Bút ký của Hoàng Giang Lam

Theo tiếng gọi tình yêu
Đường lên Quảng Tân mùa này mây trắng bay lững lờ ngang lưng núi. Điểm xuyết giữa màu xanh thâm nghiêm của thảm thực vật rừng là những mái nhà lợp fibro xi măng ẩn hiện. Ngôi nhà nhỏ của Mã Thị Bí nằm cheo leo trên một sườn đồi thoai thoải, không quá bề thế nhưng lúc nào cũng nhộn nhịp tiếng cười nói và tiếng lạch cạch của máy khâu.
Nhìn dáng vẻ thoăn thoắt, cách nói chuyện rành rọt và nụ cười rạng rỡ của Bí, ít ai nghĩ rằng chị lại là một nàng dâu từ miền đất đỏ bazan xa xôi lặn lội ra tận miền núi rừng phía Bắc này để lập nghiệp. Bí sinh ra và lớn lên ở làng Mông, xã Cư Kbang tỉnh Đắk Lắk. Nơi ấy có cái nắng, cái gió ràn rạt của Tây Nguyên, có những cánh rừng khộp rụng lá mùa khô và những nương rẫy đất đỏ quánh lại mỗi khi mùa mưa tới. Tuổi thơ của Bí trôi qua trong tiếng chiêng, tiếng ché trong những đêm hội bập bùng ánh lửa. Nhưng có lẽ, sợi tơ hồng của số phận đã âm thầm buộc chặt cuộc đời cô gái Tây Nguyên với dải đất Tuyên Quang đầy duyên nợ.
Chuyện kể rằng, trong một lần ra Tuyên Quang chơi, thăm hỏi người thân, cô thiếu nữ Mã Thị Bí tình cờ gặp gỡ anh chàng người Mông hiền lành, chất phác Lý Văn Mỳ ở xã Yên Phú. Cái nhìn bẽn lẽn giấu sau vạt áo, nụ cười chân chất của chàng trai vùng sơn cước đã níu giữ trái tim người con gái phương xa. Tình yêu nảy nở tự nhiên như đóa hoa rừng gặp mưa xuân. Vượt qua những rào cản về khoảng cách địa lý hàng ngàn cây số, bỏ lại sau lưng cái nắng gió của Cư Kbang, Bí quyết định xách ba lô theo chồng về làm dâu xứ Tuyên. Từ đó, núi rừng Quảng Tân bao bọc lấy chị, và chị cũng bắt đầu ươm những giấc mơ của mình trên mảnh đất quê hương thứ hai này.
Ngôi nhà nhỏ của vợ chồng Bí - Mỳ từ ngày có bàn tay người phụ nữ bỗng trở nên ấm cúng và đầy ắp sắc màu. Vốn là người con gái Mông khéo léo, được bà, được mẹ truyền dạy cho cách se lanh, dệt vải, nhuộm chàm từ thuở lên mười, Bí mang theo cả một gia tài văn hóa vào nhà chồng. Nhưng khác với những người phụ nữ chỉ dệt váy áo để mặc trong những dịp lễ Tết, Bí nhìn thấy trong những vuông vải thổ cẩm ấy một tiềm năng to lớn, một nhịp đập phập phồng có thể vươn xa ra thế giới.
Thổ cẩm cũng có… “mốt”
Bước vào khoảng sân trước nhà Mã Thị Bí, bất cứ ai cũng phải ngỡ ngàng như đang lạc vào một triển lãm nghệ thuật đầy sắc màu. Hàng chục chiếc váy xòe của người Mông vừa mới hoàn thành được phơi ngay ngắn, đón cái nắng hanh vàng của vùng cao. Mỗi cơn gió thoảng qua, những vạt váy xòe rộng tung bay, tiếng những đồng bạc trắng, những hạt cườm lấp lánh va vào nhau tạo nên thứ âm thanh lanh canh, vui tai như một bản nhạc rừng rộn rã.
