Tản văn của Đào Thanh

Không gian làm lễ cúng chay trong văn hóa của người Cao Lan, xã Phú Lương.

Bếp lửa nhà ông Trần Văn Đồng, thôn Lão Nhiêu, xã Phú Lương đỏ rực suốt mấy đêm liền. Tiếng trống, tiếng kẻng ngân dài trong đêm, theo gió núi len qua từng nếp nhà, chạm vào ký ức của những người Cao Lan đã sống trọn đời với rừng.

Trước sân nhà ông Đồng, đàn ông ngồi quây quần bên ấm trà, chén nước sóng sánh vơi đầy, làm ấm cả không gian se lạnh. Chiếc điếu cày cũ được chuyền tay, làn khói thuốc cuộn lên bảng lảng như sương núi, quấn quanh mái tóc, vạt áo, len vào những câu chuyện của ký ức xa xăm. 

Ngoài bếp, những người phụ nữ má hồng lên vì lửa. Bàn tay thoăn thoắt, nhóm củi, trở thịt, xếp lễ. Mùi thịt nướng quyện với mùi xôi gạo mới, thơm dẻo, lẫn trong mùi khói rừng ngai ngái, tất cả hòa vào nhau thành một thứ hương vị rất riêng của núi, của bản.
Trong gian nhà, tiếng mõ, tiếng kẻng đều đều vang lên, khi gần khi xa. Lời khấn của thầy cúng rì rầm, lúc rõ, lúc mờ. Khói hương bay lên, len qua mái nhà, vắt ngang khoảng không như sợi chỉ vô hình, thiêng liêng.
Đêm nay, ở Lão Nhiêu có việc lớn. 
***
Tôi đến, ngồi cạnh ông Hầu Trung Lập, người đàn ông đã bước sang tuổi bảy mươi bảy. Anh mắt ông sáng và sâu như chứa cả một đời người qua bao mùa nương rẫy. Ông có mặt ở nhà đám suốt mấy hôm nay, được chủ nhà mời đến để sắm sửa đồ lễ theo nghi thức tổ tiên của người Cao Lan. Ở bản này, nhắc đến việc lễ lạt, người ta tìm đến ông như một điểm tựa quen thuộc.
Đôi bàn tay ông gầy guộc, những đường gân nổi rõ dưới làn da đã nhăn lại vì năm tháng, nhưng từng động tác vẫn chắc và khéo. Ba ngày liền, ông cặm cụi bên những bó tre, bó giang mang từ rừng về, tước từng sợi, vót từng nan. Dưới ánh đèn vàng, những vật lễ dần nên hình, nên dạng. 
Ông Lập kể rằng, với người Cao Lan, chỉ khi hoàn tất những nghĩa vụ tâm linh với tổ tiên, một người mới đủ duyên, đủ phận để đứng ra lo việc lễ lớn. Đó là một hành trình trả nghĩa, trả ơn, trả cả những món nợ vô hình mà con người mang theo từ khi sinh ra đến lúc nhắm mắt. 
Ở bản Lão Nhiêu, người ta kính trọng ông Lập không chỉ vì tuổi cao, mà bởi ông là người đã “trả hết nợ” với người âm. Ông đã đi qua hành trình ấy.
Ông nâng chén trà, nhấp một ngụm nhỏ, giọng chậm rãi như rót vào đêm: “Đón người âm cũng như đón khách quý. Khách càng quý càng phải chu đáo. Mình làm không chỉ cho hôm nay, mà còn cho cả cái gốc của con cháu sau này”. 
Nói rồi, ông cúi xuống buộc lại một nút lạt, tỉ mỉ, chăm chú và nheo mắt nhìn chúng như thể nhìn bằng cả ký ức chạy theo ông suốt gần 80 năm cuộc đời. Ánh đèn vàng hắt ra từ gian nhà chính phủ lên dáng ông nghiêng nghiêng, mềm như nhung, hòa vào đêm mênh mang của núi.
***
Trong gian nhà chính, ông Trần Văn Đồng đứng lặng trước bàn thờ tổ tiên. Ông nâng nén hương, cúi đầu thật sâu.
Bốn năm trước, cũng chính nơi này, ông từng khấn những điều giản dị như hơi thở. Ông không cầu giàu sang, không xin vàng bạc. Ông chỉ mong mẹ già qua được mùa gió độc, lũ cháu thôi biếng ăn, căn nhà nhỏ bớt đi những tiếng thở dài trong đêm vắng. 
Rồi bốn mùa rẫy nương xoay vòng. Mưa xuống, lúa lên. Rừng thay áo mới. Những lời khấn năm nào dường như đã nảy mầm như lúa non gặp nước nguồn. 
Mẹ già khỏe mạnh, gia đình ông yên ấm. Con gái lớn yên bề gia thất. Tiếng cười của cháu ngoại mỗi sáng đổ đầy sân như nắng. Cậu con trai thứ hai sang tận Nhật Bản, nơi xứ lạ gió lạnh, chắt chiu từng giọt mồ hôi gửi tiền về quê. Cậu út ở lại bám ruộng, giữ rừng. Những chuyến xe tải vượt đèo dốc cũng đầy may mắn. 
Bởi vậy hôm nay ông làm lễ chay lớn này để tạ ơn. Với người Cao Lan, khi chưa làm được lễ chay, nghĩa là gia đình còn món nợ với tổ tiên.
Ông Đồng có năm người con, bảy cháu ngoại và hai cháu nội. Dịp làm lễ, chỉ gia đình cậu con trai đang làm việc bên Nhật Bản chưa kịp trở về. Còn lại, con cháu ở khắp nơi đều thu xếp công việc, tìm đường về Lão Nhiêu quây quần bên cha, bên ông.
