Truyện ngắn của Mai Thái Sơn

Chiều hè oi ả. Bến sông tấp nập người gánh nước, tắm giặt. Lũ trẻ thỏa thích ngâm mình bơi lội đùa rỡn dưới làn nước mát. Trên hòn ghềnh mấp mô ven sông Lô, hai ông phó thư thái buông cần. Nhìn rặng nhãn bên kia sông nở đầy hoa, quay sang bạn, ông Thao phó may chau mày: 
- Nhãn trổ hoa nhiều thế này, năm nay ắt xảy ra đại lụt, dân tình lại một phen điêu đứng, cả phố lại bơi trong nước. Chẳng biết đến bao giờ phố núi mới thoát được nỗi thống khổ bởi thiên tai.
Gương mặt khắc khổ của ông Đa phó cạo sạm lại, giọng trầm xuống:
- Phố mình cạnh bờ sông nhưng lại ở vị trí cao họa hoằn mới xảy ra ngập lụt chỉ thương bà con nghèo ở Cầu Gạo, Bến Đất chẳng năm nào thoát được cái họa nước lên nhà trôi, hoa màu mất trắng.
Mùa mưa bão, canh cánh trong lòng nỗi lo ngập lụt, hàng phố nháo nhác mua tre, nứa, lá cọ tu sửa, chằng buộc lại nhà. Tiếng loa truyền thanh thông báo lũ lụt dồn dập như xoáy vào màng nhĩ làm cho người ta thêm lo lắng. Tờ mờ sáng, quang gánh trên vai, bà phó may tất bật ra chợ mua gạo, thực phẩm dự trữ. Hàng gạo, hàng thực phẩm khô người mua vòng trong, vòng ngoài vây kín người bán. Nói khản cả tiếng bà phó may mới được mấy yến gạo. Mệt mỏi, đặt chiếc đòn gánh lên hai thúng gạo bà ngồi nghỉ giở miếng trầu ăn cho đỡ buồn mồm.
- Bác Huệ cũng đi mua gạo à? Gớm mấy hôm nay dân tình đổ xô ra chợ, hàng thịt, hàng thực phẩm giá tăng chóng mặt. Chiều qua thịt lợn mới mười hai sáng nay đã vọt lên mười sáu, cá khô, vừng lạc, rau quả thứ gì cũng tăng gấp rưỡi, gấp đôi.
Nghe tiếng người quen, bà phó may ngẩng đầu. Lách trong đám đông, bà Mận vợ ông phó thêu tay ôm khư khư chiếc làn đầy ắp đồ khô. Gặp bà bạn thân giữa chợ, bà phó may đon đả:
- Vâng, bà ngồi xuống đây xơi miếng trầu đã, nghe các cháu nói đêm qua nước sông dâng đến bến phà, chắc sáng nay lũ đã ngập bến ô tô, rạng sáng tôi đã thấy mấy chiếc xe ca đón khách ngay đầu phố. Khổ quá, nước lên thực phẩm, rau quả khan hiếm cái gì cũng đắt.
Bà Mận lại gần đón miếng trầu từ tay người bạn.
- Tối qua em sang nhà bác nhưng thấy bác đã tắt đèn đi ngủ, tiện đây nhờ bác chiều cho cháu Thức sang giúp em đóng cái mảng để có phương tiện đi lại trong mấy ngày lũ lụt.
- Vâng, buổi trưa đi học về, tôi bảo cháu chiều sang giúp bác, ông nhà tôi ca cẩm năm nay chắc có lũ to.
Bận bịu, hai bà ăn với nhau chưa hết miếng trầu đã vội vã đứng dậy mỗi người một ngả. Suốt cả tuần, chiều nào Thức cũng sang giúp hàng xóm đóng mảng, chằng buộc, dọi lại mái nhà. Mấy ngày liền khuân vác, leo trèo, Thức mệt lử. Vừa buông đũa cu cậu đã trèo liền giường ngủ khì.