Cầm trên tay một vạt áo vừa thêu xong, Bí tỉ mẩn vuốt lại từng đường chỉ. Khác với những bộ trang phục truyền thống thường mang tính khuôn mẫu, những bộ váy do đôi bàn tay cô gái Mông xinh đẹp Mã Thị Bí làm ra lại mang một vẻ đẹp rất riêng, vừa đậm đà bản sắc, vừa mang hơi thở của thời đại.
Bí chia sẻ, người Mông quan niệm hoa văn trên trang phục không chỉ là yếu tố trang trí mà còn là ngôn ngữ giao tiếp, là cuốn biên niên sử ghi lại sự gắn bó của con người với thiên nhiên vũ trụ. Trên những vuông vải thổ cẩm của mình, ngoài các họa tiết hình học quen thuộc được thêu bằng những đường thẳng, đoạn thẳng kỷ hà, Bí còn mạnh dạn sáng tạo thêm rất nhiều họa tiết mềm mại. Nào là hình tròn viên mãn tượng trưng cho mặt trời, những đường cong uốn lượn như dòng suối róc rách quanh năm, hình xoáy trôn ốc biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở của vạn vật. Chị còn thêu vào đó cả hình ảnh những bông hoa núi rừng hoang dại vươn mình trong sương, hay hình ảnh những bãi lúa, nương ngô bậc thang nhấp nhô trải dài tít tắp… Tất cả được sắp xếp một cách hài hòa, đẹp mắt, giàu tính thẩm mỹ và đậm chất thơ.
Chuyện trò về sự phá cách này, Bí nở nụ cười hiền hậu, đôi mắt lấp lánh sự tự tin: “Nếu cứ làm theo một “mẫu” cố định thì quá đơn giản, ai cũng làm được. Nhưng với em, sáng tạo là yêu cầu khắt khe để mỗi bộ trang phục có được vẻ đẹp riêng. Nó phải hợp “gu” từng người, phù hợp với từng lứa tuổi và theo từng thời điểm. Có người thích vẻ đằm thắm, trầm mặc; lại có cô gái trẻ thích sự rực rỡ, phá cách. Thế nên người ta mới bảo, thổ cẩm cũng có… mốt là vậy!”.
Không chỉ là một "nhà thiết kế" tài năng của bản làng, Bí còn là một người vô cùng nhạy bén với thời đại công nghệ số. Căn nhà nhỏ nằm cheo leo trên đồi núi nhưng lại là một điểm kết nối với thế giới. Chị bố trí hẳn một căn phòng sáng sủa, gọn gàng để thỏa sức sáng tạo với các loại đồ may thêu, máy may công nghiệp và một kho vải thổ cẩm rực rỡ sắc màu. Bên cạnh việc may đo, cung cấp trang phục cho người dân địa phương trong các dịp lễ hội, chợ tình, Bí còn tự mình làm người mẫu, chụp ảnh, quay video sản phẩm.
Chị thiết lập các buổi Livestream trực tiếp quá trình làm từng mẫu váy, từ khâu chọn vải, cắt may, đến việc đính từng hạt cườm, đồng bạc. Sự chuyên nghiệp, duyên dáng và chất giọng mộc mạc của cô gái Mông trên sóng trực tiếp đã thu hút hàng ngàn lượt xem. Bí vui vẻ khoe rằng, nhờ có mạng xã hội, thị trường của chị không còn bó hẹp trong tỉnh Tuyên Quang hay vùng Tây Nguyên nữa. Những năm gần đây, khách hàng của Bí mở rộng ra khắp cả nước và vươn tới tận Mỹ, Úc, Thái Lan, Lào… Nơi nào có cộng đồng người Mông sinh sống, nơi đó có những khách hàng say mê sản phẩm của chị. Có những đơn hàng đặt sang nước ngoài lên tới tận mấy nghìn USD. Khách hàng ở xa, khi được xem hình ảnh, video sản phẩm tỉ mỉ mà Bí giới thiệu, họ ưng ý ngay và lập tức nhắn tin để chốt đơn. Giờ đây, cứ đều đặn hằng tháng, xưởng may nhỏ của Bí bán ra khoảng 20 bộ trang phục hoàn chỉnh, mỗi bộ dao động từ 500.000 đồng đến 4 triệu đồng, tùy thuộc vào độ cầu kỳ của mẫu mã. Một nguồn thu nhập mà ngay cả những thanh niên ở phố thị cũng phải mơ ước.
