Đào Thị Minh Tâm

ngưỡng của cộng đồng mà còn là nơi gắn kết con người. Qua nhiều thế hệ, bà con vẫn gìn giữ lễ hội như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần. Đây cũng là không gian để các giá trị văn hóa truyền thống được bảo tồn và lan tỏa”.

Đi giữa dòng người trong sắc áo rực rỡ của các dân tộc Dao, Tày, Nùng, Cao Lan…, dễ dàng bắt gặp những nụ cười, những cái bắt tay thân tình. Có người đi chợ chỉ để “đi cho biết”, có người đi để tìm lại bạn cũ, cũng có những cuộc gặp gỡ bất ngờ làm nảy nở những mối duyên lành.
Trong dòng người ấy, chị Hoàng Thị Ngần - người con của Phù Lưu nay đã đi lấy chồng tận Cao nguyên đá Đồng Văn năm nào cũng trở về dự chợ. Trong bộ trang phục truyền thống, chị cười hiền: “Dù đi đâu, cứ đến ngày này là tôi lại nhớ chợ Thụt. Về đây không chỉ để đi chợ mà còn để gặp lại người thân, bạn bè, tìm lại ký ức xưa. Có khi chỉ cần đứng giữa dòng người đông vui như thế này thôi cũng thấy lòng mình ấm lại”.
Không gian chợ vì thế không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, mà còn là nơi con người tìm thấy nhau, nhận ra nhau giữa bao đổi thay của cuộc sống.
Phù Lưu là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Dao Quần trắng, tập trung ở các thôn Nước Mỏ, Thác Vàng, Ngòi Tèo, Thác Đất, Làng Vai, Đồng Mới… Mỗi khi chợ Thụt diễn ra, những bản làng ấy như cùng nhau “đi hội”, mang theo cả một kho tàng văn hóa sống động.
Nổi bật nhất là trang phục truyền thống của phụ nữ Dao - nền chàm trầm mặc được điểm xuyết bởi những họa tiết đỏ, xanh, vàng rực rỡ. Những đường thêu tỉ mỉ, những dải tua rua mềm mại, những bộ xà tích bạc lấp lánh… tất cả hòa quyện tạo nên vẻ đẹp vừa giản dị vừa kiêu sa.
Ít ai biết rằng, để hoàn thiện một bộ trang phục, người phụ nữ Dao phải mất hàng tháng trời, thậm chí lâu hơn. Từ việc chọn vải, nhuộm chàm đến từng mũi thêu hoa văn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và tình yêu với nghề. 
Những người phụ nữ như bà Tướng Thị Lý, bà Lý Như Quỳnh… không chỉ làm ra trang phục để mặc, mà còn mang đến chợ để giới thiệu, trao đổi. Với họ, niềm vui không chỉ là bán được hàng mà còn là góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
Trong không gian chợ, những tấm vải thổ cẩm, những chiếc khăn, chiếc túi, những bộ váy áo truyền thống… không đơn thuần là hàng hóa mà như những câu chuyện được kể bằng sợi chỉ, sắc màu. Người mua có thể là người trong vùng, cũng có thể là du khách phương xa, nhưng tất cả đều bị cuốn hút bởi vẻ đẹp mộc mạc mà tinh tế ấy.
“Mua may bán rủi” - triết lý sống gửi trong phiên chợ
Có lẽ điều làm nên nét riêng của chợ Thụt chính là quan niệm “mua may bán rủi”. Ở đây, mỗi món hàng được trao tay không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng niềm tin và ước vọng.
Người mua không mặc cả, người bán không đặt nặng lợi nhuận. Có khi một món hàng được trả cao hơn giá trị thực, nhưng người mua tin rằng đó là cách “mua may”, để cả năm hanh thông. Ngược lại, người bán coi việc bán đi như “bán rủi”, gạt bỏ những điều không may của năm cũ.
Ông Nông Quang Sự, Chủ tịch UBND xã Phù Lưu chia sẻ: Chúng tôi luôn xác định việc tổ chức chợ Thụt không chỉ để phát triển du lịch mà quan trọng hơn là giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống. Nét “mua may bán rủi” là linh hồn của phiên chợ, cần được bảo tồn nguyên vẹn.
