Tân Điều

 

Thơ và nhạc là những người bạn đồng hành tri kỷ, rất nhiều bài thơ đã trở thành lời những ca khúc nổi tiếng còn sống mãi với thời gian. Phổ nhạc cho thơ là nghệ thuật tổng hợp, tưởng đơn giản nhưng không phải nhạc sĩ nào và bài nào cũng thành công. Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu nổi tiếng từ năm 1945 với ca khúc Đoàn Vệ quốc quân, nhưng với ca khúc phổ thơ thì ông đã thất bại ngay từ bài đầu tiên khi phổ một bài thơ của Tế Hanh. Nhưng ông vẫn không nản chí, kiên trì vươn lên để sau này trở thành một trong những bậc thầy về phổ thơ với những ca khúc nổi tiếng như: Bóng cây kơ nia (thơ Ngọc Anh), Thuyền và Biển (thơ Xuân Quỳnh), Ở hai đầu nỗi nhớ (thơ Trần Hoài Thu), Sợi nhớ sợi thương (thơ Thúy Bắc), Cuộc đời vẫn đẹp sao (thơ Dương Hương Ly), v.v…

Tuy là bạn đồng hành nhưng cách thể hiện của thơ và lời trong ca khúc lại rất khác nhau, thơ thì trừu tượng, sâu sa, đọc một lần chưa chắc đã hiểu hết, còn lời bài hát thì ngược lại, phải cụ thể, rõ ràng và dễ hiểu. Vì vậy mà cho dù là phổ thơ, trích phỏng thơ hay chỉ dựa vào ý thơ thì người nhạc sĩ vẫn phải biết thêm bớt, biến đổi, sắp xếp lại câu chữ thành lời bài hát theo ý của mình. Nếu không làm được như vậy, người nhạc sĩ rất dễ trở thành những người “thợ nhạc” chỉ biết sắp xếp nốt nhạc theo chữ mà thôi. Tôi không chuyên về văn thơ nhưng lại rất yêu thích, nhất là thơ, gặp những bài thơ  hay, độc đáo để lại trong tôi những cảm xúc, ấn tượng rất khó quên. Và tôi đã gặp một bài thơ như vậy trong “Đêm mưa ở bản Nà Khiềng” của tác giả Nguyễn Tuấn.

Nhân dịp kỷ niệm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam năm 2000, tôi đề nghị với Hội Văn nghệ cùng phối hợp tổ chức một chương trình giao lưu Thơ - Nhạc với các nhà báo là văn nghệ sỹ để giới thiệu trên truyền hình. Sau khi trao đổi thống nhất với Thường trực Hội, tôi trực tiếp biên tập phần âm nhạc còn mảng thơ do nhà thơ Đinh Công Thủy đảm nhận. Có lẽ anh tôn trọng bên truyền hình là người quyết định cuối cùng nên chỉ tuyển chọn, biên tập sơ bộ, đúng hẹn Đinh Công Thủy đưa cho tôi một tập khoảng hơn mười bài thơ của các tác giả. Không thể dùng hết nên tôi phải đọc lại kỹ để chọn ra khoảng năm bài sử dụng trong chương trình, trong đó có bài “Đêm mưa ở bản Nà Khiềng” của tác giả Nguyễn Tuấn. Nói về chất lượng các bài thì cũng sàn sàn như nhau nhưng “Đêm mưa ở bản Nà Khiềng” ấn tượng với tôi vì lần đầu tiên tôi nhìn thấy một Nguyễn Tuấn khác, Nguyễn Tuấn nhà thơ.