Những lớp học "không miễn phí"
Khi cái tên Mã Thị Bí trở thành một "thương hiệu" uy tín, nhiều chị em trong thôn Quảng Tân bắt đầu lân la đến nhà, người thì xem cắt vải, người thì học mót cách phối màu cườm. Nhận thấy mong muốn có một nghề phụ để kiếm thêm thu nhập của chị em, Bí quyết định mở lớp hướng dẫn bà con dân bản cách làm trang phục truyền thống.
Thế nhưng, có một điều cực kỳ thú vị và khác lạ ở lớp học này: Nó không hề miễn phí. Những ai muốn học nghề từ Bí đều phải đóng một khoản tiền học phí nhất định. Giữa lúc nhiều nơi đang nỗ lực tổ chức các lớp dạy nghề miễn phí để vận động bà con tham gia, thì quyết định "thu tiền" của Bí thoạt nghe có vẻ ngược đời và dễ gây hiểu lầm. Nhưng đằng sau khoản học phí ấy là một sự thấu hiểu tâm lý sâu sắc và triết lý giáo dục rất đỗi mộc mạc của người con gái Mông.
Bí tâm sự chân thành: “Nghề may thêu thổ cẩm này nhìn qua thì đẹp, nhưng bắt tay vào làm mới thấy nó yêu cầu sự kiên trì, tỉ mẩn và chăm chỉ đến nhường nào. Chỉ một mũi kim đi sai, một đường chỉ lỏng tay là hỏng cả vạt áo. Ban đầu, nếu mình dạy miễn phí, chị em thường có tâm lý ỷ lại, học được chăng hay chớ. Hôm nay thích thì đến, ngày mai bận việc nương rẫy, hay chỉ đơn giản là thấy khó quá, đau lưng mỏi mắt quá thì bỏ ngang. Nhưng khi mình thu một ít kinh phí, dù không đáng là bao, chị em mới thực sự quyết tâm. Nghỉ học buổi nào là họ xót tiền buổi đó. Cái sự “xót tiền” ấy sẽ giữ chân họ lại với khung cửi, với mũi kim. Đó là bí quyết của em đấy”.
Thực tế đã chứng minh "bí quyết" tâm lý ấy của cô giáo Bí hoàn toàn hiệu quả. Khoản học phí Bí thu thực chất chỉ mang tính tượng trưng, dùng để mua thêm kim chỉ, vải vóc cho chính học viên thực hành. Với sự khéo léo, tận tình chỉ bảo từng li từng tí, không giấu nghề, giờ đây Bí đã đào tạo được một đội ngũ "nhân viên" khá thạo việc. Chị phân công công việc rất khoa học dựa trên sở trường của từng người: người chuyên cắt may, người thêu thùa hoa văn, người đảm nhận việc đính hạt cườm, người chuyên đính đồng bạc…
Ngồi bên hiên nhà, đôi tay thoăn thoắt xâu chuỗi những hạt cườm nhỏ xíu đủ màu sắc, chị Lý Thị De ngước lên cười hiền, nụ cười làm bừng sáng cả khuôn mặt còn sạm màu sương gió. Chị De chia sẻ: “Ngày trước ở nhà chỉ biết đi nương, đi rẫy, rảnh rỗi thì ngồi vót nan, đan gùi, chẳng biết làm ra tiền mặt đâu. Từ ngày được Bí dạy cho nghề này, chị em mình vui lắm. Mình được Bí dạy từng chút một, cầm tay chỉ cho từng đường kim mũi chỉ, bây giờ cũng biết biết rồi. Mình lại làm thuê cho Bí luôn, được trả công theo sản phẩm làm ra. Tranh thủ lúc rảnh rỗi buổi trưa hay buổi tối là mình làm, vừa không phải đi xa, vừa lo được cơm nước cho chồng con mà lại có thêm thu nhập. Mỗi tháng mình cũng kiếm được khoảng 2 triệu đồng đấy. Số tiền ấy với người miền núi mình là to lắm, đủ để mua thêm mắm muối, đóng tiền học cho con cái đàng hoàng”.