Lễ chay kéo dài ba ngày. Hai ngày đầu, cả nhà cùng ăn chay. Công việc chuẩn bị lễ nghi nhiều và vất vả, song không ai nề hà. Con cháu người nhóm bếp, người gói lễ, người trang trí bàn thờ. Gian nhà lúc nào cũng rộn ràng tiếng nói cười. Đêm cuối cùng, khi thầy cúng hoàn tất nghi lễ, tiễn các vị thánh và âm binh trở về cõi khác, cả nhà được ăn mặn.
Tôi hỏi ông: Làm lễ chay lớn thế này, có khiến gia đình thêm gánh nặng không?
Ông cười hiền đáp: Với người Cao Lan, được làm lễ chay vui chẳng khác nào người nông dân thấy ruộng mình được mùa. Như người xa quê bỗng nghe câu Sình ca mà nhớ thương quay quắt.
Giữa chênh chao đời người vẫn có một bàn tay vô hình âm thầm đỡ nâng. Nhờ thế mà lửa bếp trong nhà ông chưa từng tắt. Ông dặn con, cháu của mình rằng, đời người cũng giống cái cây trên rừng. Có khi chẳng làm được việc gì lớn lao chấn động núi rừng. Nhưng nếu giữ được gốc rễ cho khỏi mục ruỗng thì cũng đã là phúc phận. Với người trai Cao Lan, giữ được văn hóa tổ tiên, cũng là làm được việc lớn nhất của đời mình.
***
Đêm ở Lão Nhiêu không chỉ có một nghi lễ. Trong cùng mái nhà, hai dòng chảy tâm linh cùng song hành: lễ chay của gia đình ông Đồng và lễ cấp sắc của các thầy cúng.
Người Cao Lan tin rằng chỉ khi có một đám chay lớn, đủ nghi lễ và lòng thành, các vị thần linh mới về chứng giám. Nhân dịp ấy, các thầy cúng trong vùng mới tổ chức lễ cấp sắc.
Trước bàn thánh riêng, ông Sầm Dừn, người Cao Lan ở thôn Mãn Hóa, xã Phú Lương chắp tay khấn vái. Ánh đèn mờ phủ lên một lớp sáng đục, gương mặt ông vừa trang nghiêm, vừa thấp thoáng nét linh thiêng. 
Từng lời khấn của ông rơi vào không gian, hòa vào tiếng mõ, tiếng kẻng, tan vào khói hương cuộn lên từng vòng. Đây là lần thứ ba ông làm lễ Cấp sắc, bậc cao nhất mà một thầy cúng có thể đạt tới.
Người đứng ra làm lễ cho ông là ông Hoàng Văn Lệ, đã tám mươi ba tuổi. Cả một đời người gắn với nghề thầy cúng, ông Lệ gần như đã đi trọn con đường mà ít ai đủ kiên trì và niềm tin để theo đuổi. Ở vùng này, ông là một trong số rất ít người từng chạm đến bậc cao nhất. 
Trong ánh mắt già nua ấy không chỉ có niềm tự hào mà có cả nỗi lo. Ông lo rằng nếu một ngày mình trở về với tổ tiên mà chưa kịp truyền lại hết những nghi thức này, thì những điều thiêng liêng ấy sẽ dần phai nhạt theo thời gian.
Hơn 40 năm rồi, hôm nay ở Phú Lương mới có người Cao Lan kế tiếp ông được cấp sắc lần ba.
Khói hương nghi ngút bay lên, vướng lại nơi xà gỗ, rồi lần lượt trôi ra hiên, tan vào sương đêm. Không gian chùng xuống. Tiếng trống thưa dần. Ánh lửa run rẩy theo từng cơn gió. Hơi rượu lan nhẹ, quyện với lời khấn, tạo thành một tầng không khí như thực như hư.
Nghi lễ bước vào khoảnh khắc thiêng liêng nhất khi một dải vải dài được nối từ bụng ông Hoàng Văn Lệ sang bụng ông Sầm Dừn. Với người Cao Lan, cái rốn là nơi bắt đầu của sự sống, là con đường để truyền âm binh - sức mạnh tâm linh của người thầy cúng.
Trong ánh sáng mờ, dải vải trắng khẽ lay động, như một con đường vô hình, nơi sức mạnh tâm linh, niềm tin và cả trách nhiệm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Từ khoảnh khắc đó, ông Dừn trở thành người gánh vác một phần ký ức, một phần linh hồn của cộng đồng.
Khi nghi lễ kết thúc, những chiếc khăn trắng lần lượt được các con, cháu, học trò quàng lên vai ông Dừn, như lời chúc, lời tri ân, tự hào.
 Ở góc nhà, Sầm Anh Đạo con trai của ông Sầm Dừn nhìn cha mình, ánh mắt anh không giấu niềm tự hào. Anh nói nhỏ với tôi: “Người già giữ cho mình hôm nay, thì mình phải giữ lại cho con cháu mai sau”.
Đêm ở Lão Nhiêu dần lắng xuống, tiếng trống, tiếng kẻng đã ngừng, khói hương tan vào sương núi. Đâu đó trong những nếp nhà lặng im, ngọn lửa của tổ tiên vẫn cháy trong ký ức của người già, trong bước chân của lớp trẻ và trong lời thề thầm lặng của người Cao Lan rằng: Dù núi có mòn, rừng có đổi thay, gốc rễ của mình vẫn phải được giữ lại. Như giữ lửa trong bếp. Như giữ hạt giống cho mùa sau!

Đ.T