Tôi không xa lạ gì với Nguyễn Tuấn nhưng quả thật rất ít khi đọc thơ anh, hay nói đúng hơn là tôi biết rất ít về thơ của anh. Hồi ấy, tôi cảm nhận về anh chủ yếu theo cách nhìn bề ngoài, cho anh là một con người ít nói nhưng lại hay triết lý, thâm trầm có phần lạnh lùng. Hóa ra tôi đã sai, anh sống nội tâm sâu sắc và cũng rất tình, càng không lạnh lùng như tôi tưởng, anh khám phá và sử dụng những câu chữ, những chi tiết trong thơ rất tài tình, độc đáo:

“Chợt chiều nhẹ nhẹ gió nghiêng thu

Khói khói sương sương bóng núi mờ

Nhà ai ngát ngát hương cốm mới

Ngõ nào cốc cốc mõ trâu khua”. 

                             (Nghiêng thu)

Bài thơ “Đêm mưa ở Bản Nà Khiềng” anh viết hoàn toàn theo thể tự do, câu thì 5 chữ, câu 6 chữ, lại có câu 10 chữ. Tuy ngẫu hứng như vậy nhưng vẫn gợi cho người đọc những cảm xúc mới lạ và hình dung ra được những cung bậc, những nhịp điệu sống động trong đêm mưa ấy. Chính vì vậy mà ngay trong tôi đã lóe lên những ý tưởng ban đầu về một ca khúc. Chương trình hôm ấy diễn ra khá sôi nổi, nhiều nhà báo tên tuổi như: Phù Ninh, Trịnh Thanh Phong, Nguyễn Trọng Hùng, Thế Hòa, Nguyễn Chính... đều đã được giới thiệu lên sân khấu để giao lưu với khán giả. Đa số các tác giả đều tự thể hiện tác phẩm của mình, riêng với Nguyễn Tuấn, vì bài thơ của anh rất khó để ngâm nên tôi đã chuẩn bị cho một giọng nam đọc trên nền nhạc. Nhưng khi giới thiệu tác giả lên sân khấu thì không thấy anh ở đâu, hóa ra anh đã rút lui từ lúc nào, thế là bài thơ đành phải để lại. Tuy chương trình vẫn diễn ra bình thường nhưng tôi hơi thất vọng vì mình đã mất công chuẩn bị, nhất là diễn viên đã luyện tập rất kỹ mà không được biểu diễn. Sự lỡ hẹn đáng tiếc hôm ấy cộng với ý tưởng ban đầu của tôi về bài thơ vẫn còn phảng phất ở đâu đó.

Thời gian cứ trôi đi, tôi tưởng không còn dịp nào để gặp lại bài thơ ấy nữa. Cho đến tận năm 2008, khi Cuộc vận động sáng tác về du lịch tỉnh Tuyên Quang đã dần kết thúc mà tôi vẫn chưa hoàn thành tác phẩm tham gia. Ngay từ ban đầu tôi đã có ý định viết một ca khúc giới thiệu về quê hương, con người Tuyên Quang, trong đó sẽ nhắc tới những địa danh lịch sử, danh lam thắng cảnh, những nét đẹp văn hóa. Bài hát đang dần hình thành thì trong một dịp tiếp nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân và một số nhạc sĩ dưới Hà Nội lên Tuyên Quang công tác. Trong câu chuyện của mình nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân đã phàn nàn về một mô-típ sáng tác gần giống nhau rất phổ biến hiện nay, đó là mỗi khi muốn giới thiệu về địa phương mình, các nhạc sĩ thường hay tham, mời khách đi thăm theo trình tự hết chỗ nọ đến chỗ kia, không để ý xem có điển hình độc đáo, có hấp dẫn khách hay không. Thậm chí có nhạc sĩ còn bắt ép khách theo kiểu “anh dắt tay em đi”, làm cho khách hoàn toàn bị lệ thuộc y như những người khiếm thị. Tôi hơi chột dạ, đúng là mình cũng đang định sáng tác một bài theo kiểu như vậy. Nhưng cũng phải công bằng mà nói, đã có nhiều ca khúc ở dạng này rất hay còn vang mãi theo thời gian như: Quảng Bình quê ta ơi (Hoàng Vân), Đất nước tình yêu (Lệ Giang), Đi tìm người hát Lý thương nhau (Vĩnh An)… Chỉ có điều không phải ai cũng làm được như vậy mà thôi. Tôi không đủ tự tin nên ý tưởng về bài hát đã sắp sẵn trong đầu, tôi không dám nghĩ đến nữa. Có lẽ tôi sẽ không “dắt tay em đi” lang thang nữa mà sẽ mời em đến một nơi mình cho là hấp dẫn, độc đáo nhất, nhưng nơi ấy là nơi nào thì tôi vẫn chưa biết.

