Truyện ngắn của Phù Ninh

 

 

 

 

 

Một ngày cuối thu. Đó đây lác đác lá vàng điểm những chấm sáng giữa ngàn xanh. Tạo hóa tài hoa cho mỗi mùa một vẻ đẹp riêng. Hai người đang thong dong dạo bước, chân dẫm lên lớp lá khô êm mềm như nệm. Thỉnh thoảng có tiếng cành khô rơi, tiếng chim vỗ cánh thầm thào. Không gian mang mang chẳng mảy bụi vương.                           

Người đàn ông dáng vóc cao lớn, mái tóc ngả màu sương, mang sắc phục ngành Kiểm lâm là Hạt trưởng Trần Đoan. Cô gái trẻ gọn gàng trong bộ đồ văn phòng màu sẫm là Nguyên Sa, trợ giảng Trường Đại học Lâm nghiệp. Giọng vang như tuổi tráng niên, Trần Đoan kể về khu rừng Hạt mình quản lý:

- Tiểu cao nguyên Phiêng Bung, mặt đất khá bằng phẳng, cao trên năm trăm mét là một phần rừng đặc dụng quốc gia. Điều khá đặc biệt ở đây mọc thuần cây vàng tâm cứ như rừng trồng. Nguyên nhân hiện tượng hiếm thấy này chưa ai tìm ra. Hi vọng sau chuyến đi, về trường cháu có thể lý giải được. 

Nhìn những cây vàng tâm vỏ trắng đều thẳng tắp, chợt Nguyên Sa thốt lên:                                                                                    

  - Có vẻ phảng phất rừng Nga.

 Nghe thế, Hạt trưởng trầm giọng: 

- Trọn đời gắn bó với rừng, bác chỉ được ra nước ngoài có một lần. Hai mươi lăm tuổi cháu học lấy bằng Tiến sĩ ở Nga, còn qua mấy mươi mấy châu Âu. Người xưa nói “Hậu sinh khả úy” là vậy.

Nguyên Sa hơi ngượng, chia sẻ:  

- Bác đi nước nào, thời gian bao lâu ạ?

- Đúng một tuần ở Cộng hòa dân chủ Đức. Là công nhân Lâm trường Tát Kẻ chuyên khai thác rừng tự nhiên.

Nguyên Sa vội cắt ngang:              

- Lâm trường không trồng rừng. Sao lạ thế ạ?  

Hạt trưởng điềm nhiên:

- Thời ấy, “phủ xanh đất trống đồi trọc” chưa có trong từ điển. 

Nguyên Sa ngớ ra, một lúc mới nói:

- Vâng cháu hiểu.

- Lâm trường liền năm năm vượt chỉ tiêu giao gỗ. Thời gian đó bác liên tục là Chiến sĩ thi đua. Trên thưởng cho một chuyến tham quan nước ngoài, gồm giám đốc, trưởng phòng kế hoạch và ba công nhân, trong đó có bác. Chuyện đáng nói là, hôm đi thăm khu rừng ngoại ô Đrét sđen, một thành phố miền Bắc nước Đức. Lúc nghỉ chân ông giám đốc thản nhiên rút tẩu châm lửa hút thuốc, phả luồng khói trắng mù trời. Người hướng dẫn vội lớn tiếng nói gì đó.  Anh phiên dịch nhắc: Bác ơi dụi tắt ngay đi. Ở đây nghiêm cấm bất cứ hành động nào phát sinh nguồn nhiệt. Bác hút thuốc lá thế này, nguy hiểm quá. Chết nỗi, giám đốc đâu có nhận ra sự thể nghiêm trọng, lại nói: Tôi có hút thuốc lá đâu, thuốc lào đấy. Hiệu con gà Vĩnh Bảo hẳn hoi. Ông còn chìa ra bao thuốc lào trong gói lá chuối khô, ngoài bọc ni lông. Hạt trưởng nở nụ cười, tự giễu: Đến giám đốc còn thế, nói gì công nhân. Giờ bác muốn nghe kể về rừng Nga.                         

Nguyên Sa dụt dè:

- Thưa bác, khí hậu ở nước Nga rất lạnh. Cây cỏ, chim thú đơn điệu. Rừng bạch dương nhiều nhất. Thu sang, rừng chuyển  màu, vàng rực bạt ngàn đến tận chân trời. Người ta quản lý rừng bằng vệ tinh, chính xác đến từng mét vuông. Khai thác hài hòa với trồng mới, luôn bảo đảm tỷ lệ che phủ. Quy định săn bắn chặt chẽ. Cấm săn mùa chim thú sinh sôi.

