Truyện ngắn của Nguyễn Thị Minh Lý

bản. Lời nói của trưởng dòng họ gốc là tiếng nói chung của dòng họ, của dân bản. Biết hai đứa thương nhau Mìa Mie vui lắm, được làm thông gia với trưởng dòng họ gốc là tốt nhất rồi. Còn Pồ Mie không thích cho Ly A Phủng làm rể.
Những tia nắng hắt lên đỉnh núi sắc vàng tươi, báo hiệu sắp đến ngày giá lạnh. Sương buông lơ lửng quyện khói lam chiều. Từng đàn trâu, đàn dê theo lối về, tiếng mõ lốc cốc đều đều theo nhịp bước. Bản làng bình yên, ngát hương lúa mới. 
Lũ con gái, gồng trên trán bao tải thóc đầy căng tròn, từ ruộng về thành hàng dài, đi trên bờ ruộng bậc thang vòng cung ôm núi. Nghe tiếng hát của cô gái Nề:
- Con chim bay cao, con chim hót vang núi, con người khôn biết chọn bạn thương mình. Hôm nay Mie địu thóc về đường này, mùa sau Mie địu thóc về lối nhà Trưởng bản.
Cả lũ cười vui, cô gái Siê nói vào:
- Mie được ngồi trên xe máy nổ ùm ùm đấy, không đi chân đất như chúng mình đâu.
Tiếng cười khúc khích của các cô gái bản trong trẻo, dễ thương, lời nói vui cũng thật dịu dàng.  
Chiều se lạnh, trên trán các cô gái lấm tấm mồ hôi, đôi má ửng hồng, miệng cười tươi như chẳng nặng nhọc gì. Đến cửa kho, các cô lần lượt lên thang đưa cho Pồ Mie xếp thóc vào kho. Người La Chí thường làm kho thóc ở ngoài nhà ở để tránh hỏa hoạn và cũng dễ bảo quản. Pồ Mie xếp bao thóc cuối, nói vọng ra:
- Các cháu đi rửa chân tay, cơm chín rồi.
Các cô gái tíu tít rủ nhau ra bể nước của bản, trước nhà. Mie lên sàn, vẻ mặt tươi vui nói nhỏ: 
- Bố à! Tối Ly A Phủng đến nhà ăn cơm đấy. 
Pồ Mie chưa kịp nói gì, Mie đã nhanh chân xuống thang theo bạn. Pồ Mie nghe con gái nói Ly A Phủng đến ăn cơm tuy không thích, nhưng về đến sân vẫn bắt thêm con vịt, lên nhà làm thêm thức ăn cho lũ trẻ đến giúp gặt lúa. 
Trời vừa tối, Ly A Phủng đi xe máy đến, lên nhà vui vẻ chào mọi người, nhanh nhẹn vào bếp giúp Pồ Mie làm cơm. Ba mâm cơm bày ra, trai gái bản gặp nhau uống rượu cười đùa vui vẻ. Pồ Mie uống vài chén rượu với lũ trẻ, ăn vội bát cơm, rồi mang theo chai rượu đến nhà anh rể Ly Pồ Phủng Vả làm trưởng dòng họ Ly Ngai.
Con đường trên bờ ruộng bậc thang chỉ đặt vừa bàn chân. Ánh đèn pin, phản chiếu xuống mặt nước hắt lên loang loáng. Pồ Mie vừa đi, vừa nghĩ: Ly A Phủng thông minh nhanh nhẹn, học xong Đại học về làm cán bộ địa chính xã, giải quyết thắc mắc đất đai của dân hợp tình, hợp lý, được lãnh đạo tin tưởng, dân bản thương quý. Xã cho nó đi học chính trị theo quy hoạch, để làm cán bộ kế cận. Thanh niên tiên tiến, thế mà nó lại học làm thầy cúng, chẳng biết trong bụng nó nghĩ gì. Nó không học làm cúng, mình không cần nghĩ nhiều, đồng ý ngay.