Một lần ngồi chuyện trò với các anh văn nghệ, nhà văn Trịnh Thanh Phong và một số anh đã nhắc lại chuyến đi vất vả nhưng vô cùng ý nghĩa vào xã Thúy Loa, huyện Nà Hang. Chuyến đi nhớ đời ấy để lại rất nhiều cảm xúc, khi trở về anh nào cũng có bài, anh thì viết truyện, anh thì viết ký, anh thì làm thơ mà toàn những bài hay. Tôi còn nhớ sau đó khi nhắc về chuyện này, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ma Văn Đức, một người gốc Nà Hang đã nói một câu ngậm ngùi: “Xin thưa, chỗ ấy giờ đã nằm dưới lòng hồ rồi”. Tôi bỗng thấy ngậm ngùi, đúng là làm gì cũng có giá của nó, được cái nọ thì đành phải mất cái kia, biết vậy nhưng sao vẫn thấy bâng khuâng. Thật tự nhiên, lúc ấy tôi bỗng nhớ đến cái bản Nà Khiềng của Nguyễn Tuấn. Tuy không nhớ được cụ thể từng câu thơ nhưng tôi đã hình dung ra cái bản Nà Khiềng ấy như thế nào:

“Vượt qua ba con suối,

bản Nà Khiềng vẫn xa.

Vượt qua mười con suối,

bản Nà Khiềng nhập nhoà trong mưa”.

Vào bản Nà Khiềng khó khăn vất vả nhưng khi đã đến thì anh sẽ đắm say ở đây, say cảnh, say người, say tình. Thật là lạ, sao cái bản nhỏ ấy lại hấp dẫn đến vậy:

“Tiếng khèn trong đêm mưa

trầm bổng xao lòng.

Tiếng hát trong đêm mưa

lay động không gian.

Ôi bản Nà Khiềng như chuyện cổ tích”.

Cái bản người Mông đẹp như tranh ấy, cái bản có cô em gái xay ngô “má đỏ bếp hồng” ấy giờ đây không còn trên bản đồ nữa. Một cảm xúc, một nỗi buồn bâng khuâng cứ trĩu nặng trong tôi, nhưng tôi lại nghĩ nỗi buồn ấy rồi sẽ qua vì con người Nà Khiềng còn thì bản Nà Khiềng sẽ không bao giờ mất, và trên quê hương Tuyên Quang này còn rất nhiều bản Nà Khiềng đang giang tay chào đón bạn bè về thăm.

Từ những suy nghĩ ấy, với âm hưởng chất nhạc dân ca Mông, ca khúc “Đêm mưa ở bản Nà Khiềng” phổ thơ Nguyễn Tuấn đã ra đời. Gần hai mươi năm đã trôi qua, tôi đã được nghe một số ca sĩ trình bày hát bài này nhưng ấn tượng nhất với tôi có lẽ là bài do ca sĩ, NSƯT Việt Hoàn cùng tốp ca nữ Đài Tiếng nói Việt Nam thể hiện. Mặc dù lời bài hát so với lời trong bài thơ đã bị xáo trộn, thay đổi và thêm bớt khá nhiều nhưng chắc chắn nó vẫn là “Đêm mưa ở bản Nà Khiềng” của Nguyễn Tuấn. Tôi thật may mắn đã được gặp và trở thành người bạn đồng hành cùng với anh trong “Đêm mưa ở bản Nà Khiềng” ngày ấy.

Tháng 6/2024

T.Đ