Nghe kể, Hạt trưởng chừng như vui lên:

- Xem ra rừng xứ mình thật là giàu có. Cỏ cây hoa lá chim thú muôn vàn. Nhiều loài quý hiếm ghi trong Sách Đỏ. Rừng là người lính tiên phong chống biến đổi khí hậu, lá phổi xanh, nguồn sinh thủy cho điện năng, tưới tắm cho đồng ruộng. Rừng nước ta có biết bao thắng cảnh, núi đèo, thác nước, hang động... Đang dạo bước, bỗng chân Hạt trưởng vướng phải dây leo. Định dứt bỏ cho khỏi vướng người đi sau, nhìn lại, ông chỉ gỡ dây rồi gọi: 

- Lại đây bác chỉ cho xem một sản vật của rừng.                                        

- Là gì vậy bác?                                                                                            

- Cháu đã ăn củ mài bao giờ chưa?                                                                         

- Cháu có, nhưng mà lâu lắm rồi, chẳng còn nhớ mùi vị ra sao.

- Củ mài bở, bùi, nhiều chất bổ, nấu nướng kiểu gì cũng ngon. Có thể luộc, đồ, hấp...                                                                            

Nguyên Sa ngồi xuống, cào cào thân dây, đưa lên mũi. 

- Có mùi ngai ngái.                                                                                                      

- Đây là mài trắng, củ to và chỉ có một củ.

- Thế có mài đen không bác ?    

-  Có chứ, đến ba bốn loại khác nhau. 

-  Làm thế nào phân biệt được ạ ?                                                                 

- Dây củ mài thân mềm, lá so le. Muốn phân biệt thì nhìn màu và hình dạng dây. Mài trắng mọc cả ở rừng sâu và rừng thưa, dây tròn, hơi xanh xanh. Mài xanh ưa rừng già hơn rừng thưa, dây màu xanh thẫm, có cạnh không rõ ràng, đôi khi củ đẻ nhánh. Mài đỏ cũng mọc nhiều trong rừng sâu, dây màu nâu đỏ, có cạnh hoặc có gai, tuy không sắc nhọn, lá to, củ to, ăn sâu, khó đào. Mài đen thì chỉ mọc trong rừng sâu, dây màu xám đen và có những đốm thẫm nhỏ li ti. Mài đen là loại quý nhất trong các loại mài. Xưa có câu “Tháng Tám đói qua, tháng Ba đói chết”. Tháng Ba là mùa đào củ mài. Vào rừng nếu vướng vào dây nó thì lần tìm tới gốc. Nhìn dây nếu thấy to, dài, lan rộng là dây đã lâu năm, củ sẽ rất to. Cũng có thể phán đoán bằng cách ngắt thân dây đoạn liền với gốc, nếu dây bẻ dai, khó đứt thì củ ăn sâu, nếu bẻ dễ gãy là thì củ ăn nông. Củ mài đào được cần ăn ngay, để qua đêm bị ôi, ăn nhạt. Khi đào về đem vùi vào đất thì để vài ba ngày. Muốn được giá thì thái lát rồi phơi nắng hoặc sấy than sẽ thành vị hoài sơn bán cho nhà làm thuốc bắc.

- Nghe bác kể cháu nóng ruột lắm rồi. Cháu muốn thưởng thức hương vị của rừng. Ta nhổ lên đi bác!   

- Dây to cỡ này phải đào sâu hơn nửa mét mới lấy được nguyên củ. Không có thuổng hay mai thì bó tay cháu ạ.

Nguyên Sa vẫn ngồi đó, vẻ tần ngần. Lúc sau cẩn thận khoanh dây củ mài dài đến gần hai mét lại thành vòng tròn, nhìn ngắm mãi mới đứng dậy theo Hạt trưởng đi tiếp.

Hai người đổ dốc, trước mặt là dòng suối nước đổ ào ào. Nước trong suốt tận đáy. Những chú cá suối thân dài, vảy trắng lao thoăn thoắt theo dòng, thỉnh thoảng có con tung mình khỏi mặt nước. Bên suối gặp bãi mọc chen chúc những cây lá dài giống cây riềng. Túm sát gốc nhổ lên một chùm quả tua tủa những gai, Hạt trưởng đập vỏ, bửa ra, đưa cho Nguyên Sa:

- Sa nhân này. Là vị thuốc đấy, cháu nếm thử xem.

