Ghi chép của Mộc Lan

hình dạng, âm đọc và ngữ cảnh sử dụng. Có những chữ phải tập viết hàng chục lần mới quen tay, có những đoạn văn cổ phải đọc đi đọc lại mới hiểu được lớp nghĩa ẩn sâu bên trong. Việc học đòi hỏi trí nhớ, sự kiên trì và lòng thành kính.
Chữ Hán Nôm của người Dao không dễ học. Ông không học để trở nên nổi tiếng hay được xem trọng. Ông học vì muốn sau này có thể thay cha, thay thầy thực hiện những nghi lễ quan trọng cho gia đình, dòng họ. Năm 37 tuổi, ông bắt đầu đi làm thầy cúng, thuộc làu các bài cúng, viết và đọc sớ. Theo dòng chảy thời gian, khi lớp người biết chữ dần thưa vắng, ông trở thành một trong số ít người còn đọc thông, viết thạo sách cổ.
Mỗi khi bản làng có dịp trọng đại, từ Tết nhảy, lễ cấp sắc, lễ cúng tổ tiên, dựng nhà mới, cưới hỏi đến tang ma, người dân lại tìm đến ông như tìm về một điểm tựa tinh thần. Trong bộ trang phục truyền thống chỉnh tề, tay nâng cuốn sách đã sẫm màu thời gian, ông chậm rãi bước đến trước bàn thờ tổ, thắp nén hương thơm rồi bắt đầu cất giọng.
Người già chăm chú lắng nghe để cảm nhận sự chuẩn mực của nghi lễ. Người trẻ đứng phía sau, dù chưa hiểu hết từng câu chữ, cũng cảm nhận được sự thiêng liêng trong từng âm điệu. Những âm thanh ấy chính là sợi dây vô hình gắn kết cộng đồng, nhắc nhớ về cội nguồn.
Đặc biệt, trong đời sống tâm linh của người Dao Quần Chẹt, Tết nhảy là nghi lễ quan trọng bậc nhất. Tết nhảy thường được tổ chức từ Rằm tháng Chạp trở đi, diễn ra tại “Nhà cái”, gia đình con trưởng hoặc trưởng họ. Lễ vài năm mới tổ chức một lần nhưng không quá 12 năm, bởi theo quan niệm truyền đời, nếu để quá lâu sẽ bị coi là vong ân với tổ tiên và trời đất.
Tết nhảy gồm ba phần chính: Khai lễ, chính lễ và lễ tiễn đưa. Suốt những ngày diễn ra nghi lễ, tiếng trống, tiếng chiêng hòa cùng bước chân nhảy múa dồn dập. Người tham gia phải thực hiện hàng trăm lượt nhảy, vừa múa vừa hát những bài ca cổ kể về nguồn gốc dân tộc, về hành trình vượt núi băng rừng, về công cuộc lao động và dựng bản lập làng. Không gian lễ hội như mở ra cánh cửa dẫn về miền ký ức xa xưa.
Ở phần kết của chính lễ là nghi thức thổi tù và, khấn mời Ngọc Hoàng chứng giám. Sau đó, thầy làm lễ chiêu binh, cúng mời các thần linh, Bàn Vương và gia tiên ngự trên bàn thờ tổ. Trong thế giới tâm linh của người Dao, Bàn Vương được coi là thủy tổ, là đấng che chở và dẫn dắt con cháu qua bao biến thiên lịch sử. Vì vậy, mỗi lời khấn mời Bàn Vương đều được đọc trang trọng, rõ ràng, không sai một chữ.
Trước bàn thờ gia chủ, lễ tạ được thực hiện với lời khấn cảm tạ các thần linh đã về chứng giám lòng thành, đồng thời cầu xin xá tội nếu có điều sơ suất. Lời cúng cũng gửi gắm ước vọng cho năm mới mạnh khỏe, bình an, mùa màng bội thu, chăn nuôi phát đạt. Cuối cùng là lễ hóa vàng tiễn đưa hương hồn tổ tiên trở về quê cha đất tổ.
Trong toàn bộ nghi lễ, chữ Hán Nôm hiện diện như một “linh hồn”. Mỗi lời khấn đều được chép trong sách cổ, truyền từ đời này sang đời khác. Tết nhảy không chỉ là dịp tưởng nhớ tổ tiên mà còn là không gian cầu phúc, cầu may, tẩy trừ điều rủi ro của năm cũ. 
Trong tiếng khấn bằng chữ Nôm Dao, người ta gửi gắm ước mong mưa thuận gió hòa, gia đình êm ấm, bản làng yên vui. Những bài cúng ấy chính là bản ghi chép sống động về lịch sử dòng họ, về đạo lý làm người, về mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên.
