Bút ký của Nguyễn Thế Hòa

Khâu Vai, một địa danh nổi tiếng của huyện Mèo Vạc - Hà Giang (cũ), nơi có phiên Chợ tình Khâu Vai (tên gọi mới “Chợ Phong lưu Khâu Vai”) mang đậm bản sắc văn hóa của vùng Cao nguyên đá. Địa điểm cực Bắc này còn lưu giữ đầy đủ nét văn hóa bản địa, thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ. Ai từng đến Khâu Vai đều vô cùng ấn tượng với những cung đường đèo dốc quanh co, ngoằn ngoèo tưởng chừng như vô tận. Núi non chất chồng nhấp nhô, cao vút, như chạm tới mây. Vách đá thẳng đứng, những khe sâu hun hút đến rợn người. Dưới chân núi, lưng chừng đồi lưa thưa những ngôi nhà níu vào sườn dốc chênh vênh. Những mảnh nương trồng lúa, ngô như chiếc chiếu xanh trải trên đá xám. Chính sự hoang sơ, điều kiện địa lý, khí hậu khắc nghiệt mà cuộc sống của người dân nơi đây vô cùng khó khăn, cực nhọc. Nhưng đổi lại, cộng đồng cư dân nơi đây lại sở hữu một bản sắc văn hóa độc đáo. Mỗi năm thu hút hàng nghìn du khách thập phương vượt qua những cung đường chênh vênh dốc đá để được hòa mình vào thiên nhiên kỳ vĩ, được trải nghiệm phiên Chợ tình Khâu Vai độc nhất, diễn ra vào ngày 27 tháng 3 âm lịch… 
Những ngày cuối năm 2025, tôi trở lại Khâu Vai theo lịch hẹn với Bí thư Đảng ủy xã Ngô Mạnh Cường. Đang giữa mùa khô, nhưng vẫn còn những cơn mưa ẩm ướt. Sương mù theo gió phủ đầy thung lũng, tỏa khắp không gian mịt mùng. Con đường về trung tâm xã ngoằn ngoèo mờ tỏ như sợi dây vương giữa núi non trùng điệp. Tiếng gió hú qua những khe núi mang theo cái lạnh tái tê. Ngồi sau chiếc xe máy của Vàng Mí Lầu cầm lái ì ạch leo dốc, tôi phải cố bám chặt lấy anh để không bị tụt khỏi xe. Sau nửa giờ lắc lư, nghiêng ngả, cuối cùng chúng tôi cũng đã đến một thung lũng nhỏ. Đường đã bằng hơn. Những âm thanh chan chát xen những tiếng cười nói từ bên kia nương ngô cũ vọng lại. Trong sương mờ, từng nhóm người choàng áo mưa đang miệt mài đập đá, khuân, xếp những hòn đá to như chiếc mũ cối. Cảnh tượng nhìn từ xa, như họ đang chơi trò xếp hình. Thấy tôi tò mò, Vàng Mí Lầu dừng xe chỉ về phía nhóm người đang đập đá, nói: 
- Hôm nay bà con các thôn Sảng Chải A, Sàng Chải B, Xin Thầu, Trù Lùng Trên, Sán Séo Tỷ, Lùng Thà đang làm đường đoàn kết. - Giọng anh lơ lớ đọc những tên thôn, nghe đã thấy hiện lên hình ảnh trắc trở và hẻo lánh. Nhớ câu chuyện mà Bí thư Đảng ủy xã Khâu Vai Ngô Mạnh Cường nói về chuyện làm đường giao thông kết nối những nhóm hộ nằm rải rác trên những sườn núi, tôi hỏi:
- Có phải họ đang làm đường đoàn kết không?
- Đúng mà! Cái đoạn kia đi qua nương ngô của mình đấy. - Vàng Mí Lầu chỉ về phía nương ngô đã thu hoạch nói.
- Bây giờ mình qua đó được không? - Tôi hỏi.
- Được mà, nhưng đi bộ thôi. Đường dốc, trơn lắm. 