Cầm trên tay quả sa nhân cùi trong như nhãn lồng,  Nguyên Sa ngắm hồi lâu, nói:

- Thiên nhiên thật kỳ diệu phải không bác?. Quả này, nhìn vỏ tua tủa những gai, cầm đến hóa ra là gai mềm. Lại khi bóc vỏ mới biết bên trong chứa lớp cùi thơm ngọt. 

Nói đến đó, họ đang sải bước thấy trước mặt có những chùm quả màu vàng đung đưa. Chùm quả giống như nải chuối nhỏ được mọc ra từ thân dây. Hạt trưởng bẻ cành có chạc, quay ngược lên ngoặc lấy, đưa cho Nguyên Sa:

- Quả dất này ngọt và thơm lắm.

- Bác thật là cuốn từ điển sống về rừng.

- Không được như thế nhưng biết đến đâu sẽ nói hết với cháu.

- Chuyến đi này thật bổ ích và thú vị. Cháu thật sự cảm ơn bác.

*

Đêm không trăng, cảnh vật chìm trong sương vương vương mờ ảo. Thị trấn vùng cao chỉ náo nhiệt khi còn ánh nắng. Về đêm, nhiệt độ xuống thấp, nhà nhà cửa đóng, phố xá dường như đi ngủ sớm. Thoảng hoặc vài ba tốp khách du lịch thả bộ trên đường vắng. Một ngày đi rừng Nguyên Sa vẫn hào hứng khám phá như khi mới đặt chân đến đây. Không gian yên ả sao không tận hưởng. Mặc thêm đồ chống lạnh, một mình đi dạo, chợt Nguyên Sa để mắt đến một quán ăn đơn sơ. Quán tựa vào vách đá, mái lợp bằng cây vầu chẻ đôi, thanh úp thanh ngửa xen nhau giống như kiểu lợp ngói âm dương. Cổng vào là hai cây móc lớn nguyên thân, lờm xờm mạng sợi màu nâu, ba bề dựng hàng song thưa bằng gỗ, cao chừng nửa mét như chẳng hề có ý cách ngăn chủ, khách.  Một không gian mở, thân thiện. Tên quán lẫn mặt hàng toát lên vẻ mời gọi:

Quán thắng dền Kia Tăng. Đặc sản miền sơn cước.  

Nguyên Sa không chút đắn đo, bước vào. Chủ quán,  chàng trẻ măng, niềm nở:

- Chị dùng thắng dền?                                                                                   

- Cho chị, Kia Tăng có nghĩa gì?

- Dạ, thưa chị, là tên núi nổi tiếng, có đỉnh cao trên hai ngàn mét.

- Kể cho chị về món thắng dền được không? Chị chưa ăn bao giờ.

Bưng chiếc mâm bằng sợi mây, trên đặt một bát chiết yêu đựng thứ nước màu mận chín nóng hổi với những viên tròn tròn lập lờ, chủ quán xởi lởi:

-  Mời chị thưởng thức đã, nhẩn nha em sẽ kể.

Ngân Sa dùng chiếc thìa bằng sứ, nếm thử. Nóng ấm, ngọt đậm, thơm thơm cay cay mùi gừng, thật hợp với tiết trời se se lạnh.

- Mùa đông, người Mông có món Thắng dền ăn đêm cho ấm bụng trước khi đi ngủ. Bột nếp ngào nước nặn viên như bánh trôi, nhưng nhỏ hơn. Thắng dền của em có pha bột củ mài, làm tăng vị bùi thơm và chất bổ. Loại củ đặc sản này phải mua hoặc đổi gạo, mười ăn một.

- Đắt vậy sao?

- Vâng. Vì rất hiếm. Quán chỉ đủ hàng bán vào mùa đông.                          

- Bao nhiêu, chị gửi.

- Quán của em có lệ miễn phí một bát cho khách đến lần đầu. Nếu thấy ngon, dùng bát thứ hai mới lấy tiền.

- Nếu khách chỉ ăn một bát ?                                                                              

- Thì xin cho biết không hài lòng ở điểm nào.