Từ chập tối trời mưa gió sập sùi. Gió thổi vun vút ngoài cửa. Mưa quất ràn rạt. Đường phố vắng tanh, vắng ngắt. Nửa đêm, bão ập đến. Căn nhà tre rung bần bật, oằn mình trong cơn bão. Mái lá bị tốc, nước mưa chảy tong tong xuống nền nhà, Thức cuống cuồng lấy thùng chậu hứng nước mưa. Mưa mỗi lúc một to, nước chảy lênh láng trong nhà chẳng khác gì ngoài sân.
Suốt cả tuần, mưa như trút nước. Lũ từ các sông suối trên thượng nguồn cuồn cuộn đổ về. Mưa to, nước lên từng giờ. Nửa đêm hàng phố hớt hải khuân vác đồ đạc chạy lụt. Người già, trẻ nhỏ ở tạm khu trường học trên đồi cao. Đồ đạc, lợn, gà chất đống trên bè mảng. Lấy dây thép giằng chiếc mảng tre xếp đầy cây cảnh vào gốc cây hòe sau vườn, Thức cùng đám đàn ông khỏe mạnh ở lại trông nhà. Nước lũ dâng cao, nhà cửa, vườn tược ngập chìm trong biển nước. Rác rưởi, xác động vật trôi lềnh bềnh. Thuyền, mảng thành phương tiện đi lại trong phố.
Khu trường học rộng rãi, thênh thang trên đồi bỗng trở nên chật chội bởi thành nơi tá túc của hàng trăm gia đình. Tiếng khóc, tiếng cãi vã ầm ĩ suốt ngày. Ngồi rỗi chẳng có việc gì làm, ông phó may cứ đứng lên, ngồi xuống loanh quanh chuyện trò tào lao với mấy ông hàng xóm. Bà vợ tỉ mẩn giở đống quần áo ra khâu vá. Nằm còng keo trên chiếc chõng tre, ông ngủ gà ngủ gật. Tiếng ông Đa phó cạo giật giọng làm ông Thao ngồi bật dậy:
- Bác Thao ơi! Đêm qua ông Lơ hàng dép mất rồi.
Nghe tin dữ, ông phó may nhìn bạn bằng ánh mắt bàng hoàng, mi mắt ông giật liên hồi:
- Sao lại thế được, tuần trước cùng nhau đánh cờ thần sắc ông ấy vẫn hồng hào, sung mãn. Ông hàng dép còn khoe mỗi bữa ăn được ba lưng cơm, rượu uống cả cút, có biểu hiện ốm đau, bệnh tật gì đâu?
Mấy ngày vất vả lội nước, mồ hôi rịn trên trán ông phó cạo. Ngón chân, ngón tay ông ngấm nước phù sa vàng khè. Ông cúi gằm đầu xuống, nói khẽ khàng bằng một giọng trầm đục như nói với chính bản thân mình:
- Mấy hôm liền bì bõm bơi lội khuân vác sức cũng đã yếu, đêm qua trúng cơn gió độc ông ấy gục ngay trên mảng chẳng kịp lời nào với vợ con, em sang rủ bác vào thắp cho ông ấy nén hương, thuyền em chờ ở dưới dốc.
Nước ngập mênh mông, người chết cũng chịu cực. Ngôi nhà ông Lơ hàng dép ngập sâu trong nước, còn nhô cái mái nhà. Vợ con ông đành ghép mấy chiếc mảng lại đặt quan tài, bàn vong lên trên làm lễ cúng. Mỗi khi người đến viếng, bước lên, bước xuống bát hương, di ảnh, lọ hoa đặt trên mảng lại rung rinh, chao đảo. Nhìn mấy chiếc thuyền đưa tang nhấp nhóa trong màn mưa và nghe tiếng khóc than, tiếng kèn trống nỉ non, hai ông phó thấy nhói lòng.