Dọc các gian hàng, từ nông sản, giống cây, con giống đến trang phục, đồ thổ cẩm, trang sức… tất cả đều mang đậm dấu ấn của vùng đất. Những quả bưởi vàng ươm, những bó rau rừng xanh mướt, những gùi măng khô, những túi thảo dược… mang theo hương vị của núi rừng Cham Chu. Không chỉ là nơi mua bán, chợ Thụt còn là “bản hòa ca” của ẩm thực. Những món ăn dân dã như bánh truyền thống, măng chua, thịt hun khói… lan tỏa hương thơm quyến rũ. 
Giữa những sản vật mộc mạc của núi rừng, có một món bánh nhỏ bé nhưng lại mang theo nhiều câu chuyện nhất - đó là bánh dê. Những chiếc bánh được nặn thủ công từ bột sắn, nhuộm màu gấc, tạo hình con dê với đôi mắt đen từ hạt đỗ, xếp ngay ngắn trên những chiếc mẹt tre. Nhìn giản dị là thế, nhưng mỗi chiếc bánh lại chứa đựng bao công phu và sự khéo léo của người làm. 
Người đi chợ tin rằng, mua một cặp bánh dê là “mua duyên, mua may”. Người còn lẻ bóng thì gửi gắm ước vọng tìm được bạn đời, người đã có gia đình lại cầu mong sự đủ đầy, ấm êm. Có lẽ vì thế mà những rổ bánh vừa bày ra đã nhanh chóng vơi đi, như thể mỗi chiếc bánh đều tìm được người “có duyên” với mình. Và rồi, khi rời chợ, người ta mang theo không chỉ là một món quà nhỏ, mà còn là một niềm tin dịu dàng vào những điều tốt đẹp phía trước.
Bên cạnh đó là các hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian như ném còn, kéo co, giao lưu văn nghệ… tạo nên không khí sôi động. Tiếng cười, tiếng reo hò vang lên giữa không gian núi rừng, làm sống dậy một mùa xuân rộn ràng, ấm áp.
Dù chỉ họp trong một ngày, nhưng chợ Thụt không khép lại khi dòng người tan hội. Những giá trị mà phiên chợ mang lại vẫn âm thầm lan tỏa trong đời sống, như một mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng bản sắc văn hóa.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống dần mai một, chợ Thụt vẫn tồn tại như một “điểm neo” của ký ức. Ở đó, con người tìm thấy sự bình yên, sự gắn kết và niềm tin vào những điều tốt đẹp.
Nếu đi sâu hơn vào những bản làng nằm rải rác dưới chân Cham Chu, mới thấy hết vì sao chợ Thụt lại có sức hút bền bỉ đến vậy. Ở đó, cuộc sống vẫn trôi theo nhịp riêng, chậm rãi và lặng lẽ. Những mái nhà ẩn mình trong màu xanh của núi, những con đường đất quanh co dẫn qua nương ngô, ruộng lúa, những tiếng chày giã gạo vang lên đều đặn trong buổi chiều… tất cả như một phần nền tĩnh lặng để rồi mỗi năm một lần, khi chợ Thụt mở, mọi thứ bừng lên sức sống.
Ở các thôn Nước Mỏ, Thác Vàng, Ngòi Tèo, Thác Đất, Làng Vai, Đồng Mới… người Dao Quần Trắng vẫn giữ cho mình nhiều tập quán truyền thống. Phụ nữ nơi đây từ nhỏ đã được dạy cầm kim, thêu thùa, học cách nhuộm chàm, cách phối màu sao cho hài hòa mà vẫn nổi bật. Những câu chuyện về hoa văn không được ghi chép thành sách, mà được truyền lại bằng lời, bằng ký ức, bằng đôi bàn tay.
Có những buổi tối, trong ánh lửa bập bùng, các bà, các mẹ ngồi bên nhau, vừa thêu vừa kể chuyện. Chuyện về những ngày xưa khó khăn, chuyện về những mùa nương thất bát, chuyện về những phiên chợ đông vui đã đi qua. Những đứa trẻ ngồi bên, lắng nghe, rồi lớn lên lúc nào không hay, lại tiếp tục cầm kim, tiếp tục kể lại câu chuyện ấy bằng chính đường thêu của mình.
Chợ Thụt vì thế không chỉ là nơi tiêu thụ sản phẩm, mà còn là nơi những giá trị ấy được nhìn thấy, được công nhận. Một bộ trang phục được bán đi không chỉ là một món hàng, mà là kết quả của hàng tháng trời cần mẫn, là câu chuyện của một gia đình, một dòng họ.