Mải nghĩ, đường ngắn quá. Pồ Mie đã đến nhà trưởng họ. Nghe tiếng bước chân dưới sàn, Pô Mìa Nhu gọi:
- Pồ Mie à? Lên nhà đi.
Hai anh em nói chuyện việc xếp lịch cúng khóa kho thóc, cho từng nhà trong dòng họ Ly. Không nói đến chuyện con trai Phủng thích con gái Mie, mà cũng đúng thôi, việc nào ra việc ấy, có nói chuyện thì ông, bà mối đến đưa lời chứ, không phải bố mẹ gặp đâu nói đấy. 
Đã về khuya, bản làng yên tĩnh chìm vào giấc ngủ, sau ngày làm việc vất vả. Chỉ còn tiếng côn trùng rả rích. Tiếng suối reo trong vắt, nơi đầu bản vọng về. Bản nhạc đêm kéo dài vô tận. 
Về đến chân thang, thấy chỉ còn dép của người nhà, khách đã về. Không thấy dép của con gái Mie, biết con đã đi chơi với người thương. Pồ Mie nhẹ nhàng mở cửa vào nhà, vợ vẫn ngồi bên bếp đợi. Ánh lửa bập bùng, xua đi giá lạnh sương đêm, còn vương trên áo. Pồ Mie pha ấm nước chè, uống cho ấm bụng thì vợ hỏi:
- Ngày nào nhà mình cúng khóa kho thóc?
- Ngày con trâu, ba ngày nữa.
Vẻ mặt vui mừng, Mìa Mie nói:
- Trai Phủng thương con gái Mie, con gái nói sau cúng khóa kho thóc, anh rể nhờ anh Pồ Khung, chị dâu Mìa Lỳ làm ông bà mối sang nói chuyện đấy.
- Trai Phủng học làm cúng, tôi không thích cho con gái lấy nó. Tôi làm Phó Chủ tịch xã không muốn người khác nói đến chuyện nhà mình.
Pồ Mie nói dứt khoát. Mìa Mie tỏ ra không vui:
- Ly A Phủng cũng làm cán bộ xã đấy, bọn trẻ không học cúng, sau này người già chết ai làm ma cho, không làm cúng nữa có được không? Lễ Tết tổ tiên, dòng họ ai cúng? Con ma ngoài ruộng, ngoài rừng ai quản? Không cúng hồn lúa, có được nhiều cơm gạo ăn không? Con người có khỏe mạnh, để làm ăn, vui chơi được không? Con cháu lấy vợ, lấy chồng ai giúp? 
Những câu hỏi dồn dập của người vợ chưa biết tiếng phổ thông, nói đạo lý dân tộc làm Pồ Mie suy nghĩ: Phong tục tập quán không giữ gìn, sẽ không còn bản sắc riêng của dân tộc nữa, muốn giữ gìn cũng khó lắm.
Năm trước, trong bản nhiều trẻ con bị đi tháo, mấy con trâu mẹ đẻ con chết, dê của nhiều nhà bị ốm, dân bản đóng góp lễ vật cúng đuổi ma ngoài. Cán bộ Hùng về xã nói với Pồ Mie giọng gay gắt:
- Đồng chí là cán bộ lãnh đạo, đáng ra phải tuyên truyền bài trừ mê tín dị đoan. Vậy mà đồng chí lại xin nghỉ phép, để tham gia vào trò cúng đuổi ma. Dân bản thấy cán bộ tham gia, sẽ càng tin vào việc cúng bái. Chủ trương của chúng ta là bài trừ các hủ tục lạc hậu mê tín dị đoan.
Pồ Mie trả lời nhẹ nhàng:
- Báo cáo anh! Số trẻ bị ốm, đã được điều trị ở Trạm Y tế. Cán bộ thú y về bản đã xử lý phòng ngừa dịch bệnh, và tiến hành điều trị bệnh cho gia súc. Tục lệ cúng đuổi ma ngoài, đã có từ đời ông cha chúng tôi rồi.
