Ghi chép của Phù Ninh

 

 

 

Phía Tây Nam phường Hà Giang 1 ngày nay là đất xã Vị Xuyên. Ở đây có dãy núi Tây Côn Lĩnh cao nhất tỉnh. Nếu đem so với Phan Xi Păng thì thấp hơn chút đỉnh song cũng là một địa danh trong bản đồ du lịch mạo hiểm khám phá thiên nhiên của Tuyên Quang. 

Nhớ hồi sáp nhập tỉnh lần trước, đã một lần tôi đặt chân tới đỉnh cao này. Dạo đó, chỉ là một biên tập viên của Tập san Sinh hoạt Văn hóa, chẳng phải phóng viên mặt trận nhưng tôi hay ra biên giới.

Một hôm, vào lúc cuối ngày lên đến cơ quan Huyện ủy Vị Xuyên thì gặp Bí thư Huyện ủy Cháng Văn Dùi. Chào hỏi xong, ông bảo tôi: 

- Anh em không ngại đi bộ thì mai cùng tôi lên Cao Bồ một chuyến cho biết Tây Côn Lĩnh.

Trong khi xưng hô ông Dùi hay gọi cán bộ bằng

“anh em”.

Được lời như cởi tấm lòng, tôi phấp phỏng đợi trời sáng. Bụng nghĩ, ông nói vậy chắc là để thử tinh thần đám làm nghề cầm bút, chứ Bí thư Huyện ủy đi công tác làm gì chẳng có xe.

Đúng  vậy, sương sớm còn lãng đãng, chiếc xe trần bạt đã đậu giữa sân cơ quan. Lên xe  đã thấy ông Dùi và một cán bộ đeo súng ngắn ngồi bên. Ông cho biết cán bộ đó vừa là thư ký vừa là bảo vệ.  Đất nước đang trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc nên Bí thư Huyện ủy mới có thư ký và bảo vệ riêng.

Đường ô tô xuyên dưới tán ngàn ngàn cổ thụ mát rượi.  Rừng nguyên sinh được bảo tồn nghiêm ngặt. Xe dừng  khi còn cách điểm đến chừng mười lăm cây số. Cao Bồ nằm trên đỉnh Tây Côn Lĩnh. Chặng đường đèo dốc còn lại, chúng tôi phải cuốc bộ. Hóa ra không phải Bí thư thử, mà là báo trước để chuẩn bị tinh thần.

Chúng tôi xuống xe. Dặn dò tài xế điều gì đó rồi ông Dùi dáng người cao, hơi gầy, trong bộ áo quần màu chàm  sải bước dẫn đầu. Nếu ai chưa quen, nhìn qua tưởng là một người Dao đi rừng. Hai chúng tôi cố theo để không bị tụt lại. Mãi sâm sẩm tối mới đến được bản Nam Ni, quê ông. Ngồi bên bếp lửa một lúc người nhà đem đến ba chậu nước hơi nóng tỏa là là. Ông Dùi nói:

- Anh em ngâm chân đi cho đỡ mỏi!

“Anh em” là chỉ hai chúng tôi.

Chúng tôi làm theo. Thấy ngay tác dụng ngâm chân nước nóng sau một quãng đường dài đi bộ. Không còn bị cảm giác tê nhức hành hạ nữa. Nước vừa hết nóng người nhà đem đi ngay. Liền đó thấy bưng lên một chiếc mâm gỗ. Trên mâm đặt ba cái bát, ba cái thìa. Mỗi bát lại úp  một cái bát nữa đậy kín, không rõ  là thứ thức ăn gì.

Thong thả mở từng chiếc bát đậy, ông Dùi nói:

-  Anh em ăn rượu đi sẽ thấy đỡ mệt.

Ông cũng cầm thìa, bát xúc ăn vẻ rất ngon lành. 

