Tản văn của Thái Hòa

 

Hang Mang là một ghềnh đá của khúc sông Lô. Ghềnh này gồm những khối đá xám lạnh, xếp chồng lên nhau tạo thành nhiều lớp, nhô ra sát mặt nước. Cả một khúc sông vừa hung dữ, vừa lành hiền, cứ thất thường như thế. Lúc dịu dàng dễ chịu, lúc lại trở tính, trở nết, sẵn sàng thét gào mỗi khi trong lòng cảm thấy bất an. Một đời sống vẫn vậy, chẳng bao giờ chịu thay đổi, dẫu thời gian và đời người có biết bao nhiêu sự đổi thay. Nhưng con sông cũng vô cùng có giá trị, mang lại nguồn lợi cho nhiều làng mạc sinh sống trên đôi bờ. Những chiều hè yên ả, khi mặt trời còn chói chang, chưa kịp lặn sau dãy nói Vịt, đám trẻ con trong làng lại lùa đàn trâu, bụng no tròn xuống bến Máy. Cái bến Máy cách bến Hang Mang không xa, nước nông hơn và độ dốc không quá lớn. Chỗ này là nơi tắm táp của cả người làng Khánh An. Gọi là bến Máy vì nơi đây, dưới gốc cây long não già, người ta đã đặt một trạm bơm công suất lớn. Trạm bơm ấy có nhiệm vụ bơm nước từ sông Lô lên, chảy qua các con mương đất mà mang nước tưới mát cho các cánh đồng làng mỗi khi mùa vụ gặp thời tiết khô hạn kéo dài.

Sông Lô vốn tính đỏng đảnh, thất thường. Cứ vào cữ tiết Thu, cả một khúc sông trở nên đẹp đẽ, nước trong vắt, có chỗ còn nhìn thấy cả đáy sông. Những buổi chiều khi hoàng hôn buông xuống, đứng từ bến Hang Mang nhìn ngược phía thượng nguồn, do khúc xạ ánh sáng, con sông như bức tranh cổ điển, nhiều màu sắc. Vào cữ Thu, sông chả vội vàng, cứ đủng đỉnh mà đỏm dáng trong ánh nắng hong hanh cuối ngày. Thế nhưng, khi vào cữ tháng Ba, lúc người làng Khánh An vật lộn với cái đói giáp hạt, khúc sông lại trở nên trầm tính hơn. Lòng sông thắt hẹp, gầy guộc và xanh xao, nom chả khác nào cánh đàn bà nghén dở. Chỉ khi mùa hạ đến, những cơn mưa dai dẳng trên thượng nguồn đổ xuống, nước dâng lên xối xả. Bầu trời xám xịt, chớp nhì nhằng phát nổ trên dọc đôi bờ.

Vậy là lũ đã về.

Trên các trục đường làng, đoàn người xuôi ngược như thoi. Nom ai cũng vội vã, đầy lo lắng. Đoàn trâu nối vào nhau cả một đoạn dài, mặt đường mờ mịt bụi. Cái không khí khẩn trương ấy năm nào cũng diễn ra như vậy. Có năm nước lũ trên sông Lô về sớm, mưa đổ dài tầm tã, người làng Khánh An đành đội mưa mà lao ra cánh đồng, mong giữ lại những bông lúa bắt đầu đổ gục, nằm thoi thóp trên mặt đồng, khi lũ đã lấp rấp qua bắp chân người lớn. Những tiếng làu bàu, chửi tục của người già, xen lẫn tiếng cười đùa của cánh thanh niên trong làng cứ đặc quánh lại trong những cơn mưa trắng xóa. Nhưng thứ âm thanh ấy sẽ lan ra khi mưa tạnh, bầu trời sáng lên bởi những tia nắng le lói. Người nông dân nơi bến Hang Mang bao lâu nay vẫn vậy. Họ luôn biết lo toan, một đời cày cuốc khó nhọc, nhưng cũng đầy sự lạc quan, yêu đời. Ngay cả trong gian khó, phải đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt, đối mặt với sự thiếu túng, song tiếng cười là liều thuốc bổ để họ có thêm sức mạnh, sẵn sàng đối đầu với thua thiệt đang vây bủa lấy cuộc sống của họ.