Cán bộ Hùng nghiêm khắc:
- Đồng chí bảo thủ trì trệ quá! Là cán bộ được đào tạo có trình độ Đại học, Cao cấp lý luận chính trị học rồi, còn tin vào việc cúng bái vô lý, tiếp tay cho thầy mo, thầy cúng làm việc mê tín dị đoan, mê hoặc lòng dân.
Pồ Mie giữ lý:
- Đây không phải là chuyện có ma hay không có ma, mà là lòng tin của dân bản vào phong tục tập quán truyền thống. Cả bản đoàn kết, tự nguyện đóng góp lễ vật để cúng thần linh, để dân bản yên lòng.
Cán bộ Hùng giảng giải rồi quy trách nhiệm, Pồ Mie chỉ biết ừ. Tuy làm cán bộ xã, nhưng Pồ Mie không dám phản đối, cũng không dám ủng hộ. Nếu ngăn cản có chuyện gì xảy ra, thì không biết phải nói năng với dân bản thế nào. 
Hơn 8 giờ sáng, mặt trời vượt qua lớp sương mù tỏa nắng. Thung lũng Na Léng trong mây trắng bồng bềnh lưng trời. Ngày nghỉ trụ sở xã vắng, chỉ có mấy anh em trực. Pồ Mie tranh thủ lên xã làm việc. Đến sân, nghe tiếng Ly A Phủng đang nói chuyện với mấy anh cán bộ trong văn phòng, giọng nói có vẻ căng thẳng. 
- Anh thấy rồi đấy, hôm thăm đất làm nhà, anh nhờ tôi đến giúp. Tự tay anh bỏ 4 hạt thóc xuống hố, mỗi hạt 1 góc cách xa nhau như thế, úp cái bát lên, vùi đất kín sau 3 ngày mở ra các hạt thóc chụm đầu vào nhau? Anh Phà giải thích đi.
- Đúng là như thế, tôi cũng không biết vì sao.
- Anh không biết? Chính anh nhờ tôi đấy! Sao anh lại nói tôi mê tín? Hay chính anh mê tín dị đoan?
Anh Phà hạ thấp giọng, nói nhỏ:
- Cả bản làm nhà phải thăm đất, để khi ở được yên lành, mình cũng phải làm thăm đất chứ!
- Đấy là một, việc thứ hai, các anh xem mở then, thầy then mượn lời Tẩn A Mí nói: “Có 6 đồng bạc trắng để trong ống tre trên mái nhà, ở cột thứ ba”. Tẩn A Mí chết rồi, ai biết? 
Anh Toàn cán bộ văn hóa nói giọng cảm phục:
- Thầy then giỏi thật. Đúng là có sáu đồng bạc trắng trong ống tre, giấu trên mái nhà, sau chạn bát trên đầu cột thứ 3. Chắc ông Tẩn A Mí cất ở đấy lâu rồi, ống tre bám bụi với mò hóng đen sì.
- Thế nhé! Các anh công nhận là được rồi… Tôi cũng biết thần linh là lực lượng siêu nhiên do con người tưởng tượng ra. Cúng bái tốn tiền của, thời gian, công sức của dân bản, còn làm mê hoặc lòng người. Nhưng cũng phải nói, có những hiện tượng trong thực tế, tôi không lý giải được.
Pồ Mie ngồi bên phòng làm việc, đôi tai để ở ngoài nghe rõ tiếng họ nói chuyện.
- Chú Phủng nói đúng đấy! Lễ Tết diễn ra quanh năm từ lễ cúng xin hồn lúa giống, đến kết thúc mùa vụ cúng khóa kho thóc, rồi Tết Nguyên đán là 6 lễ cúng. Ngoài ra còn, tập tục ma chay cưới xin, mở Then, cúng đuổi ma ngoài, mở hội cúng thần mưa nữa. Nói chung, đời sống của Nhân dân còn nhiều khó khăn, trình độ nhận thức thấp, hiểu biết xã hội còn hạn chế, cúng bái nhiều tốn tiền của và thời gian của dân, hủ tục lạc hậu ấy cần giảm bớt hoặc phải từ bỏ…
Anh Phà vừa dứt lời, Ly A Phủng nói ngay:
- Tất cả lễ Tết ấy, là hoạt động chung của cộng đồng người La Chí. Trong ấy có phần Lễ cúng tổ tiên, thần linh và phần hội vui chơi ca hát, đó là Lễ hội. Nghi thức Lễ hội của dân bản, là nghi lễ tín ngưỡng nông nghiệp gắn liền với chu kỳ sản xuất, mang nét văn hóa đặc trưng của cư dân trồng lúa nước. Ở mỗi vùng miền, mỗi dân tộc có phong tục tập quán riêng, ở đây cũng vậy.