Những lớp học "xót tiền" ấy của Mã Thị Bí không chỉ trao cho những người phụ nữ Mông một sinh kế bền vững, mà cao hơn cả, chị đã đánh thức ở họ lòng kiên nhẫn, sự trân trọng sức lao động và niềm tự hào về giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Cống hiến vì dân bản
Không chỉ là một người thợ giỏi, một cô giáo có tâm, Mã Thị Bí còn mang trong mình bầu nhiệt huyết thanh xuân sôi nổi. Chị hiện đang đảm nhiệm vai trò Bí thư Chi đoàn thôn Quảng Tân. Thôn có 147 hộ dân, 100% là đồng bào dân tộc Mông sinh sống. Những năm trước đây, do địa hình cách trở, nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế, đời sống kinh tế lại bấp bênh, nhiều người trong thôn đã nhẹ dạ cả tin, mù quáng đi theo tà đạo.
Những kẻ xấu đã lợi dụng sự mộc mạc, thật thà của bà con để gieo rắc những tư tưởng lệch lạc, những lời dụ dỗ hoang đường như “không cần làm mà vẫn có cái ăn”, “ốm đau không cần uống thuốc cũng tự khỏi”, hay “chết sẽ được lên thiên đường”… Những luồng gió độc ấy lướt qua Quảng Tân, để lại đằng sau là những nếp nhà xơ xác, những mảnh nương bỏ hoang cỏ mọc lút đầu người, và những gia đình rơi vào cảnh ly tán, bế tắc.
Trước nỗi đau của bản làng, Bí không thể khoanh tay đứng nhìn. Với tư cách là một cán bộ Đoàn trẻ tuổi, chị đã cùng với các cán bộ, đảng viên trong thôn đi từng ngõ, gõ từng nhà để vận động, thức tỉnh bà con. Nhưng Bí hiểu rằng, những người đã trót tin theo tà đạo thường có tâm lý e dè, mặc cảm, thậm chí là chống đối. Nếu chỉ dùng lý lẽ suông, dùng những bài diễn văn khô cứng thì chẳng khác nào "nước đổ lá khoai". Để phá vỡ bức tường u mê ấy, phải dùng đến hành động thiết thực, dùng cái tình đồng bào máu thịt để cảm hóa.
Câu chuyện về vợ chồng trẻ Lý Văn C. và Hoàng Thị T. là một minh chứng rõ nét nhất cho cách "sống không tốn lời" của Bí. Vợ chồng C. mới ngoài 20 tuổi, cái tuổi đáng lẽ phải sung sức nhất để lao động sản xuất. Thế nhưng, vì cuộc sống nghèo khó, lại "trẻ người non dạ", hai vợ chồng đã bị những kẻ truyền đạo trái phép dụ dỗ. Bỏ bê nương rẫy, hai vợ chồng thu mình trong một túp lều rách nát, sống leo lắt qua ngày bằng niềm tin mù quáng vào một đấng siêu nhiên sẽ ban phát cho họ cuộc sống an nhàn.
Nhìn cảnh tượng ấy, Bí xót xa lắm. Chị kiên trì tìm đến, không phải để quát mắng hay lên lớp, mà để hỏi han, tìm hiểu những khó khăn sâu xa trong lòng họ. Biết vợ chồng C. đang khao khát một chốn an cư nhưng lực bất tòng tâm, đích thân Bí đã đứng ra kêu gọi. Chị vận động bà con trong thôn, người góp vài chục nghìn, người góp bao xi măng, người ủng hộ ngày công lao động. Suốt hàng chục ngày ròng rã, Bí cùng dân bản mồ hôi nhễ nhại, nhào đất, nện đất để dựng lên cho vợ chồng C. một căn nhà trình tường vững chãi, ấm áp che mưa che nắng.