Không khó để bắt gặp những người phụ nữ mang theo cả gùi hàng nặng trĩu xuống chợ từ lúc trời chưa sáng. Họ đi trong sương, bước chân quen thuộc trên những con đường đã đi không biết bao nhiêu lần. Đến chợ, họ bày hàng ra, chỉnh lại từng nếp vải, vuốt lại từng sợi chỉ, rồi ngồi chờ.
Nhưng cái “chờ” ở đây không phải là chờ bán được hàng. Đó là chờ gặp người quen, chờ nghe một lời hỏi thăm, chờ thấy có người dừng lại ngắm nhìn, trân trọng những gì mình làm ra.
Có khi, một chiếc khăn được bán đi với giá không cao, nhưng người bán vẫn cười. Bởi điều họ nhận lại không chỉ là tiền, mà là sự ghi nhận, là cảm giác những giá trị của mình vẫn còn được người khác cần đến.
Ở một góc chợ, những cụ già ngồi bên nhau, chậm rãi uống chén nước, nhắc lại chuyện cũ. Những câu chuyện về thời chưa có đường, chưa có điện, về những phiên chợ ngày xưa chỉ có vài ba gánh hàng, nhưng lại đầy ắp tiếng cười. Thời gian như chậm lại trong những câu chuyện ấy, để người ta thấy rằng, có những điều dù đổi thay đến đâu cũng vẫn còn đó.
Chợ Thụt cũng là nơi những đứa trẻ lần đầu tiên được “đi hội”. Chúng theo chân cha mẹ, mắt mở to trước một thế giới đầy màu sắc. Những quả còn bay lên giữa trời, những trò chơi dân gian rộn ràng, những món quà nhỏ được mua vội… tất cả trở thành ký ức đầu đời, để rồi sau này, khi lớn lên, chúng lại tiếp tục trở về.
Có lẽ vì thế mà chợ Thụt không chỉ thuộc về một thế hệ. Nó là sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại, nối những người đã đi xa với những người còn ở lại.
Không ít người đã rời quê đi làm ăn xa, nhưng cứ đến ngày chợ, lại tìm cách trở về. Có người đi cả quãng đường dài chỉ để kịp đứng giữa chợ trong vài giờ ngắn ngủi. Không phải để mua bán, mà để thấy mình vẫn còn thuộc về nơi này.
Giữa những chuyển động của đời sống hiện đại, khi những khu chợ mới mọc lên với đủ đầy tiện nghi, chợ Thụt vẫn giữ cho mình dáng vẻ giản dị. Không biển hiệu rực rỡ, không những gian hàng kiên cố, chỉ là những tấm bạt, những chiếc mẹt tre, những gùi hàng mộc mạc. Nhưng chính sự giản dị ấy lại làm nên sức hút riêng.
Bởi ở đây, người ta không chỉ tìm thấy hàng hóa, mà còn tìm thấy cảm xúc. Một thứ cảm xúc rất khó gọi tên, nhưng ai đã từng một lần đến chợ Thụt đều có thể cảm nhận được.
Đó là cảm giác khi đứng giữa dòng người mà vẫn thấy mình không lạc lõng. Là khi nghe một tiếng gọi quen mà tưởng như đã quên. Là khi nhận ra rằng, dù đi đâu, làm gì, vẫn có một nơi để trở về.
Chợ Thụt không ồn ào, không phô trương, nhưng lại có sức sống bền bỉ. Nó tồn tại không phải vì nhu cầu mua bán, mà vì nhu cầu được gặp gỡ, được kết nối, được giữ lại những gì thuộc về mình.
Có lẽ, chính những điều giản dị ấy đã làm nên giá trị lớn nhất của phiên chợ này.
Và rồi, khi mùa xuân lại trở mình trên những triền núi, khi những con đường quen dẫn lối người về trong sắc áo rực rỡ, người ta lại hẹn nhau ở chợ Thụt. Ở nơi ấy, không chỉ có những món hàng được trao tay, mà còn có những nụ cười gặp lại, những ánh mắt gửi trao, những ký ức được đánh thức sau một năm dài.
Giữa nhịp sống đổi thay, chợ Thụt vẫn lặng lẽ giữ cho mình một khoảng trời riêng - nơi những yêu thương được gọi tên, những ước vọng được gửi gắm và hồn cốt của một vùng quê vẫn bền bỉ chảy qua năm tháng, như mạch nguồn không bao giờ vơi cạn.

Đ.T.M.T