Truyện cổ dân tộc Tày Nguyễn Thị Nhung (sưu tầm)

Ngày xưa ở một vùng núi xa xôi hẻo lánh dân cư thưa thớt, sống chủ yếu dựa vào rừng. Người phụ nữ hàng ngày vào rừng tìm măng, hái rau rừng và tìm quả chín trên cây. Còn người nam giới khoẻ mạnh vào rừng săn, bắn thú rừng mang về nhà cùng mổ thịt chia nhau ăn. Cuộc sống người dân thời bấy giờ, bữa no, bữa đói rất khó khăn.
Thời gian dần trôi, con người ngày càng đông, họ tìm mọi cách để sinh tồn. Họ rủ nhau lên rừng chặt cây, làm nương rẫy trồng các loại cây quả hạt có chất bột để ăn thay cơm hàng ngày. Mùa quả chín họ lên nương cắt về phơi khô, chất thành từng đống trong nhà để xay, giã ăn dần. Từ đó cuộc sống bữa đói ít, bữa no tăng dần, khó khăn cũng bớt đi rất nhiều. Lâu dần họ lại rủ nhau tìm những khu có nguồn nước chảy từ các khe xuống cùng nhau khai phá, đắp bờ làm thành những thửa ruộng bậc thang để trồng cấy lúa nước. Được bàn tay chăm sóc của con người, cây lúa phát triển tốt, năng xuất thu hoạch tăng hơn so với giống lúa trồng trên cạn. Từ đó họ vui mừng rủ nhau khai phá đồi đất, đắp bờ làm ruộng bậc thang trồng lúa nước nhiều hơn. Để có nhiều cây trồng nuôi sống cả gia đình hàng ngày. Mọi người trong bản cần cù lao động, cuộc sống không còn khó khăn như trước nữa, nhưng vẫn thiếu tiền, muốn mua mọi thứ cần thiết như dầu, muối ăn và các đồ dùng cần thiết hàng ngày cũng rất khó. Tiền không có mà chợ lại xa, muốn đổi hàng phải đi chợ xa lâu lâu mới tới.
Gần khu chợ có một ông then làm nghề tâm linh lâu năm, có uy tín nhất trong vùng. Hễ nhà nào có người ốm lâu đều nhờ ông đến cúng đuổi ma. Gia đình người thân qua đời cũng đến ông nhờ về giúp làm ma. Họ thấy thầy làm tốt, mọi việc êm xuôi thì ai cũng tin tưởng. Tiếng tăm của ông then ngày càng lan rộng khắp vùng. Ông then còn có biệt tài đánh đàn tính rất hay. Đàn tính thời ấy có 12 dây, âm thanh trầm, bổng vang xa ai cũng thích nghe.
Thời bấy giờ cả một vùng quê rộng chỉ có một chợ duy nhất gọi là chợ Tam Quang. Nơi đây tập chung nhiều người, chủ yếu là người nơi khác về làm nghề buôn bán các mặt hàng chuyển từ dưới đồng bằng lên. Những mặt hàng cần thiết chủ yếu phục vụ đời sống hàng ngày của người dân trong vùng. Mỗi ngày chợ phiên ông thường mang đàn tính đi chợ chơi. Lúc ngồi nghỉ ông thường gảy đàn tính. Âm thanh trầm bổng vang xa mọi người nghe thấy hay, đều tìm đến nơi có tiếng đàn để nghe ông vừa đàn, vừa hát.
Trong không gian tĩnh lặng chỉ có tiếng đàn tính hoà nhịp cùng giọng hát của ông then bay bổng, ai cũng chăm chú lắng tai nghe, quên hết cả trời nắng và bụng đói. Mỗi lần tiếng đàn dừng, ông then ngẩng lên nhìn mọi người đứng vòng quanh đông nghịt càng tăng thêm niềm vui, nét mặt tươi như hoa, ông nở cười rồi chuyển sang bài hát mới. Tiếng khen ngợi tài năng của ông then nhiều hơn và tiếng đàn tính vang vọng theo gió bay xa đến thượng cung.
Người công chúa thứ 5 của ông Bụt trên trời hay ngồi một mình ở buồng thượng các. Ngày đêm cảm thấy buồn chán vô cùng nhưng khi nghe thấy tiếng đàn tính trầm bổng vang vọng xa xa nàng bỗng nhiên thấy thoải mái hẳn lên.  Nàng liền trốn cha mẹ xuống trần gian để nghe âm thanh của tiếng đàn. Nàng vừa đặt chân đến đó thì thấy mọi người tụ tập rất đông, nghĩ một lúc rồi nàng cũng mạnh dạn đi tới đó. Nàng thấy một người vừa đàn, vừa hát, giọng hát ngọt ngào hoà cùng tiếng đàn. Nhìn mặt người tươi như hoa, khác với người trên thiên giới. Vì thế nàng cũng mê mẩn dưới trần gian bởi tiếng đàn thánh thót làm cho nàng say đến khó nói. Khi bóng nắng đã trùm kín mặt đất, mọi người từ đám đông giãn dần ra, lần lượt hối hả theo đường rừng về nhà. Còn nàng cứ đứng chôn chân một chỗ không muốn về thiên giới nữa.