Ấy vậy, trong cơn giận dữ kéo dài ngàn năm của thủy tề, lúc từ giã cõi đời ông hàng dép còn được mồ yên, mả đẹp. Thê thảm thay, có cái chết bất đắc kỳ tử, thân xác bị trôi dạt không biết ở bến bờ nào. Xếp vài đoạn tre lên xà nhà, Thức đặt mấy tấm ván lên trên thành gường nằm. Buổi trưa thiu thiu ngủ, chợt tiếng kêu thảm thiết từ trên sông vọng đến làm anh chàng tỉnh giấc.
- Trời ơi! Ai cứu  tôi… với.
Kéo tấm liếp che đầu hồi, Thức vội trèo lên mái nhà. Lẫn trong đám cây cối trôi đầy mặt sông, thấp thoáng bóng căn nhà xiêu vẹo nửa chìm nửa nổi từ thượng lưu trôi xuống băng băng. Trên mái nhà chơi vơi một bóng người cố chồm lên khỏi làn nước vung vảy mảnh áo tuyệt vọng kêu cứu. Sóng nước chợt chùm lên, trong tích tắc căn nhà chìm nghỉm giữa dòng xoáy, tiếng gào, tiếng khóc vụt tắt. Ngồi vắt vẻo trên cây xà cừ, ông phó cạo kêu lên đau đớn:
- Trời ơi! Thủy hỏa đạo tặc, thật kinh hoàng!
Thức lặng người. Cảnh tượng hãi hùng trên sông ám ảnh mãi trong đầu chàng trai mới lớn.
Nước xuống, thung lũng ven sông thành chảo bùn khổng lồ. Nắng hè hầm hập, không gian nồng nặc mùi bùn, khăm khẳm mùi giun chết. Dân phố cực nhọc lội bùn quét rác rưởi, phù sa. Nước ăn, nước rửa ố bẩn, môi trường ô nhiễm, dịch bệnh tràn lan, người ốm la liệt. Vùng ngoại thị, xắn quần lội bì bõm trên đường làng, người nông dân buồn rầu, ngao ngán nhìn cánh đồng lúa ngập trắng nước. Những ruộng lúa ngâm cả tuần trong nước đang thối dần. Những giọt nước lăn dài trên đôi má gầy gò, khắc khổ.
Tốt nghiệp Phổ thông, Thức nhập ngũ. Sau khóa huấn luyện tân binh ngắn ngày, anh lính trẻ được nghỉ phép. Trận lũ thế kỷ làm nhiều tuyến đê ở miền Bắc bị vỡ. Nước ngập, tắc đường. Ba ngày trời nhọc nhằn đi ô tô, đi thuyền, đi bộ. Về đầu phố, lo âu, đói, mệt, người rã rời, Thức hoa mắt, lảo đảo. Phố núi tiêu điều. Nhà trôi, cây đổ, hoang tàn lạnh lẽo. Dãy bờ sông chỉ còn trơ lại mấy cái nền nhà. Chợt từ đằng xa có tiếng kêu mừng rỡ:
-  Trời ơi! Ai như cháu Thức, sao cháu lại ở đây?
Thức ngẩng lên. Ông Đa phó cạo, tổ trưởng dân phố quần xắn tận bẹn đang bì bõm lội bùn đi tới.
- Thưa chú, trước khi vào chiến trường cháu được nghỉ phép, phố mình tan hoang quá. Bố mẹ và em cháu đâu cả rồi?
Ông phó cạo đột nhiên im lặng, chớp chớp đôi mắt vẻ xúc động:
- Bình an cả, bố mẹ và em cháu đang ở tạm bên trường học. Hai năm trước, hồi cháu còn là học sinh cấp 3, bão lũ năm 1969 đã kinh hoàng. Nhưng bão lũ năm 1971 này thật sự là trận đại hồng thủy. Người chết, nhà trôi. Ruộng vườn tiêu điều. Mùa màng mất trắng. Những thiệt hại khiến cho tiếng khóc nghẹn không thành lời, khiến nỗi đau xé lòng như cứa vào tim. Thế cháu về nghỉ có lâu không?