Ngừng một lát không thấy ai nói gì, Ly A Phủng nói tiếp:
- Cúng lễ tổ tiên là đạo lý, cây có gốc, suối có nguồn, lễ hội Cu Khù Tê là Tết chung của tất cả các dòng họ ở các bản làng người La Chí, nhớ về cội nguồn. Dân bản được nghỉ ngơi, vui chơi ăn Tết, trai gái tự do tìm hiểu yêu đương mang tính nhân văn, một năm có một lần cũng tốt chứ! Đó còn là truyền thống lịch sử, đạo đức xã hội và là lòng tự hào, tự tôn dân tộc. Còn cúng đuổi ma ngoài, chỉ khi dân bản gặp hoạn nạn mới cúng. Lễ hội cúng Thần mưa 13 năm cúng 1 lần, cầu mưa thuận gió hòa, cây cối tươi tốt, không bị sâu bệnh phá hoại. Dân bản tự nguyện đóng góp lễ vật để cúng thần, là tinh thần đoàn kết có tính hệ thống của tộc người La Chí. Niềm tin ấy có giá trị bền vững, có ý nghĩa trong cuộc sống, đã trở thành phong tục tập quán, chỉ mang tính tín ngưỡng, chứ không phải là tôn giáo.
Im lặng khá lâu, anh Hưng cán bộ Huyện Đoàn nói:
- Cúng bái, lễ lạt nhiều thủ tục rườm rà, mê tín dị đoan. Ví dụ như: Ma rừng này, ruộng nọ, thần núi nọ, suối kia vân vân, có ai nhìn thấy không? Mà vẫn cúng bằng lợn, bằng dê đấy! Chúng ta phải vận động Nhân dân thay đổi nếp nghĩ lạc hậu sùng bái thần linh, lo sợ ma quỷ. Trước tiên phải từ đội ngũ thầy mo, thầy cúng, tuyên truyền giáo dục cho họ hiểu về xây dựng đời sống văn hóa mới, nhận thức về tiến bộ xã hội…
Giọng Ly A Phủng trầm hẳn xuống như lời tâm sự:
- Nói với các anh khó quá. Quan niệm của người La Chí về tự nhiên là: trời đất và tất cả sự vật đều có hồn, có tên gọi. Tổ tiên đã đặt cho núi rừng, sông suối, ruộng nương có tên đại diện là các vị thần, tác động đến cuộc sống và tinh thần của dân bản. Thần phù hộ cho dân bản làm ăn sinh sống yên lành là thần linh. Thần làm hại con người là ma quỷ. Tập tục cúng lễ, trong các bài cúng cũng có một phần khẳng định chủ quyền của ta về đất đai, sông núi có từ thời xa xưa tổ tiên truyền lại cho đến nay, đã đi vào đời sống Nhân dân trở thành phong tục tập quán, bản sắc văn hóa của dân tộc rồi. Xin các anh đừng nói phải từ bỏ, nếu ta không giữ gìn phong tục tập quán thì một ngày nào đó, sẽ không ai còn nhớ tên núi, tên rừng, tên sông suối thuộc chủ quyền của ta, nơi có tổ tiên, bản làng của ta. Chúng ta ở biên giới, phải giữ cho được hồn thiêng sông núi chứ!... Phong tục tập quán từ trồng trọt chăn nuôi, làm nhà ở, trang phục dân tộc, thờ cúng tổ tiên đến các thủ tục ma chay cưới xin, là bản sắc văn hóa riêng của từng dân tộc. Bản sắc văn hóa của dân tộc không còn, thì mất đi chính dân tộc của mình đấy. 