Thời gian này cha mẹ người thân trong gia đình không thấy bóng nàng trên thiên giới, vào buồng cũng không thấy nàng ngồi ở đó cầu nguyện như mọi ngày nữa, cả gia đình đều lo lắng.
Thấy vậy cha nàng là ông Bụt liền sai sứ giả nhà trời xuống hạ giới tìm. Họ xuống tìm khắp nơi, mãi mới thấy nàng đang mải nghe đàn tính ở cửa chợ Tam Quang. Khuyên bảo mãi mà nàng cũng không chịu về thiên giới. Sứ giả liền bay về trời thưa với Bụt. Lúc này ông bà Bụt đang ngồi ở giường gấm hoa, nghe sứ giả nói vậy giận giữ lắm. Liền sai hai ả nhà trời tiếp tục xuống hạ giới khuyên bảo nàng về. Hai ả tay cầm dao chuôi bạc, hoá phép thành bão giông xuống tìm. Khi xuống thì thấy nét mặt nàng tươi như hoa, không còn buồn như trên tiên giới và đang mê mẩn tiếng đàn tính. Khuyên bảo mãi nàng vẫn không về, hai ả liền nghĩ cách biến phép, cắt đi chín dây đàn tính của người đánh đàn. Còn để lại ba dây nhưng âm thanh phát ra vẫn vang lên trong trẻo trầm bổng nghe đến mê say. Từ đó cây đàn tính chỉ có ba dây cho đến ngày nay.
Dù hai ả nhà trời khuyên bảo thế nào nàng vẫn cương quyết không về với vua cha. Cuối cùng vua cha cũng đành phải thuận theo ý nàng nói một câu thề chắc như đinh đóng cột.
- Nếu con không chịu về trời nữa thì thôi. Để con ở lại luôn dưới trần thế, làm con ông then sai bảo. - Rồi biến nàng thành cây quế trong rừng.
Từ đó trên rừng loại cây này lớn lên nở hoa đều tỏa hương thơm, vỏ thân cây bóc ra thơm ngát.
Tháng ba nắng trên thượng đế chói chang thành lửa bay xuống trần gian làm cháy sơn lâm nghi ngút. Khói lửa bay mù mịt tứ phương, bay đến nơi vua trời. Hương quế thơm ngát, lan tỏa khắp nơi Bụt tưởng người hàn cơ hát hội, liền sai tướng giả xuống trần gian ngóng xem tin tức. Tướng giả xuống thì thấy Hiền Đức một người dân khôi ngô, hiền lành đang mải mê làm nương. Tướng giả liền vẫy người nông dân đến gần để hỏi.
- Sao anh lại một mình làm nương ở đây?
Hiền Đức nghe hỏi thì bụng mừng thầm thưa lại.
-   Từ thuở nhỏ con sống một mình khó nhọc. Anh em, cha mẹ, họ hàng không có.
Tướng giả về tâu với vua trời, nghe xong thì sai người dẫn chàng trai lên trời để vua hỏi. Khi nghe chàng nói vậy thì vua thấy thương tình liền tìm cách giúp để làm phúc.
- Ta cho người hàng ngày trồng cây quế. Khi cây cao to hãy bóc vỏ quế phơi khô, giã nhỏ thành bột rồi làm hương, mang ra chợ bán thì sẽ gặp được nhiều người mua chẳng còn lo nghèo đói, đơn côi như trước nữa.
Từ đó Hiền Đức nghe và làm theo. Mỗi lần mang hương xuống chợ bán anh đều đốt một nén hương cắm trước hàng. Khói hương bay thoảng ngát cả khu chợ. Mọi người ngửi thấy thơm rủ nhau đến mua hàng đông. Họ nghe lời của thầy cúng nói rằng, khói hương kết nối người âm với người trần gian và phù hộ cho con cháu làm ăn phát triển, gặp nhiều may mắn nên bảo nhau mua hương về thắp trên bàn thờ tổ tiên cho các cụ dưới cõi âm tìm về hưởng lòng thành kính của con cháu trong các ngày lễ, tết. Từ đó loan tin khắp vùng những đám ma hay đám cúng mọi người đều dùng hương do Hiền Đức làm. Ngày nay mỗi khi đến ngày tết hay có việc đại sự mọi người khắp nơi lại ra chợ tìm mua hương về thắp. Khói hương thoảng bay thơm ngát để phù hộ cho mọi người khoẻ mạnh, làm ăn gặp nhiều may mắn, chăn nuôi gia súc, gia cầm được sinh sôi nảy nở.

N.T.N