Thì ra là loại rượu làm bằng gạo cẩm, không cất thành nước. Rất dễ ăn, người không quen uống rượu như tôi ăn vẫn thấy ngon. Ngẫm ra mới thấy cách người Dao chăm sóc sức khỏe thật là đơn giản, khoa học, rất hiệu nghiệm. “Đi một ngày đàng học một sàng khôn”, thực tế của chuyến trèo núi hiếm có này.

Đêm trên đỉnh Tây Côn Lĩnh thật tuyệt vời. Sương lãng đãng nhạt nhòa như đêm trắng miền Bắc cực. Tiết trời se se lạnh, không phải mặc thêm áo. Có một Đà Lạt ở đây chăng?

Không gian yên tĩnh cứ ngỡ như cõi Phật. Thoảng hoặc có tiếng chim bay xào xạc chao qua. Bản Nam Ni là địa bàn cư trú của người Dao, ngành Dao áo dài. Nét đặc trưng của phụ nữ ngành Dao này là mặc chiếc áo màu chàm dài chấm gót, khi bước, tà phất phơ tha thướt.

Kiểu áo cũng khá đặc biệt. Cổ thấp, có hò, cài khuy nách bên phải. Cổ, nẹp áo nhỏ thêu hoa văn màu đỏ, hồng, trắng. Khuy áo bằng đồng, hình nấm. Tay áo viền dải đỏ, trong lót vải màu xanh. Dây lưng đỏ, hai mép viền vải trắng. Dọc giữa dây lưng gắn các khuy bạc hình tròn, chạm trổ, xếp ghếch lên nhau. Ở chỗ móc khóa dây lưng trước bụng có một dải vải đỏ vắt chéo. Nối tiếp phía dưới thắt lưng là chùm dây xà tích  bằng bạc. Thắt lưng và xà tích quấn ngoài áo. Gắn với kiểu quần ống hẹp tạo dáng vừa uyển chuyển vừa khỏe khoắn. Bà con Cao Bồ làm nông nghiệp cấy lúa nước, lúa nương, trồng các cây màu ngô, khoai, thu hái chè và các loại lâm sản. Mức sống khá cao. Chè Shan, một loại đặc sản nổi tiếng của Cao Bồ, là nguồn thu nhập đáng kể của người dân nơi đây.

Qua một đêm ngủ ngon, sức khỏe trở lại bình thường, hai chúng tôi  hăng hái theo ông Dùi đi xem vùng chè Shan. Bản Nam Ni ở trên đỉnh núi, đường lên thoai thoải, gặp xung quanh thưa thoảng những cây chè khá to mọc lẫn các loại cây rừng khác. Đi chừng nửa giờ thì đến rừng chè. Khác với đồi chè vùng Trung du trồng theo hàng, trên nương thuần là cây chè, thỉnh thoảng có những cây họ muồng làm giảm nắng. Còn Nam Ni thì đúng là rừng chè. Cây nào cây nấy to như cột nhà, thân bám đầy rêu xanh. Cây chè mọc không thành hàng lối nào, chỗ thưa chỗ mau. Ông Dùi cho hay là, không biết rừng chè có từ đời nào. Có lẽ là nó tự mọc trước khi người Dao đến ở. Về sau người trồng thêm, trồng dặm vào những khoảng cây thưa.  Xa xưa khi dân ít cánh rừng là sở hữu chung cả bản. Ai hái bao nhiêu mặc sức. Lâu dần, người đông lên, chè thành hàng hóa bán chạy, bèn đem chia cho hộ theo nhân khẩu. Chia ra thế, của ai nấy chăm sóc. Rồi nhà nào cũng trồng thêm, bây giờ phát triển thành vùng hàng hóa.  Những cây bằng cổ chân thế này là chè mới trồng đấy.

Ông Dùi kiễng chân bứt đưa cho hai chúng tôi mỗi người một chiếc lá chè bánh tẻ, to bằng tờ giấy khổ A4, màu xanh đậm, dày như giấy các tông. Thoạt nhìn không biết đó là lá cây gì, song xem thấy diềm lá răng cưa đúng là lá chè. Ông Dùi nói:

- Chỉ chè tơ lá mới to như này. Chè già lá nhỏ và mỏng hơn, uống cũng ngon hơn.

