Hồng Giang

 

Tôi có thói quen khi viết hay nói về bất cứ chuyện gì, việc trước tiên là phải tìm hiểu kỹ càng, đến nơi đến chốn. Nhất là khi tìm hiểu tư liệu văn học hay viết về tác giả nào đấy.

Thực ra giữa chúng tôi không phải chỗ xa lạ, thỉnh thoảng tôi vẫn gặp Nguyễn Đình Lãm. Chuyện trò cũng nhiều, nhưng thú thực chuyện văn chương, học thuật ít có khi đàm đạo.

Con người ta mỗi người một tính, sở trường sở đoản khác nhau. Muốn bàn việc gì không phải tùy ý mà nói.

Viết cũng vậy, nó phụ thuộc vào cá tính, tư tưởng tình cảm của nhà văn.

Mỗi người một tính, chẳng ai giống ai. Đồng điệu, thông cảm với nhau tưởng dễ, nhưng đôi khi cũng là cực khó.

Đánh giá nhận xét một con người đâu phải dễ dàng gì. Huống hồ nhận định, đánh giá một nhà văn, một tác phẩm càng khó hơn nhiều. Nếu chủ quan, võ đoán mang cái sở học ít ỏi, thô thiển của mình đánh giá nhận xét tác phẩm của người khác là điều không nên.

“Mỗi người là một tiểu vũ trụ”, khám phá tìm hiểu được là cả một vấn đề.

Đã có không ít bài học không mấy vui vẻ về chuyện này. Những cuộc trao đổi “không vào nhau” lại đâm hiểu lầm, giận hờn nhau.

Thời buổi này bạn ngoài đời đã không nhiều, bạn văn chương lại càng ít. Hội đoàn đông đảo thật, nhưng phải nói thực một điều là bạn văn tri kỷ lúc này không có nhiều. Hiểu và tôn trọng nhau thực tình càng hiếm.

Người ta bảo: “Văn mình vợ người” là ý nghĩ luôn có thật. Chấp nhận thành công của người khác với một số người viết là chuyện khó khăn là chuyện có thật. Chưa nói đến thói ghen tỵ, kênh kiệu dèm pha thứ mà bất cứ môi trường, ngành nghề nào cũng có. Nó luôn là thứ cản trở của sự phát triển chung của xã hội đang hướng dần đến văn minh, tiến bộ.

Thường khi đề cập đến vấn đề này người ta e ngại, sợ mất lòng nhau.

Đây cũng là yếu tố nảy sinh khiến các tác phẩm phê bình văn học gần đây thuộc vào loại hiếm, ít người viết!

Tôi tính thô mộc, ưa thẳng thắn, nhiều lúc hăng lên, cứ toạc móng heo, khen chê thẳng thừng nên có lúc người đối thoại với mình không hài lòng.

Người ta bảo “cải mồ cải mả, khó cải tính cải nết”. Biết chỗ yếu điểm của mình như vậy nên có gặp nhau tôi rất ngại bình luận, khen chê tác phẩm của người khác.

Càng ít viết phê bình tiểu luận, sợ người ta phật ý.

Văn chương vốn là cõi sâu thẳm, thiêng liêng của người cầm bút. Khen chê không đúng chẳng những mất bạn bè, tệ hơn còn mất luôn nhiệt tình sáng tạo của người cầm bút. Tệ hơn nữa, nó tạo cái nhìn lệch lạc, khiến tác giả nhận sai chỗ mạnh, chỗ yếu của mình. Khen đểu, nịnh suông thì không quen, mà chê hay nhận xét thẳng thừng dễ mất bạn.

Thôi thì cứ đánh bạo, viết theo cách của mình, có thế nào, hiểu đến đâu, nghĩ sao nói vậy.

**

Nguyễn Đình Lãm viết từ năm 1974. Cho tới nay ông đã xuất bản hai tiểu thuyết, ba tập thơ, bốn tập truyện ngắn. Từng có truyện ngắn hay được chọn in trong cuộc thi của Báo Văn nghệ năm 2007. Số bản thảo chưa in cũng còn khá dồi dào.

Ông bảo dự định sẽ ra tổng tập vào năm tới. Vấn đề là còn phải lựa chọn, bổ sung sao cho hoàn chỉnh, cho ra một tổng tập xứng với công sức bỏ ra và tình yêu mến văn chương của bản thân mình.

Đời cầm bút như thế quả là có bề dày đáng nể.

Tôi có cái may là người được đọc hầu hết các tác phẩm của ông.