Anh Phùng Văn Lập, thôn Nhật Tân, xã Sơn Thủy chia sẻ: “Mỗi lần tham gia Tết nhảy, tôi cảm nhận rõ sự thiêng liêng và tự hào về dân tộc mình. Những điệu múa, lời hát không chỉ để biểu diễn mà còn nhắc nhở con cháu về nguồn cội, về công lao của tổ tiên. Việc duy trì Tết nhảy không chỉ là giữ một nghi lễ, mà còn là cách để giáo dục thế hệ trẻ hiểu và trân trọng bản sắc văn hóa, tiếng nói, chữ viết của dân tộc Dao”.
Truyền dạy chữ Hán Nôm
Người Dao Quần Chẹt sinh sống rải rác trên địa bàn xã Sơn Thủy, nhưng tập trung đông nhất ở hai thôn Nhật Tân và Tân Tiến với hơn 100 nóc nhà quần tụ bên triền núi. Giữa nhịp sống đang đổi thay từng ngày, số người còn đọc thông, viết thạo loại chữ cổ chữ Hán Nôm của người Dao giờ chỉ đếm trên đầu ngón tay. Trong số ấy, ông Triệu Văn Phấn luôn được bà con nhắc đến với sự kính trọng. Ông vừa là thầy cúng, vừa là người có uy tín trong cộng đồng, lại là người am tường nhất những cuốn sách Hán Nôm cổ của dân tộc mình. 
Giữa thời đại công nghệ, khi lớp trẻ quen thuộc với điện thoại thông minh, mạng xã hội, những cuốn sách cổ trở nên xa lạ. Nỗi lo ấy khiến ông Phấn trăn trở suốt nhiều năm. Ông sợ rằng, nếu không kịp truyền dạy, một ngày nào đó những nghi lễ, bài cúng, phong tục cổ truyền sẽ chỉ còn lại trong ký ức mờ nhạt. Vì thế, đều đặn mỗi tuần 3 buổi, trong căn nhà của gia đình ông lại trở thành lớp học đặc biệt, gieo tình yêu chữ cổ Hán Nôm mà ông đã nâng niu như báu vật và tiếng Dao mẹ đẻ cho học trò.
Lớp học có khoảng mười học viên thường xuyên tham gia, đủ mọi lứa tuổi. Có em nhỏ đang là học sinh cấp tiểu học, trung học cơ sở, thanh niên và những người trung niên mong tìm lại chữ viết của dân tộc. Trong không gian tĩnh lặng của núi rừng, tiếng ông Phấn đọc từng âm tiết cổ vang lên chậm rãi, trầm đều. Ông đọc trước, học viên đọc theo, rồi từng người cặm cụi tập viết.
“Chữ này nếu viết thiếu một nét thì nghĩa sẽ khác đi, mà nghĩa khác thì lời khấn cũng không còn trọn vẹn”, ông vừa nói, vừa cầm tay học viên nắn lại từng đường bút. Ông không chỉ dạy cách viết đúng hình dạng con chữ mà còn kiên trì hướng dẫn cách phát âm chuẩn theo giọng Dao Quần Chẹt, giải thích vì sao phải đọc lên bằng nhịp điệu, vì sao mỗi ký tự lại có cấu trúc như vậy.
Em Phùng Nguyễn Bảo An, ở thôn Nhật Tân, một trong những học viên nhỏ tuổi nhất lớp bày tỏ: “Em học để có thể đọc được sách cổ của người Dao, hiểu hơn về phong tục, lễ nghi của dân tộc mình và không để chữ viết của ông cha bị mai một”. Trong ánh mắt em là sự háo hức xen lẫn tự hào khi lần đầu tự mình đọc trọn vẹn một đoạn văn cổ, nói được tiếng nói của dân tộc Dao.
Không chỉ riêng ông Phấn, các thế hệ trong gia đình ông cũng là một “mạch nối” gìn giữ văn hóa. Con trai ông là anh Triệu Tiến Son được truyền theo lối cha truyền, con nối để thực hành nghi lễ, tiếp tục sứ mệnh bảo tồn chữ viết và phong tục truyền thống. Anh Son hiện là thành viên tích cực của Câu lạc bộ Văn hóa dân gian dân tộc Dao Quần Chẹt, cùng cha tham gia nhiều hoạt động truyền dạy và biểu diễn nghi lễ dân tộc.
Nhờ những nỗ lực bền bỉ của mình, ông Triệu Văn Phấn đã được nhận nhiều Giấy khen của các cấp, các ngành. Tin chắc rằng, chỉ cần còn những người thầy tận tụy như ông và còn những lớp học sáng đèn giữa bản làng, thì mạch nguồn văn hóa  sẽ không bao giờ đứt đoạn. Chữ viết Hán Nôm của tổ tiên vẫn sẽ được gìn giữ, tiếp nối qua từng thế hệ, như một lời khẳng định rằng bản sắc dân tộc không thể bị phai mờ trước thời gian.
 

M.L