Tân Điều

Chuyện đi câu cá ngày xưa và bây giờ nó khác nhau rất xa. Bây giờ đi câu đa số là thú vui của người lớn, có bạn bè hội nhóm hẳn hoi, việc đi câu thường kéo dài cả ngày cả buổi được chuẩn bị kỹ càng từ vật dụng đi câu đến các đồ ăn thức uống. Mục đích kinh tế tất nhiên cũng có, nếu câu được cá to thì càng ham nhưng nếu không được cũng chẳng sao, nó như một thứ đam mê, một cuộc đi chơi có tổ chức. Ngày xưa thì khác, có thể việc đi câu bắt đầu từ người lớn, bọn trẻ con mới lớn như chúng tôi học theo. Đến một lúc nào đó chính chúng tôi mới là lực lượng đông đảo và trở thành những nhân vật chủ yếu của câu chuyện đi câu này.

Cứ mỗi buổi chiều hè đi chăn trâu về hoặc vào những ngày nghỉ là chúng tôi ra ngòi đi câu, dân ở đây vẫn quen gọi những con suối nhỏ là ngòi. Bây giờ nguồn nước cạn kiệt nên ngòi không còn nữa, ngay cả con sông Phó Đáy xưa kia nước mênh mông muốn đi qua phải dùng mảng bây giờ cũng chỉ còn như một con suối mà thôi. Ở làng tôi có một con ngòi chảy qua, nó bắt nguồn từ mãi trong núi trong khe, chính con ngòi này là nguồn nước tưới cho cả cánh đồng làng. Con ngòi tuy không to nhưng nước chảy khá mạnh, muốn sang bờ bên kia người ta phải bắc những cây gỗ làm cầu. Thỉnh thoảng lại có những đoạn ngòi phình to ra tạo thành những vũng nước khá sâu, ở những vũng này có rất nhiều cá: cá trê, cá chuối, cá diếc, cá chép, cá rô phi… nhưng nhiều nhất là cá trê và rô phi. Cá trê không hay di chuyển nhiều như các loại cá khác, chủ yếu chúng sống trong các hang chỉ khi đói chúng mới đi tìm ăn, thường là sáng sớm và chiều tối. Còn cá rô phi thì ngược lại, chúng bơi lội suốt ngày, nhất là sau những cơn mưa chúng tụ tập hàng đàn lập lờ ngay trên mặt nước.

Việc sắm bộ đồ câu hồi ấy cũng rất khó khăn nên bọn chúng tôi mỗi thằng một kiểu, đồng bộ nhất phải là cần trúc và dây cước. Nếu không kiếm được trúc thì thay cần bằng cây rui nhỏ (một loại cây chuyên làm rui lợp nhà) loại cây này cũng khá chắc và dẻo, dây cước không có thì lấy chỉ khâu se lại cũng chẳng sao. Khó nhất là lưỡi câu, chúng tôi phải mua từ những ông bà người dưới xuôi thỉnh thoảng qua làng thu mua đồng nát, nếu không thì phải đi bộ hơn mười cây số ra tận ngoài huyện. Cũng có thằng bí quá tự mày mò làm lấy lưỡi câu, tất nhiên loại này chỉ để câu những con cá nhỏ, gặp cá to cùng lắm thì chỉ giật lên được khỏi mặt nước là lại rơi xuống. Câu cá cũng là một thú vui nên hồi ấy bọn con trai chúng tôi thằng nào cũng phải có ít nhất một cái cần câu dựng trong góc nhà hay dắt dưới gầm sàn. Mồi câu là những con giun nhỏ, chúng tôi đào bới trong vườn hay trong góc rừng ẩm ướt nơi đất tơi xốp có nhiều bóng cây che phủ. Việc đào giun cũng mất khá nhiều thời gian nên để có mồi câu thường xuyên chúng tôi thường đào sẵn giun, đổ đất vào các ống nứa hoặc các ang vại vỡ rồi nuôi giun trong ấy, khi cần là có mồi câu ngay.