Văn Nguyễn Đình Lãm linh hoạt, tinh quái và hóm hỉnh. Có những truyện tưởng như không có “câu chuyện gì”, chỉ là tào phào, bịa tạc mà lại hay, đọc thấy thích. Thành công là ở chỗ đó.

Có không ít truyện ngắn cốt truyện ly kỳ, kịch tính cao nhưng khi viết ra lại nhạt vì người viết chưa đủ cảm xúc, chưa chú ý đến “chi tiết trội”. Nhất là ý tưởng sáng tạo chưa thể hiện rõ. Tính triết lý cùng chính kiến của tác giả thiếu vắng. Nó đi vào lối mô tả chung chung, một chiều, dễ bị lẫn vào vô số “câu chuyện” mà đã nhiều người viết. Thông điệp gửi tới người đọc không có điều gì mới lạ, khó gây được chú ý.

Trong số nhiều truyện ngắn của ông, “Vịt ống” là một truyện ngắn ám ảnh người đọc nhất. Đó là một truyện ngắn xinh xắn, viết theo lối ám dụ. Câu chuyện tưởng rất đơn sơ, chả có gì, mà lại mang nhiều ý nghĩa của thời bao cấp. Thời kỳ mà bây giờ nhớ lại ai cũng cũng thấy nó buồn cười, ngồ ngộ chả ra làm sao của nền kinh tế nước ta hồi bấy giờ. Nó vừa chủ quan, vừa võ đoán mà lại thật hồn nhiên, nếu không muốn nói là ấu trĩ của nền kinh tế kế hoạch... Tôi có hỏi ông cơ duyên nào để có truyện ngắn này? Ông kể, hơn hai mươi năm trước, lúc đó ông chuẩn bị nghỉ hưu. Chả hiểu sao lúc bấy giờ lãnh đạo cơ quan lại cho ông đi học một lớp “bổ túc lý luận, nghiệp vụ”... Người sắp giải nghệ rồi, còn đi học thêm để làm gì?

Sau này ông mới hiểu thì ra anh em trong cơ quan muốn ông được nghỉ ngơi, thay đổi không khí, để có bước chuyển tiếp tâm trạng tránh bị hẫng hụt trước lúc nghỉ hưu!

Hồi bấy giờ chưa có lối tổ chức tham quan, thậm chí ra nước ngoài chơi như bây giờ, trước khi rời nhiệm sở! Một buổi chiều thứ bảy ông và một người bạn nữa thả bộ bên sông Tô Lịch. Phải nói sông Tô Lịch ngày ấy chưa có nạn ô nhiễm, đen bẩn như bây giờ. Hà Nội sau những năm dài bao cấp, áp lực dân số chưa căng, sông Tô Lịch còn sạch và trong lắm. Nó vẫn còn được coi như một phần lá phổi sinh thái của thủ đô.

Bạn ông cùng cảnh ngộ. Hai người hỏi nhau mai ngày về nghỉ thì làm gì?  Ông bảo: Nhà nước cho về thì chơi, chứ làm gì nữa? Nói thì nói vậy, thực tình trong bụng vẫn thấy lo.

Chả riêng ông, mặt bằng xã hội đang thời ai cũng khó khăn. Vẫn cần phải làm thêm thứ gì đó cải thiện đời sống gia đình. Tuy không nói ra, nhưng cả hai đều thầm nghĩ vậy. Một đời làm anh kế toán, thống kê, ngoài lập biểu, hệ thống các số liệu ông đâu biết làm nghề gì khác?

Xuất thân từ nông thôn, cha mẹ là nông dân nhưng ông thoát ly đã lâu. Nghề trồng trọt, cấy hái, cày cuốc gần như mù tịt. Vả lại bây giờ sống nơi phố thị có biết nghề nông cũng chẳng có đất để mà canh tác... Chợt có mấy con vịt từ đâu đang giỡn nhau ven sông Tô Lịch khiến ông nhớ đến quê nhà. Vùng quê lúa Hưng Yên, nơi có cánh đồng “Tam thiên mẫu” thẳng cánh cò bay. Nơi có nghề nuôi vịt, nuôi ếch rất độc đáo. Người ta nuôi vịt trong những cái ống nứa cắt thủng hai đầu, còn ếch thì nuôi trong các vỏ dừa khô. Nghe nói vịt và ếch nuôi như vậy rất hiệu quả, thịt chắc và vịt sau này đỡ phải làm lông khi thịt! Nhà ông hiện tại ở Tuyên Quang cũng gần một hồ nước rộng. Biết đâu chả là một hướng đi mới nếu thích làm thêm cái gì đấy cải thiện cuộc sống gia đình?