Tiếng con chim cu gù bạn từ núi Ngố Sidu vọng về thong thả ấm áp, bình yên. Mặt trời đã đến đỉnh đầu, bóng nắng tròn im lặng, thời gian như kéo dài ra.
Nghe giọng nói của anh Phà chậm dãi:
- Thực sự, rất khó phân định cần giảm bớt phần nào, cần lưu giữ phần nào. Vì phong tục tập quán bản thân nó đã mang những hủ tục mê tín dị đoan rồi. Nếu bỏ thì phải bỏ hết à? Nếu giữ thì phải làm thế nào?
Ly A Phủng sốt sắng:
- Ta phải “Giữ gìn bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc”, Đảng ta nói rồi. Nhiều người thuộc đấy, nhưng áp dụng vào thực tế như thế nào, thì không phải ai cũng hiểu và làm đúng đâu. Hơn nữa, tôi không hiểu khi nói đến thầy mo, thầy cúng là các anh lại dị ứng đến thế.
Đã rõ rồi, Ly A Phủng biết lo cho dân bản, lo cho dân tộc mình. Trong bụng Pồ Mie thấy vui, không còn lý do ngăn cản đôi trẻ xây dựng hạnh phúc nữa.
Đã 7 mùa hoa miéo mèng pìa nở trắng rừng, Ly A Phủng không được đi tìm hoa nữa. Thay Phủng là những trai trẻ chưa vợ được chọn đi lấy hoa miéo mèng pìa về làm lễ vật cúng thần. Ly A Phủng được thay bằng cái tên mới Ly Pồ Nú Phủng gọi tắt là Pồ Nú, Mie cũng được gọi bằng cái tên mới Mìa Nú. Thằng Ly A Nú con nó vào học lớp 1, sáng Pồ Nú đi xã làm việc mang con theo, đưa nó đến trường Tiểu học, chiều hai bố con lại đón nhau về.
Giá rét, gió về từng cơn lạnh buốt, mưa phùn nặng hạt, anh Ly Pồ Phủng Vả đội áo mưa, soi đèn pin đến nhà Pồ Mie, vẻ mặt buồn rầu.
- Pồ Mie à, chị mất, anh không được làm trưởng họ Ly Ngai nữa, phải chuyển sang người khác làm thay. Người biết cúng trong dòng họ Ly ta có nhiều, Pồ Nú cũng học làm mo rồi, không biết tổ tiên chọn ai? Anh buồn quá!
- Anh à! Tổ tiên chọn ai làm cũng phải nghe theo thôi, Pồ Nú còn bận công tác, làm trưởng họ sao được?
- Một năm có mấy ngày làm cúng, nó sắp xếp thời gian cũng làm được mà. Anh buồn, sợ nó không được chọn thì nhà mình không giữ được làm trưởng của dòng họ Ly Ngai nữa rồi.
Giọt nước mắt mặn mòn trên khuôn mặt khắc khổ của Ly Pồ Phủng Vả. Ông chậm chạp cúi xuống cầm chén rượu đưa lên miệng, đắng ngắt. Pồ Mie thương cảm. 
- Anh à, đừng buồn nữa, ai làm cũng vậy thôi, tổ tiên vẫn được cúng lễ, dòng họ có người chăm lo. Nếu tổ tiên chọn Pồ Nú cũng tốt, nó hiểu biết nhiều, nó tự biết cái gì nên làm, cái gì không nên làm mà.
Tại nhà thờ tổ tiên của người La Chí, lễ vật bày ra theo nghi thức tuyển chọn trưởng dòng họ. Lưng chiếc sọt tre cũ đựng xương đùi gà của hàng năm cúng tổ tiên trong dịp lễ hội Cu Khù Tê được Pô Ừm Mia người cộng sự dưới quyền của trưởng họ, được giao nhiệm vụ cất giữ mang ra. Pô Ừm Mia người đại diện thứ hai sau Pô Mìa Nhu cúng làm thủ tục đảo xương gà tuyển chọn Pô Mìa Nhu.