Đi câu hồi hộp nhất là khi phát hiện cá đã cắn mồi, đây thực sự là những giây phút căng thẳng. Hình như cá cũng như con người, có cá to cá nhỏ, có con trầm tĩnh có con hấp tấp, vội vàng. Những con cá già dơ trầm tĩnh thường chờn vờn khá lâu, cái phao cứ dập dềnh lúc chìm lúc nổi trên mặt nước. Gặp trường hợp này là phải kiên trì, có thằng hấp tấp mới nhìn thấy phao bị kéo đi đã vội giật lên ngay, chẳng ăn thua gì. Phải bình tĩnh chờ đến khi cái phao bị kéo đi và chìm hẳn khỏi mặt nước hãy giật lên là ít khi trượt. Đối với những con cá háu ăn lại khác, phải nhanh, vì loại này nó chẳng chờn vờn gì cả mà vừa thấy mồi là đớp luôn, cái phao đang nổi bỗng biến đi đâu, nếu không giật nhanh là lại mất mồi như chơi. Đi câu ghét nhất là gặp đàn cá nhỏ, chúng xông vào giằng xé miếng mồi làm cái phao cứ nhấp nháy xoay tròn liên tục mà chẳng thấy chìm. Một lúc sau cái phao im lặng chẳng còn động đậy gì, nhấc cần câu lên thì mồi giun đã bị chúng rỉa sạch. Muốn tránh lũ cá này chỉ cần chỉnh cái phao để mồi câu xuống thật sâu khỏi mặt nước vì chúng thường chỉ tìm kiếm thức ăn ở tầng trên cùng. Thế mới nói là cuộc đấu trí, phải hết sức linh hoạt thì mới câu được cá. Đó là kinh nghiệm từ thực tế không phải ai cũng biết, lý giải vì sao cùng đi câu mà có người được nhiều có người được ít.

Tuy nhiên đã nói đến đi câu cá là có chuyện may rủi, kinh nghiệm là như vậy nhưng chuyện may rủi là có thật, có người rất may có người lại xúi quẩy, điều đó rất đúng với người đi câu. Cùng câu với nhau trên một đoạn suối mà có người được liên tục, có người ngồi chán chê cũng không thấy con cá nào. Nếu được thì cũng chẳng giống nhau, có người giật lên toàn cá trê, người khác lại chỉ được rô phi hay cá diếc. Thậm chí có anh chàng láu cá khi thấy người khác gặp may liền mang câu đến đặt ngay sát bên cạnh nhưng cuối cùng vẫn chẳng được gì. Nghe có vẻ rất lạ nhưng lại là sự thật, đó chính là những điều hấp dẫn nhất và cũng là những câu chuyện thường ngày của người đi câu. Nhưng chuyện may rủi cũng tùy thuộc vào từng ngày đi câu, chứ không hẳn nó chỉ ám mãi vào một người. Ta vẫn thường gọi những người hay gặp may là sát cá nhưng điều đó chỉ đúng một phần vì chẳng có ai gặp may mãi, hôm nay được ngày mai chưa chắc. Tôi nhớ mãi một kỷ niệm buồn, hồi học lớp ba hay lớp bốn gì đó. Sáng chủ nhật hôm ấy trời mưa lâm thâm, nghĩ rằng trời mưa thế này chắc cá sẽ đi ăn nhiều, thế là tôi với thằng Vụ rủ nhau đi câu. Chẳng biết hôm nay xúi quẩy thế nào, hai thằng ngồi mãi mà chẳng câu được con cá nào. Chán quá hai thằng bỏ câu đi chơi, nhìn thấy dưới đám ruộng có một vũng trâu đằm lắp sắp nước, phía bên kia có đám ruộng nhà bà Mạo vừa mới cấy hôm qua. Chẳng biết do ai đầu têu mà hai thằng sang nhổ đám ruộng mới cấy mang đến vũng trâu đằm để tập cấy. Vũng nước chỉ khoảng một tấm chiếu mà bao nhiêu gốc mạ non được cắm xuống. Hai thằng đang hả hê vui đùa thì bất ngờ anh Ích con nhà bác Bẳn đi qua, anh quát cho rồi về báo bố mẹ. Thế là cả hai thằng ngoài bị bố mẹ mắng chửi thì hai bà mẹ còn phải đi cấy đền trả lại cho người ta. Đi câu cá chẳng có ai  tổ chức nhưng nó lại như một thói quen tự nhiên của bọn trẻ con trong làng, mặc dù chỉ là tự phát nhưng cũng rất đông vui nhộn nhịp như một phong trào có tổ chức vậy. Hơn nữa việc câu cá ít nhiều nó cũng góp phần cải thiện bữa ăn cho gia đình vào cái thời khó khăn ấy nên cũng rất được bố mẹ khuyến khích. Bây giờ làng quê đã đổi khác, nông thôn phát triển đông vui như phố thị. Con suối cũng chẳng còn nhưng những hình ảnh đi câu cá ngày xưa và một thời đầy ắp những kỷ niệm sẽ còn mãi trong ký ức mỗi chúng tôi.

Tháng 7 năm 2025

T.Đ

Minh họa của An Bình