Dựng chiếc xe máy tựa vào tảng đá lớn ven đường, Vàng Mí Lầu, thoăn thoắt lách qua những khe đá hẹp. Tôi mò mẫm bước theo sau. Đôi giày chỉ để đi ở phố không thể bám vào đá, khiến tôi trượt chân, đầu gối va vào đá đau tê tái. Lầu dắt tay tôi qua đoạn khó nhất, bảo: Một tháng nữa thì không phải đi bộ rồi. Giờ chỉ còn xếp đá lấy mặt phẳng, chờ máy trộn bê tông. Đoạn qua thôn Xin Thầu làm xong rồi, sẽ chuyển máy trộn bê tông ra đây.
Tôi dành sức để thở. Vượt qua nương ngô cũ, Vàng Mí Lầu nhảy qua mấy bậc đá, thoắt cái anh đã lên đến con đường đá lổn nhổn. Rồi quay lại nắm tay tôi kéo lên khỏi ta luy cao hơn một mét. Đứng trên con đường mới giữa ngút ngàn đá xám, tôi phóng tầm mắt nhìn xuống chân đèo quanh co mờ tỏ trong sương mù. Từ nhóm người đang làm đường, tôi nghe thấy ai đó nói tiếng Kinh rất thạo: Chỗ này đã đủ 3 mét chưa? Xếp thêm đá vào đây để bằng với mặt đường bên kia nhé. Tôi hỏi Vàng Mí Lầu: Đó là kỹ sư giao thông à?  - Không phải đâu, anh Thắng văn hóa! - Tôi tò mò tiến về phía Thắng bắt chuyện. Sau vài lời chào hỏi xã giao, anh vội trèo qua một khối đá lớn chắn ngang, chia con đường thành hai nửa. Sau một hồi ngắm nghía, anh bảo: Chiều nay phải tập trung đập khối đá này. Rồi anh gọi mấy thanh niên gần đó thống nhất công việc. Tôi kiên trì chờ đợi. Mấy người già, chừng đã năm sáu mươi tuổi đứng quanh nghe một thanh niên phiên dịch lại những việc Thắng nói. - Họ không biết tiếng Kinh sao? - Nó biết ít thôi, vẫn phải dịch ra tiếng Mông nó mới hiểu. - Vàng Mí Lầu giải thích. 
Mưa đã dứt. Mây la đà trên lưng núi. Con đường mới hiện ra hình hài trước mắt tôi. Thắng bận rộn công việc. Anh cầm một cành cây trên tay làm thước. Thấy tôi vẫn đứng chờ, Thắng quay lại phân trần: 
- Anh thông cảm, bà con đang tích cực chạy đua với thời gian để sớm có đường đi chơi Tết. Làm đường ở Cao nguyên đá vất lắm. Toàn đá thôi. Đoạn này chắc phải xếp đá dầy trên một mét. Dụng cụ thì chỉ có xà beng, búa tạ. May mà có một số nhà tài trợ kinh phí mua máy nghiền đá, máy trộn bê tông nên một số đoạn đã đổ bê tông xong. 
Giữa bạt ngàn đá xám, đất ở đây hiếm hoi như nước mùa khô. Tôi nhìn quanh, không nơi nào có sông suối. 
- Làm sao có cát để trộn bê tông? - Tôi hỏi Thắng. 
- Phải nghiền đá làm nguyên liệu anh ạ. Không có máy nghiền đá thì bó tay. - Thắng vừa nói vừa cúi người sát mặt đường, tay cầm cành cây làm thước, đo từng điểm. Mấy người dân xúm lại cùng chứng kiến, có cả một người phụ nữ trẻ địu con nhỏ trên lưng tham gia làm đường. Không ai nói nhiều. Chỉ gật đầu. Ở Khâu Vai, làm đường là việc chung, mọi người đều hiểu, con đường này là của chính họ. 