Bữa cơm ngày lũ về cũng trở nên vội vã. Bình thường, bữa cơm là dịp để các thành viên trong mỗi gia đình ngồi xúm lại với nhau, chuyện trò vui vẻ. Nhưng bữa cơm ngày lũ thì cứ nguội ngơ nguội ngắt, chả ai buồn ăn. Tất cả người trong làng đều lo lắng. Nhiệm vụ của họ lúc này là tập trung vào thu hoạch hoa màu, trước khi lũ về. Cắm được cây lúa xuống mặt bùn, người làng Khánh An trải qua biết bao nhiêu nỗi lo lắng trong lòng. Thời điểm bông lúa bắt đầu trải một màu vàng rộm trên khắp mặt đồng, cứ nghĩ thành quả của một vụ “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” sẽ được đền đáp xứng đáng, thì người làng lại lo ngay ngáy mỗi khi lũ về. Hạt thóc chưa kịp chín rộ, đã có nguy cơ bị lũ lấy đi. Bởi vậy, người làng buộc phải giành giật miếng ăn với lũ. Chỉ khi nào hạt thóc mang nặng giọt mồ hôi được phơi phóng khô giòn, đóng thành từng bao tải, xếp trong góc nhà, đổ đầy vào những chiếc hòm gỗ, khi ấy người làng mới thực sự thở phào nhẹ nhõm. Thế nhưng, cái sự nhẹ nhõm ấy chỉ là xong một việc, người làng còn có thêm nỗi lo khác, lớn hơn, khốc liệt hơn. Nếu mất mùa thì cả mấy tháng giời, các miệng ăn sẽ đói dài đói rạc. Mất đồ đạc, tài sản, nhà cửa và cả tính mạng con người mới là nỗi lo canh cánh nhất của người nông dân trong mỗi bận lũ tràn qua. Lũ có thể nuốt chửng mọi thứ của người làng Khánh An vào trong cái biển nước đục ngầu, cuồn cuộn.

Mùa lũ bao giờ cũng bắt đầu từ những tia chớp lóe lên nhì nhằng và những đám mây đen treo nặng trĩu phía đằng Đông. Những hạt mưa lác đác rơi lộp bộp trên tàu lá chuối non nơi góc vườn. Gió rít liên hồi, khiến những ngọn cây lắc lư như gã say rượu, như muốn bật rễ ra khỏi đất. Mưa nặng hạt dần, đâu đó vọng lên những tiếng sấm nổ liên hoàn, giống như tiếng trống khua trận. Cả bầu trời trắng xóa vì mưa. Ngoài bến Hang Mang, sông hối hả dâng nước đầy lên, sóng réo sôi, tràn cả lên đường đi, tràn qua các cống ngầm của người làng. Chẳng mấy chốc, đồng Lụt chỉ còn lại một màu xám đục, ngập chìm trong biển nước. Từ nơi trũng thấp, nước lại dâng lên đồng San, Mắt Rồng. Những thân rạ bị ngâm sâu trong nước, phả ra mùi hăng nồng, ngai ngái. Xác các loại côn trùng chết theo gió bốc mùi lên tanh tưởi. Tiếng ếch nhái trong ao đầm rộn lên uôm uôm, nghe thật não nề. Làng Khánh An và mấy làng sống dọc theo đôi bờ sông Lô, nhiều đoạn bị chia cắt bởi nước, nhiều khu vực trở thành ốc đảo. Có bận, nước lũ dâng cao, hàng chục căn nhà trong làng bị chìm lấp, có những nhà chỉ còn nom thấy chỏm nóc lơ phơ, đang dập dềnh trong ngày nước lên.

Mùa lũ về, nỗi lo của người làng Khánh An không chỉ là hạt lúa, củ khoai ngoài đồng mà còn là nỗi lo chạy người, chạy của. Bao năm làm lụng, tích cóp, của cải chả dư dật gì, nhưng nó là mồ hôi, công sức của các thành viên trong gia đình. Việc chạy lũ, vận chuyển đồ đạc lên chỗ cao ráo mất khá nhiều thời gian và công sức. Thời ấy, tuy nghèo, nhưng người làng thương nhau lắm, nhà nọ, nhà kia sẵn sàng chìa tay giúp đỡ, chia sẻ nỗi khó khăn với nhau. Những nhà ở khu đất thấp, trước khi bị nước lũ nhấn chìm, họ đã vội vã dọn khuân đồ đạc, gánh gồng sang trú ngụ tạm thời ở những nhà trên phần đất cao mà lũ không vào được. Người già thì khoác tay nải, xách các bu gà; trẻ con dắt con trâu kéo lê trên đường. Còn các thành viên có sức khỏe thì vận chuyển cái hòm thóc, khuân vác giường chiếu và các vật dụng quan trọng. Nhà nọ hộ hành nhà kia, thể hiện rõ tấm lòng với nhau, động viên nhau vượt qua mùa lũ. Con đường đất của làng thường ngày bụi đỏ bay mù mịt, khi mưa xuống, đất nhão ra, lầy lội, có chỗ bùn ngập đến cả đầu gối.