- Dạ, trước khi đi B cháu được nghỉ mười ngày phép nhưng nước ngập đường tắc, mất ba ngày rồi, chỉ còn đúng một tuần.
Lật cái mũ trên đầu, ông Đa phe phẩy quạt:
- Một tuần à, còn kịp. May quá, chú vừa ra bờ sông thấy mấy bè lâm sản từ trên Trinh mang xuống bán đủ cả tre mai, tre hóp, lá cọ. Chú sẽ vận động dân phố ưu tiên gia đình bộ đội tập trung làm xong nhà mới để cháu yên lòng ra trận.
Hành lang trường học chằng chịt dây phơi quần áo, nồng nặc mùi khói bếp. Cư dân dãy bờ sông đều chạy lụt vào đây. Thức mau miệng chào hỏi hàng xóm. Lúi húi đun nấu, mồ hôi nhễ nhại trên mặt, cô em gái ôm chầm lấy anh trai, mếu máo:
- Anh ơi, nhà mình bị nước lũ cuốn trôi rồi.
Người anh nhẹ nhàng lau nước mắt trên má em gái:
-  Không sao, may mắn nhất là bố, mẹ và các em đều bình an. Em yên tâm, vài hôm nữa mình sẽ có nhà mới.
Bà Huệ từ dưới bếp tất tả đi lên. Bà sững lại khi nhìn thấy con trai. Mắt chớp liên hồi, môi lật bật không thành tiếng, nước mắt bà ứa ra: “Thức về đấy ư con?” Chiếc ba lô sau lưng rung lên. Người lính nghẹn ngào thốt lên một tiếng nấc: “Mẹ!”. Ôm con, nước mắt giàn giụa, người mẹ không nói nên lời. Nhà cửa, đồ đạc bị trôi theo dòng lũ. Buồn rầu, tiếc nuối, ông phó may ngồi ủ rũ trên chiếc chõng tre. Ánh mắt ông u sầu chìm vào cõi mông lung. Nghe tiếng con trai, ông lờ đờ ngồi dậy, nhưng chưa kịp nói đã nghẹn lời rũ xuống ho một hồi:
- Con về đúng lúc quá, nhà trôi, đồ đạc mất hết. - Lắc đầu buồn bã, ông nghẹn lời. - Rối lòng rối trí, bố chưa biết tính sao.
Nhìn thân hình gầy gò, ánh mắt u uất của bố, Thức xót xa thương bố mẹ vô cùng. Ngôi nhà là cả một đời cóp nhặt của hai bậc song thân. Vậy mà chỉ một loáng, nước lũ đã cuốn phăng. Tần ngần giây lát, anh lựa lời an ủi bố:
- Vâng thưa bố, trận lũ này thật ghê gớm, nhưng người còn thì của còn. Con về chào bố mẹ, thăm em, ăn tạm cái gì cho đỡ đói rồi cùng chú Đa xuống sông mua tre lá làm nhà.
* * *
Cuối thập niên 80, cùng với khoán 10 “cú hích” mạnh mẽ thúc đẩy phát triển sản xuất nông nghiệp, cơ chế thị trường mở ra đã góp phần đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội. Từ thành thị đến thôn quê, nhà xây mái bằng, mái ngói đua nhau mọc lên thay thế nhà tranh. Trên thượng nguồn, mấy nhà máy thủy điện chắn ngang. Nỗi lo lũ lụt vơi đi trong tiềm thức người phố núi.