Khi biết tôi có hẹn với Bí thư xã Ngô Mạnh Cường, Thắng cười và nói: 
- Em cứ tưởng anh là du khách đến tham quan Khâu Vai. Em là Nguyễn Tất Thắng anh ạ. Anh Cường quan tâm đến chương trình mở đường giao thông về các nhóm hộ để người dân đi lại thuận tiện. Anh Cường giờ cũng đang đi bản kiểm tra công việc. - Nói rồi Thắng quay lại chỗ mấy chị đang nhóm lửa, nói to: Hôm nay có bếp ga rồi. Gạo, thịt, rau, đậu đã mua từ sáng sớm. Đúng 12 giờ nghỉ ăn cơm trưa nhé. - Thắng nhờ Trưởng thôn Giàng Nỏ Sính giúp thông báo lại với mọi người bằng tiếng Mông… 
Tìm hiểu, tôi được biết, Nguyễn Tất Thắng, nguyên là cán bộ văn hóa, từng nhiều năm làm công tác tuyên truyền, vận động đồng bào dân tộc thiểu số về chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Anh thân thuộc từng thôn bản. Giờ đây anh như cầu nối, hỗ trợ địa phương, lan tỏa tới cộng đồng cuộc sống, sinh hoạt của người dân vùng Cao nguyên đá. Con đường đoàn kết nối các nhóm hộ của 6 thôn dài hơn 1,5 km đang hoàn thành. Ngoài sự hỗ trợ của cấp ủy, chính quyền xã, anh cũng vận động các nhà tài trợ ủng hộ tiền, vật tư trị giá 400 triệu đồng. Việc làm này như chất xúc tác, khuyến khích tinh thần tự lực của bà con nơi đây, họ đã đóng góp trên 2.000 ngày công lao động, cùng hàng nghìn mét vuông đất được hiến. Cũng vì thế mà con đường đoàn kết được tạo nên...
Gặp Bí thư Đảng ủy xã Ngô Mạnh Cường, khi anh vừa đi cơ sở nắm tình hình thôn bản trở về. Ngồi trò chuyện với anh trong căn phòng giản dị của cơ quan Đảng ủy xã. Anh bảo, nhiều người biết đến Khâu Vai với một nét sinh hoạt văn hóa rất riêng, đó là Chợ phong lưu Khâu Vai mà nhiều người vẫn thường gọi là Chợ tình Khâu Vai. Thật ra đây là một sinh hoạt văn hóa rất độc đáo của người dân vùng Cao nguyên Đồng Văn. Khâu Vai là một điểm hẹn, xuất phát từ nguyện ước của những người yêu nhau qua những phiên chợ quê. Ở đó, những trai gái gặp gỡ, trao duyên. Nhưng địa hình vùng cao nguyên rộng lớn và trắc trở, cùng với đó là tập tục hỏi vợ, gả chồng của cộng đồng dân cư mỗi nơi một vẻ. Bởi vậy mà nhiều đôi không thể đến với nhau như nguyện ước. Phiên chợ là nơi họ có cơ duyên gặp lại. Và ngày nay đã trở thành một sinh hoạt văn hóa…
Khâu Vai nghèo về tài nguyên, khó khăn về địa lý, khắc nghiệt về thời tiết. Cuộc sống của bà con nơi đây qua hàng trăm năm vẫn phụ thuộc vào canh tác nông nghiệp và chăn nuôi, rất bấp bênh. Nhưng bù lại, Khâu Vai lại mang trong mình những tiềm năng khác. Cảnh vật thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ, giàu bản sắc văn hóa đã và đang thu hút sự trải nghiệm của hàng nghìn du khách mỗi năm. Đây là cơ hội để nơi này phát triển du lịch cộng đồng. Nhưng muốn phát triển du lịch, phải có đường giao thông. Một nhiệm vụ khó khăn, khi mà nguồn lực của Nhà nước còn hạn chế. Anh chia sẻ, xã Khâu Vai sáp nhập với các xã Cán Chu Phìn và xã Lũng Pù thành xã Khâu Vai mới với diện tích trên 107 km vuông. Đồng bào sinh sống ở đây chủ yếu là người Mông, chiếm 95% dân số.  
 Để kiến tạo và hiến kế sinh nhai, phát triển bền vững cho bà con, cấp ủy, chính quyền xã đã tiến hành khảo sát lại toàn bộ những tuyến giao thông kết nối những nhóm hộ, kết nối liên thôn bản. Do địa hình phức tạp, dân cư thưa thớt, rất khó quy hoạch tập trung. Vì vậy, nhiều nhóm hộ nằm rải rác ở rất nhiều điểm. Có nơi hoang vu, hẻo lánh, điều kiện đi lại của bà con vô cùng khó khăn. Hiện toàn xã còn 15 điểm chưa có giao thông. 