Khi ngôi nhà mới hoàn thành, mùi đất mới còn hăng hắc, vợ chồng C. đứng tần ngần, rơm rớm nước mắt. Nhưng Bí không dừng lại ở đó. Có an cư mới lạc nghiệp, chị tiếp tục hướng dẫn vợ C. học cách làm trang phục truyền thống, giao nguyên liệu cho chị T. mang về nhà làm rồi trả tiền công theo sản phẩm. Có nhà ấm để ở, có việc làm để ra đồng tiền chân chính, vợ chồng C. như bừng tỉnh sau một cơn ác mộng dài. Những lời hứa hẹn hão huyền về một "thiên đường" không làm mà có ăn bỗng chốc vỡ vụn trước tình yêu thương thiết thực của xóm làng. Kể từ đó, C. và T. vô cùng cảm động, dứt khoát đoạn tuyệt với những kẻ xấu, chí thú làm ăn, xây dựng hạnh phúc từ chính đôi bàn tay lao động của mình.
Bằng sự kiên trì, mềm mỏng và tấm lòng bồ tát ấy, Mã Thị Bí đã lần lượt vận động thành công 5 cặp vợ chồng trong thôn từ bỏ tà đạo, quay về với con đường sáng, một lòng tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, vào ánh sáng của Bác Hồ. Những đám mây mù u ám của tà đạo dần bị xua tan, nhường chỗ cho một Quảng Tân bình yên, an ninh trật tự được giữ vững. Người dân nay đã yên tâm lao động sản xuất, cùng nhau phát triển kinh tế, tiếng khèn Mông lại cất lên vang vọng giữa núi rừng.
Trở lại với câu chuyện “Biết gieo không tốn giống, biết sống không tốn lời”. Bà con ở Quảng Tân bây giờ luôn dành cho cô Bí thư trẻ Mã Thị Bí một niềm tin yêu tuyệt đối. Bởi lẽ, họ nhìn thấy ở chị những hạt mầm được gieo xuống không bao giờ là vô nghĩa. Chị gieo hạt cườm lên nếp vải để làm giàu cho bản thân và xóm làng; chị gieo sự kiên nhẫn cho những người phụ nữ vùng cao; và chị gieo lòng nhân ái, bao dung để đưa những bước chân lầm lạc trở về với bản quán.
Ghi nhận những đóng góp thầm lặng mà to lớn ấy, trong giai đoạn 2021 - 2022, chị Mã Thị Bí đã vinh dự được Huyện ủy Hàm Yên (cũ) biểu dương, khen thưởng vì những thành tích xuất sắc trong thực hiện học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Đặc biệt, năm 2022, năm 2023 chị là một trong những đại biểu ưu tú được tham dự buổi gặp mặt Người có uy tín, lực lượng cốt cán tiêu biểu trong đồng bào dân tộc thiểu số do Ban Dân tộc tỉnh tổ chức.
Chia tay thôn Quảng Tân khi hoàng hôn bắt đầu nhuộm đỏ những dải mây vắt ngang đỉnh núi, tiếng máy khâu lạch cạch từ nhà Mã Thị Bí vẫn vang lên đều đặn, nhịp nhàng như nhịp đập của sự sống đang sinh sôi. Tôi ngoái nhìn lại những vạt váy Mông rực rỡ đang tung bay trong gió chiều, chợt thấy lòng trào dâng một niềm vui khó tả. Những vạt thổ cẩm ấy không chỉ cất giữ linh hồn, cất giữ mùa xuân của núi rừng, mà còn đang được dệt nên bởi tình yêu thương và khát vọng vươn lên mãnh liệt của một người phụ nữ đã trọn đời ân nghĩa với mảnh đất này.

H.G.L