Quá nửa đời người theo đường binh nghiệp, ông Thức nghỉ hưu. Sáng, chiều vợ chồng già thảnh thơi tập thể dục, thưởng trà, đọc sách, xem tivi. Sau bản tin thời sự buổi tối, ông Thức bần thần hồi lâu trước màn hình tivi. Mùa mưa bão năm nay, miền Bắc liên tiếp xảy ra mưa bão. Bão chồng bão. Lũ chồng lũ. Những cơn mưa nặng hạt kéo dài làm đảo lộn mọi sinh hoạt thường ngày của vợ chồng ông Thức. Ông trầm ngâm, lặng lẽ suy tư.  Hôm trước, con trai ông ở Hà Nội gọi điện thoại về, giọng lo lắng:
- Thưa bố, siêu bão Yagi sắp đổ bộ vào các tỉnh phía Bắc. Mưa bão làm nước lũ trên sông suối lên nhanh khả năng gây ngập lụt trên diện rộng. Con đã xin nghỉ mấy ngày chằng buộc lại nhà và về Tuyên giúp bố mẹ chạy lụt.
Vẻ tự tin, ông Thức cười khà, gạt đi:
- Ngày trước phố núi năm nào cũng xảy ra lũ lụt, lớn nhất là trận lũ năm 1971 năm bố nhập ngũ với đỉnh lũ là 31,37m. Đây cũng là trận lũ lớn nhất thế kỷ 20, vỡ đê hàng loạt ở 13 tỉnh phía Bắc trở thành ký ức kinh hoàng về sự tàn phá của thiên nhiên. Nhưng từ năm 2008, Nhà máy Thủy điện Tuyên Quang hoàn thành đi vào hoạt động, phố núi còn đâu nỗi lo lũ lụt. 
- Nhưng Yagi là một cơn bão rất mạnh sức gió lên tới 220 km/h và lượng mưa vượt quá 400 mm. Bão và hoàn lưu bão sẽ gây ra mưa rất to. Khi lượng nước về hồ vượt mực nước cho phép, để bảo đảm an toàn cho công trình, tránh sự cố vỡ đập, các nhà máy thủy điện buộc phải mở hết cửa xả đáy. Như vậy lũ sẽ đột ngột dâng cao.
- Phố núi nằm sâu trong nội địa trên thượng nguồn lại có mấy nhà máy thủy điện, nên ít xảy ra bão lũ. Sáng nay, bố ra sông quan sát rồi, mực nước trên sông Lô vẫn trong mức an toàn. Cứ yên tâm, con không phải về đâu.
Gần trưa, bà vợ đi chợ về, vẻ mệt mỏi, lo âu hiện hiện rõ trên nét mặt:
- Sáng nay đi chợ tôi thấy mặt nước sông Lô đã mấp mé đường nhựa. Thiên hạ xôn xao nước lũ năm nay to lắm, dãy bờ sông đang nháo nhác chạy lụt, nhà thì lo dự trữ lương thực, thực phẩm, nhà thì tất bật chuyển đồ đạc lên cao. Ông tính sao?
Ông Thức tặc lưỡi, buông một tiếng thở dài.
- Ngập lụt sao được. Thôi để phòng xa, tôi sẽ mang bếp ga và một số lương thực, thực phẩm lên tầng 2. Vợ chồng già bê đồ đạc lên rồi lại bê xuống, mệt lắm.
Không riêng gì ông Thức, hàng xóm ai cũng bình chân như vại, chẳng nhà nào để ý đến chuyện chạy lụt. Nửa đêm, nghe tiếng í ới hốt hoảng ngoài đường. Mở cửa, nhìn ra, ông thất kinh. Nước lũ đang ào ào chảy trên đường. Điện bị cắt, trời tối om. Vợ chồng ông cuống quýt ôm chăn màn, quần áo và một ít đồ dùng thiết yếu lên tầng 2. Thao thức trong đêm đen, ông bà chỉ mong trời sáng. Vừa hửng, lò dò xuống dưới nhà, ông Thức sững người. Nước lũ đã ngập nửa tầng 1. Ti vi, tủ lạnh, bàn ghế lềnh bềnh trong nước. Đứng trên gác thượng quan sát xung quanh, ông bàng hoàng. Hơn nửa phố núi đã ngập trong nước.
 

M.T.S