Nghĩ thì nghĩ thế, nhưng làm được không dễ. Không làm được ngoài đời thì thực hiện nó trong tác phẩm văn học, và thế là “Vịt ống” ra đời!

Mỗi tác phẩm đều có sinh mệnh riêng của nó. Ban đầu chỉ dự định viết về một kỷ niệm quê nhà... câu chuyện dần hình thành. Chả rõ sao nó lại sang hướng khác. Có người bảo nó mang tính triết lý về thời kỳ quá độ, bước chuyển tiếp sang kinh tế thị trường.

Đau nhất là ở đoạn kết. Những chú vịt nuôi trong ống lấy bấy đứng không vững, đi không được. Thịt ra ăn tanh lòm. Cách giải quyết tốt nhất là thịt dần cho chúng ăn lẫn nhau!

Thành công của tác giả cũng chính là ở chỗ ấy. Ông không triết lý, dẫn giải dài dòng. Bằng chính những chi tiết văn học đưa bạn đọc đến tâm lý ngạc nhiên, sửng sốt. Khiến người ta nhận ra phương thức làm ăn chủ quan, trái ngược với quy luật tự nhiên, duy ý chí. Một bài học hiển nhiên về lề thói, phương hướng lệch lạc của một thời kỳ chưa xa. Vẫn là cách kể chuyện nhẹ nhàng, dung dị riêng của Nguyễn Đình Lãm.

Người ta không thấy tình tiết gay cấn, hồi hộp hay ly kỳ nào. Cái giỏi của nhà văn là chuyện không có gì đặc biệt, rất thường mà khi kể lại thành câu chuyện hay. Ý tứ nằm ngầm sau các con chữ, không cần đại ngôn, đao to búa lớn mà vẫn đạt được ý đồ sáng tạo của mình. Cái quan trọng của người viết không hẳn nằm ở chỗ anh ta kể câu chuyện gì, mà ở chỗ kể nó như thế nào? Nói đi thì thế, nói lại cả một vấn đề. Như có bạn nói với tôi là coi trọng hình thức và xem nhẹ nội dung? Giữa nội dung và hình thức luôn xoắn quyện với nhau, nhiều khi rất khó tách biệt. Trong nội dung có hình thức và ngược lại. Như người ta thường bảo: “Tâm nào diện ấy”.

Lâu nay chúng ta cứ hay “phân kim” giữa nội dung và hình thức, như quan điểm văn học phục vụ cái gì? “Vị nhân sinh hay vị nghệ thuật”, mà quên đi nghệ thuật cao nhất là vì mục đích phục vụ hạnh phúc con người. Hơn nữa, điều này còn tùy thuộc vào nhận thức và năng lực của người cầm bút.

Chỉ khi nào niềm đam mê cháy bỏng, cảm xúc và vốn sống dồi dào, không vì cái gì khác ngoài sự thành công của tác phẩm, nhà văn mới có được tác phẩm hay.

Tôi nghĩ nhà văn Nguyễn Đình Lãm đã thành công ở phương diện này. Còn về văn phạm, ngữ nghĩa với ông không cần đề cập đến. Nó là cái tối thiểu của người viết, huống hồ một tác giả có bề dày thành công và đã viết lâu năm như ông. Trong cuộc thi truyện ngắn hay năm 2009 do Báo Văn Nghệ tổ chức, Nguyễn Đình Lãm là một tác giả được vào chung kết. Tuy không trúng giải, truyện ngắn “Ăn riêng” được tuyển chọn in trong tuyển truyện ngắn hay của Báo Văn Nghệ: “Buổi sáng biến mất” do Nhà xuất bản Hội Nhà văn xuất bản cùng năm. Ông cũng là người nhiều kỳ có truyện đăng Báo Văn Nghệ những năm sau đó. Buổi phát thanh đọc truyện đêm khuya nhiều lần phát truyện ngắn của ông trên Đài Tiếng nói Việt Nam.

Bàn về các tiểu thuyết của ông, xin được dành cho một dịp khác. Đó là mảng thành công trong xây dựng tác phẩm so với mặt bằng chung cả nước về văn chương chữ nghĩa có thể nói là khá đáng kể. Cần có một khảo luận riêng để bàn về phạm trù này. Trong khuôn khổ một bài viết nhỏ, người viết xin được dừng lại ở đây. Hi vọng bạn đọc trong và ngoài tỉnh quan tâm đến các tác phẩm của ông.

Tuyên Quang, không chỉ là “miền gái đẹp”, nơi đây còn có những cây bút tài hoa, phong cách độc đáo, thấm đậm nét tinh hoa, sâu sắc, nhân bản về tình yêu con người xứ sở của người cầm bút nơi này.

H.G