỉnh, chứ nhất định không tự tỉnh giấc hoặc không thể tỉnh bởi lời nguyền của mụ phù thủy năm xưa vẫn còn hiệu lực. Nhưng tất cả phải dừng lại như vốn có thì Phó Bảng mới sâu lắng và dường như tách hẳn được với nhịp sống rộn ràng ngoài kia.
Bao nhiêu gỗ, đá đều như ngày xưa, và cả tình yêu cũng dừng ở đây từ thuở sơ khai, không biết bao nhiêu mối tình đã chầm chậm ở nơi đây trong nhịp sống và thuần khiết. Những cô nàng tiểu thư và công tử người Hán vẫn đang ở đây, vẫn đang tẽ ngô bên hiên nhà và sửa một chiếc xe đẩy để đẩy những bắp ngô vàng từ nương về nhà. Chiều hanh hao trong nắng vàng, với ngô vàng để kéo tất cả dừng lại ở màu vàng nâu bên hiên những ngôi nhà người Hán. Khí hanh cho ngô thêm vàng, để tối rét sâu, rét buốt cho món khâu nhục thêm mềm mượt. Những đám cưới người Hán nhất định phải có món khâu nhục tượng trưng cho cuộc sống của đôi trẻ sẽ phải trải qua những giai đoạn “khổ, nhục” mà vẫn gắn bó với nhau, vẫn mềm mượt như miếng thịt, và đậm đà keo sơn như nhựa thì duyên mới bền lâu, mới đi đến cuối cuộc đời mà tay vẫn nắm tay nhau. 
Phó Bảng năm nào cũng vào đông rất sớm, chỉ sau một địa danh ở ngay bên cạnh mà thôi. “Thứ nhất Lán Xì, thứ nhì Phó Bảng”. Những cây mận luôn mốc trắng thân chờ ngày bật nụ, bung hoa ở Lán Xì rồi lan lên Phó Bảng. Để khoác lên một màu trắng muốt những ngày cuối đông. Những bông hồng to, đậm màu và hương dìu dịu len khắp khu vườn. Ai ai cũng bảo hoa hồng Phó Bảng mang trong mình cái rét của cả vùng Cao nguyên đá, nó phải gồng mình để chống rét nên mới được to bông, dày cánh và đượm hương. Nó như người con gái chăm nó, nó hiểu công sức và tấm lòng của người chăm nó sớm hôm nên đáp lại tấm lòng đó nó cần hết sức vươn lên để khẳng định mình, khẳng định một vẻ riêng có để xứng với những điều không lẫn với đâu của Phó Bảng. Nhưng nó không rực rỡ mà màu cũng thâm trầm như khí trời nơi đây. Trong lòng người, trong nếp sống đều lặng sâu, như dòng nước phía sâu nhất ở đáy thác; như cây rừng ở trong lõi rừng. 
Hồng Kông thứ hai hay một cạnh của tam giác vàng châu Á là mệnh danh một thời của Phó Bảng. Ở đây vẫn giấu trong mình một vẻ bí ẩn từ những năm sóng gió của vùng Đồng Văn. Ngồi ở đây, một hiên nhà cổ Phó Bảng thấy như một khu phố sầm uất với súng đạn, thuốc phiện, bạc trắng, dầu thắp, muối mặn vẫn còn cựa quậy đâu đây. Một thời Phó Bảng là thủ phủ của buôn bán, những thương gia người Hán từ mạn Hồng Kông, từ thủ đô Paris hoa lệ vượt bao eo biển để mang dầu, mang muối, mang súng, mang bạc lên Phó Bảng để đổi một mặt hàng trứ danh là thuốc phiện đi đến những vùng đất xa xôi. Phó Bảng - Hồng Kông - Paris hợp thành một tam giác vàng, hợp thành con đường tơ lụa mà cũng là con đường súng nổ, máu đổ. Thuốc phiện đi từ các vùng đất đẹp như Đường Thượng, Lũng Hồ, Lũng Pù về Phó Bảng làm thành một khu chợ rất đặc biệt và cũng tàn khốc nhất nơi đây. Một thời Pháp, một thời Vương, cùng các tổng giáp, mã phài đã từng oai hùng một thời ở đây, kéo lên Đồng Văn, sang Mèo Vạc. Ngồi đây như vẫn thấy: “Ở Đồng Văn, bọn đặc vụ và phản động trong tầng lớp trên tăng cường hội họp bàn cách phá cách mạng. Chúng tổ chức buôn lậu thuốc phiện, vũ khí…”. Một thời sóng gió Đồng Văn, một thời loạn phỉ Đồng Văn mà những đau thương nồi da nấu thịt trước những âm mưu thâm độc của kẻ thủ để xúi giục lập “Xứ Mèo tự trị”, “một thời giết người Hán để lấy bạc, giết người Tày để lấy ruộng, giết người Kinh để lấy muối”… Sóng gió một vùng Cao nguyên đá, từ những ngày đầu không phải đã thuận lợi, bao nhiêu đấu tranh, bao nhiêu con người đã vì sự bình yên của Cao nguyên mà dấn thân, mà hy sinh. Ở đây, nhìn xa ra Vần Chải còn thấy được người anh hùng dân tộc Sùng Dúng Lù tiễu phỉ Vàng Vạn Ly trên hang Sảo Há biết bao ngày vận động mới gọi được nó ra hàng; ở đây, còn thấy được con đèo Thẩm Mã đã thẩm biết bao sức ngựa phải khụy gối trên đỉnh đèo, để thấy rằng các tên phản động đã rót vào tai đồng bào ta rằng: “Chính phủ mà làm được đường lên Đồng Văn thì trâu đực biết đẻ con”, để cho đến bây giờ con đường Hạnh Phúc đã đem đến bao nhiêu hạnh phúc cho đồng bào vùng cao, dẫn lối bao nhiêu đồng bào miền xuôi lên với Cao nguyên đá thơ mộng mà hào sảng.
Ở vùng biết bao trầm tích này linh khí mấy trăm năm còn đọng. Ở đây đã vượt qua được những thăng trầm của thời đại thì còn lại là sự thâm sâu, lắng đọng. Nơi đây chỉ dành cho những người đã vượt được sóng gió, đã qua được khổ nhục và trong lòng chỉ còn lại tình yêu đằm sâu trong quá khứ, để sống bình thản trước những ầm ào ngoài kia. Ngã ba Phó Bảng là một giới hạn cho ta bước chân chọn con đường sôi động hay rẽ trái vào thâm trầm của cuộc đời. 
Ta đã qua những đận, những khúc của đời người, như thể đã vượt qua con dốc Chín Khoanh để vượt lên đỉnh dốc Phó Bảng thì ở lại đây, để chờ đợi những dịu dàng nắng mùa thu chầm chậm trôi trên Phó Bảng, trôi về ngày đông rét sâu, rét ngọt bên hiên nhà, ta ngồi xỏ tay trong bao tay lông với ấm trà nóng, thẩm cái rét của vùng cao nguyên đá, bên cạnh vẫn còn trống một chỗ ngồi chờ một người vẫn còn vượt nốt cái đận cuối cùng của đời người để về nhẹ nhàng ngồi bên cạnh ta, để từ giờ sẽ cùng nhau đi nốt quãng đường còn lại của cuộc đời trên miền Phó Bảng biên viễn đỉnh trời.

C.T.M.H

Minh họa của Quảng Tâm