Quỳ trước bàn lễ là 3 người biết cúng trong dòng họ Ly Ngai dự tuyển chọn Pô Mìa Nhu. Pô Ừm Mia trình tên từng người với tổ tiên, lần lượt đảo xương gà trong sọt, nhắm mắt bốc ra 2 chiếc xương, rửa sạch bằng rượu, cắm những chiếc tăm nhỏ vào lỗ trên xương. 3 lần đảo, cả 3 lần Ly Pồ Nú Phủng đều hợp. Mỗi chiếc xương có đủ 2 lỗ bằng nhau, những chiếc tăm cắm trên xương theo cùng hướng, các cặp xương bằng nhau. Pô Ừm Mia vui mừng thông báo:
- Ly Pồ Nú Phủng được tổ tiên chọn làm Pô Mìa Nhu Ly Ngai rồi.
Ly Pồ Nú Phủng vội quỳ xuống trước bàn lễ, bái lạy tổ tiên. Ông Ly Pồ Phủng Vả vui mừng con trai đã được tổ tiên chọn làm Pô Mìa Nhu Ly Ngai thay ông. Ông rót rượu mời tổ tiên, cúi xuống bái lạy, rồi tháo tấm da hươu đeo trên vai tín hiệu của Pô Mìa Nhu từ đời trước truyền lại, trịnh trọng khoác lên vai Ly Pồ Nú Phủng nói:
- Từ ngày này, tháng này, năm này, tôi giao lại vật tín của Pô Mìa Nhu Ly Ngai cho Ly Pồ Nú Phủng làm Pô Mìa Nhu cúng lễ tổ tiên chăm sóc dòng họ.    
Niềm vui, vinh dự tự hào của gia đình và dòng họ Ly Ngai. Nhà Ly Pồ Nú Phủng mổ trâu, làm lễ báo đáp công đức tổ tiên. Anh em trong dòng họ Ly, Pô Mìa Nhu của các dòng họ La Chí, bà con dân bản đến chung vui uống rượu chúc mừng. 
Tiếng trống chiêng dồn dập vang xa, bập bùng uy tráng. Lễ hội Cu Khù Tê, bản làng tưng bừng rộn ràng, vui mừng phấn khởi. Pô Mìa Nhu Ly Ngai cùng Pô Mìa Nhu của các dòng họ La Chí ngồi thành hàng ngang trước nhà miếu, trước mặt họ là cái sọt nhỏ lót lá chuối trong đựng gói thịt trâu xào lá gừng, gói cơm nếp, 1 chai rượu và 1 chiếc sừng trâu được đẽo gọt cầu kỳ nhẵn bóng, đại diện cho tổ tiên.
Pô Mìa Nhu các dòng họ lần lượt thay nhau lên đánh trống chiêng, cùng nhau nhảy múa, uống rượu đón mừng tổ tiên về cùng con cháu ăn Tết.
Sau lễ hội ở nhà thờ họ, Pô Mìa Nhu Ly Ngai mang trống, chiêng về nhà cất giữ, làm cơm cúng tổ tiên. Mâm cơm cúng tổ tiên có đủ 12 món ăn, tượng trưng cho 12 tháng trong năm và 12 cặp bánh chuối, đặt lên tấm phên đan bằng nan tre, để dưới những chiếc sừng trâu tổ tiên treo trên vách. Mâm cơm rượu cúng ấy để nguyên, trong ngày gia đình ăn Tết. Gian giữa nhà là mâm các ông già cao tuổi và những người có chức sắc trong bản làng, xung quanh là mâm dành cho khách, người trong gia đình và các con cháu. Ăn Tết tháng Cu Khù Tê bắt đầu từ nhà Pô Mìa Nhu, rồi lần lượt đến từng nhà trong dòng họ. 
Người già vui chuyện bên mâm rượu. Trẻ con kéo nhau ra bãi đất trống rộng, thi nhau nhảy đu quay, đánh cù. Trai gái tụ tập bên nam, bên nữ hát Ni ca ngọt ngào hẹn hò tìm bạn.

N.T.M.L