- Chị cũng chỉ ăn một bát thấy thắng dền ở đây là “của ngon vật lạ”. Nên nhận đi cho chị vui. Chẳng biết khi nào mới trở lại.  

 - Xin cảm ơn chị nhiều. Nhưng đã là lệ thì phải giữ. Chúc chị một đêm vùng cao ngon giấc.                                                                                          

Nguyên Sa thấy người lâng lâng phấn chấn như là vừa dùng chén trà hay ly cà phê pha đậm. Chưa rõ vì sao.

*

Sáng nay dậy sớm, đợi đến giờ làm việc Nguyên Sa điện về trường xin nghỉ thêm một ngày, rồi đến nhà Hạt trưởng.

- Bác có thể đưa cháu đi rừng một buổi nữa không ạ?                             

Thấy Nguyên Sa vẻ rất sốt ráo, Hạt trưởng nói: 

- Cứ xem như thầy ra đề bài cho trò.

- Không phải thế. Bác mới chính là giáo sư. Cháu muốn đem một củ mài về trường.

 Lúc sau Hạt trưởng đưa Nguyên Sa con dao phát còn mình vác cái mai lưỡi liềm cán bằng thép không gỉ. Chừng hơn nửa giờ đã tới. Hạt trưởng phát dọn sơ sơ rồi bắt đầu dùng mai đào. Lớp đất ẩm khá dày, đào một lúc, Hạt trưởng đặt mai, dùng hai tay moi đất. Bây giờ chỗ đào thành hình một hố tròn to bằng miệng vại muối dưa. Ở giữa thấy rõ một vật màu đen, hình dẹt.

 - Phải củ nó đây không?                                                                         

- Đúng rồi.

Nguyên Sa bước tới định nhấc lên.                                                                         

- Ấy chớ. Có câu “Củ mài ăn xuống”. Còn phải đào nữa.                        

Đã đến tầng đất rắn. Thỉnh thoảng mai chạm sỏi, tóe lửa. Mồ hôi lấm tấm vai áo. Họ đổi nhau, mỗi người một đợt nữa. Cuối cùng, giữa hố hiện rõ thân củ cao từ đầu gối đến bàn chân, phần cuối thót lại như ngọn măng.

- Nhấc lấy được rồi!

Hai bàn tay Hạt trưởng lay nhẹ, bứng củ lên khỏi mặt đất. Ông đang định cắt đầu củ phần liền với dây thì Nguyên Sa ngăn lại:                                       

- Bác đừng cắt. Cứ để nguyên cả dây cho cháu. 

Hạt trưởng dừng tay. Ông hiểu có thể cô trợ giảng đại học muốn tìm hiểu sâu về thứ củ rừng quý hiếm. Nhẹ tay gỡ đoạn dây gốc cuốn lấy thân củ, cho vào túi giấy dày, đưa cho Nguyên Sa, ông nói:                                

- Tặng cháu. Lúc nãy là bác định trồng lại, năm sau nó ra củ, mình  đến đào lấy. Nếu người khác mà gặp cũng may cho họ.

*

Một năm sau.

Hạt trưởng đi dự hội trường Đại học Lâm nghiệp. Ông có dịp thăm lại nơi mình đã học cách đây tròn hai mươi năm. Sau buổi lễ, Nguyên Sa mời ông thăm vườn củ mài. Trong khuôn viên thực nghiệm, bên những giống cây di thực, giống lai tạo là những dây củ mài thân mập, lá thưa, màu xanh đậm. Nguyên Sa tươi cười nói: 

- Thưa đây là kết quả đề tài nhân giống củ mài bằng phương pháp nuôi cấy mô. Hạt trưởng ngỡ ngàng, từng đi đào củ mài thuở đói kém. Một ngày, may tìm được hai ba dây là nhiều. Trước mắt là hàng trăm dây đều tắp. Buổi đi rừng hôm ấy đem lại kết quả thật bất ngờ. Nguyên Sa đã là giảng viên chính thức. Ông thầm nhắc  câu “Hậu sinh khả úy” đã nói với cô gái trẻ đúng một năm trước. Mường tượng nay mai thôi, từ củ mài trồng đại trà sẽ chế biến được loại thực phẩm cao cấp. Câu tục ngữ “Rừng vàng, biển bạc” ông cha ta để lại vẫn mãi mãi đúng.                                                                    

Na Hang, một ngày tháng 3 năm 2025.             

P.N                                

 

Minh họa của Quảng Tâm