Đi một quãng ông Dùi dừng lại nói:

- Anh em xem, ở đây hái chè phải trèo thang,

trèo dàn. 

Đúng vậy trên tầng cao phía xa kia có mấy cô gái  ngồi vắt vẻo, hai tay thoăn thoắt hái những búp chè non tua tủa.

Ông Dùi giảng giải:

- Cây chè to, nhiều cành nhánh nên rất khó leo theo kiểu bám vào thân. Mà đi hái chè phần nhiều là các bà, các cô nên phải có thang. Thang được bắc cố định, để di chuyển ở trên cao thì nó không còn tác dụng. Thế là lại phải làm giàn, kiểu như giàn giáo xây nhà. Anh em thấy đó, một cây phải bắc tới hai, ba giàn. Mỗi tầng tán là một giàn. Trước đây có mấy nhà nuôi khỉ để hái chè.

Lần đầu nghe chuyện này, tôi hỏi lại:

- Khỉ biết hái chè? Phải huấn luyện cho nó chứ ạ?

- Không. Người ta treo sẵn giỏ trên cây, khỉ chỉ biết hái búp bỏ vào. Đầy giỏ người phải móc xuống. Chè ấy đem về còn phải nhặt lại mới đem sao được. Nuôi khỉ lắm phiền phức, chúng phá phách tanh bành nhà cửa vườn  tược. Tính ra lợi không bằng hại. Và chăng  để góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, khỉ nuôi được thả hết về rừng, không còn nhà nào nuôi nữa. 

Đi trong rừng chè thoải mái như một chuyến du lịch. Rừng thưa, đất không ẩm quá, lá khô xào xạc dưới chân. Đây đó có những khoảng sáng lấp loáng. Đang mải với những cảm nhận riêng có của rừng chè, nghe ông Dùi nói:

- Đến chỗ cây chè tổ rồi đây.

Cả hai chúng tôi đều ngước lên. Trước mắt là một cây cổ thụ có lẽ đến mấy trăm tuổi. Phần thân gốc to cỡ bốn người ôm. Cách mặt đất khoảng ba mét là bắt đầu tầng tán thứ nhất. Có đến hàng trăm cành đua lên, vươn cao đón ánh sáng. Khoảng hai mét nữa là tầng tán thứ hai, vòm rộng hơn, nhiều cành nhánh hơn. Tầng trên cùng, tầng thứ ba, cách tầng dưới gần hơn nhưng vòm tán rộng hơn. Mường tượng cây Bồ đề đức Phật tổ ngồi thiền đến giác ngộ cũng chỉ to và đẹp đến thế là cùng. Chừng đoán được thắc mắc của chúng tôi, ông Dùi nói:

- Năm nay tôi năm mươi tuổi, từ nhỏ đã thấy nó như  thế này. Cây chè tổ là vật thiêng không ai hái lá. Nhưng xa xưa chắc có người đốn tạo nên tán cây mới đẹp thế. Sắp tới sẽ làm con đường từ Quốc lộ 2 lên Tây Côn Lĩnh, cũng sẽ xây dựng ở đây khu nghỉ mát tầm cỡ quốc gia và Nhà máy sản xuất chè xuất khẩu.

Thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Cao Bồ sáp nhập vào xã Vị Xuyên. Những ngày thu nắng dịu mưa thưa mong sao có dịp lên lại Nam Ni thăm người xưa cảnh cũ với biết bao đổi mới trên đường phát triển kinh tế và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc ở vùng đất thiên nhiên ban tặng khí hậu và đặc sản chè Shan tuyết nức tiếng thiên hạ.

Ngày thượng tuần tháng 8/2025.

P.N

Minh họa của Lê Cù Thuần