Để khuyến khích bà con cùng tham gia mở đường, xã có chính sách hỗ trợ xi măng, Nhân dân hiến đất và đóng góp công lao động. Bên cạnh đó là việc kêu gọi xã hội hóa, sự chung tay của cộng đồng. Đến nay, hàng chục nghìn ngày công lao động được người dân đóng góp để hoàn thành 3 tuyến đường, đó là các tuyến qua các nhóm hộ thôn Phiêng Bung, thôn Lũng Lừ A sang thôn Làng Tinh Dào A dài trên 5 km. Hiện đang tập trung hoàn thành trước Tết Nguyên đán tuyến đường đoàn kết qua các nhóm hộ của 6 thôn, dài 1,5 km.
Bước ra khỏi căn phòng làm việc của Bí thư Ngô Mạnh Cường, trước mắt tôi sừng sững núi non bao quanh. Nắng trùm lên những đỉnh núi chiếc mũ vàng ấm áp. Dưới khe núi, đá xám nhấp nhô xếp chồng lên đá. Những con đường mòn luồn lách qua khe núi, sườn đồi, như sợi chỉ khâu vào đá. 
Trở lại công trường làm đường đoàn kết. Nắng chiều nhạt không đủ xua đi cái rét cắt da. Trên công trường hàng trăm người dân đang nhộn nhịp lao động. Đã rất lâu rồi tôi mới được chứng kiến không khí lao động tập thể đông vui, khẩn trương và háo hức đến thế. 
Ở đầu tuyến bên kia, Giàng Nỏ Sính, Trưởng thôn Sảng Chải A, đang căng dây, xếp thêm đá vào mép đường cho thẳng. Mọi việc đều làm thủ công từ những đôi tay trần thô ráp. Không ai cảm thấy mệt, bởi họ hiểu, con đường này sẽ làm thay đổi cuộc sống của chính họ. 
Giữa công trường, Nguyễn Tất Thắng đi lại liên tục. Anh không phải cán bộ xã, cũng không phải người địa phương. Nhưng ở Khâu Vai, anh trở thành người kết nối cộng đồng, là cầu nối giữa những tấm lòng hảo tâm với người dân vùng đá. 
Chia sẻ với tôi, anh bảo, làm đường ở Khâu Vai không giống bất kỳ nơi nào khác. Ở đây chỉ có đá và đá. Những khối đá mọc lên từ đá chen chúc, lô nhô như một rừng măng khổng lồ. Những con đường mòn hình thành từ hàng vạn bước chân người lắt léo, gập ghềnh qua những sườn núi. Đường về bản, đường về nhà, đường đi làm, đường đi học cứ thế hình thành qua năm tháng. Để có con đường bằng phẳng như thế này, bà con phải đập đá hạ độ cao, phải xếp đá dày cả mét để lấy mặt bằng. Không máy móc, không xe cộ, chỉ có đôi chân, đôi tay, sức người…
Khâu Vai miền đá xám sừng sững và uy nghi. Vẫn là nơi mong ước được trải nghiệm của du khách. Giữa mênh mông đá đang âm ỉ một sự chuyển mình. Những con đường đoàn kết xuyên giữa đá và đá như sợi chỉ hồng thêu dệt vào tương lai một khát vọng cháy bỏng. - Đó là sự kết nối cộng đồng, sự mời gọi thắm thiết những tấm lòng người Việt sẻ chia và vun đắp.
Giữa gian khó đã có niềm tin. Những con đường đoàn kết sẽ kết nối Khâu Vai với một không gian phát triển mới. Có đường là có sự phát triển. Khát khao biến vùng đá xám thành điểm du lịch cộng đồng, nơi người dân trở thành chủ thể, nơi bản sắc văn hóa không chỉ để trưng bày, mà được sống cùng đời sống thường nhật. Và Khâu Vai sẽ là nơi không chỉ được nhắc đến mỗi mùa Phong lưu - Chợ tình, mà là một vùng đất đón du khách quanh năm, bằng chính câu chuyện của mình, bằng chính những con đường được làm nên từ đá, từ mồ hôi và từ sự đồng lòng của người dân miền đá xám.

Khâu Vai, tháng 12/2025
N.T.H