Dịp lũ, nom mặt ai cũng phờ phạc cả. Họ sống chung trong mấy nóc nhà mái gianh, nhưng đầm ấm. Bọn trẻ con trong làng, ngày lũ về mới được ở tập trung đông như vậy. Chúng vui vẻ cười đùa, đôi khi còn chí chóe, chửi tục và đe nẹt nhau, rồi lại chơi với nhau thân thiết như anh em. Buổi tối, chúng chen chúc ngủ trên những chiếc giường gỗ mộc, đôi khi ngủ cả trên nóc hòm thóc, hoặc trải những chiếc bao tải dứa ra nền đất mà nằm. Giấc ngủ của bọn trẻ cứ chập chờn, lấm láp giọt phù sa, dẫu bữa cơm ngày lũ có phần đạm bạc, không thực sự đủ đầy. Người lớn chia nhau từng bát cơm ám khói, từng mẩu sắn luộc và họ gánh đỡ nhau muôn nỗi bộn bề, lo lắng. Chỉ đến khi nước rút, họ mới lục tục dắt díu nhau trở về căn nhà của mình. Sau lũ, nhiều căn nhà đều ẩm mốc, bùn ken dày dưới nền, trên các bức tường. Công việc ưu tiên lúc này là dọn dẹp nhà cửa, nhanh chóng ổn định lại nơi ăn chốn ở. Họ hy vọng dư âm cơn lũ sớm đi qua, cuộc sống sẽ diễn ra bình thường trên làng quê bé nhỏ. Dường như thiên nhiên đang thử thách người làng Khánh An chăng? Có lẽ là như vậy. Mỗi năm lũ trên sông Lô bất ngờ đổ bộ vào làng vài bận. Những con người một đời chân lấm tay bùn, sống mộc mạc, lành hiền như đất, như rừng, nhưng lại trở nên rắn rỏi hơn sau mỗi bận lũ qua.

Lũ rút đi để lại lòng sông Lô đầy củi và rác. Trên cái màu nước đỏ đùng đục đang cuồn cuộn xuôi dòng, sóng dựng bờm, mang theo củi với rác xô đập vào ghềnh đá nơi bến Hang Mang, nghe chát chúa như tiếng gỗ lăn. Đôi bờ lộ ra những bãi phù sa sấp nước. Trên cánh đồng làng, những cây ngô gầy guộc, bùn đất bê bết, dính chặt vào thân. Dòng sông trở nên hung hãn. Nước vẫn còn réo sôi phì phì. Dưới chân ghềnh, củi nhỏ, củi gộc từ thượng nguồn kéo về, đan kín cả mặt sông trôi. Đây là thời điểm mà người Khánh An gọi nhau ra khu vực bến Hang Mang vớt củi làm chất đốt. Dịp này, dường như nhà nào cũng sẵn củi đun. Trên khoảng sân rộng, sau chái nhà, ngoài vườn và cả hai bên lối đi dẫn vào nhà, những đống củi xếp sát vào nhau, cao quá đầu người lớn. Sau mỗi lần lũ tràn về, người làng tranh thủ tích trữ chất đốt, dành cho việc đun nấu cả năm.

Đám trẻ con choai choai chúng tôi lao ra sông. Dọc từ bến Hang Mang kéo dài đến gần bến Máy, chỉ thấy người là người. Mỗi người lựa cho mình chỗ đứng phù hợp nhất. Phía bên kia sông là những làng mạc của Chiêu Yên, một xã thuộc huyện Yên Sơn (cũ). Hai huyện nằm kề nhau, chỉ cách có đôi bờ sông chảy. Nhưng do độ dốc của lòng sông nghiêng hẳn về phía bến Hang Mang, nước chảy xiết, mọi thứ mà con nước đi qua đều đổ về phía bờ bên này. Có bận, người làng còn vớt được cả xác người chết, không biết ở đâu trôi về. Củi thì nhiều vô kể. Những chiếc sào nứa liên tục vươn ra lòng sông. Trên đầu sào buộc nối chiếc mỏ neo bằng gỗ, ngoắc những thân gỗ nhỏ, gỗ to vào mỏ neo, rồi kéo tuột lên bờ.

Mùa lũ cũng dần đi qua với người làng Khánh An. Cuộc sống yên bình bên bến Hang Mang lại diễn ra thường nhật như bản thân nó vốn vậy. Bọn trẻ lớn lên, lấy vợ, gả chồng. Người già dần mất đi. Quy luật sinh tử là vậy. Mỗi người đều gắng gượng, sẵn sàng đối mặt với mất mát, hy sinh để vun vén cuộc sống ấm no hơn. Trên làng quê mới, kể từ khi đoàn người khai hoang từ tỉnh Ninh Bình lên đây, mỗi ngày những ngọn khói bếp lại chập chờn bay lên. Tiếng quát tháo, tiếng trẻ nô đùa vỡ ra, trở thành những âm thanh quen thuộc, là sợi dây để người Khánh An neo bám vào đó mà giữ đất, giữ làng, mà đi qua những mùa lũ.

T.H

Minh họa của Lê Cù Thuần