Đỗ Anh Mỹ

Về nguồn. Ảnh của Hà Thế Đô

Một sáng tháng Năm, tôi theo đoàn người từ khắp mọi miền, đủ các màu áo, đủ các màu da về làng Kim Long, Thủ đô Khu Giải phóng, Thủ đô Kháng chiến năm xưa, thăm lán Nà Nưa, nơi từng gắn bó với những năm tháng hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bao nhiêu lần tôi đã về đây, mà lần nào cũng có cảm giác nao nao, khát khao mong đợi. Mỗi lần về, tôi lại vỡ thêm một điều mới mẻ, gắn bó không chỉ với cuộc đời mình, mà gắn bó với bao thế hệ người dân Tuyên Quang. Làng Kim Long đây! Một khoảng trời xanh lộng gió. Mấy sợi mây trắng vắt qua ngọn núi Hồng, mềm mại bay trên ngọn đa. Dòng Khuôn Pén chảy từ chân núi Khao Nhì, vòng qua trước lán Nà Nưa, uốn một cung mềm mại dẫn nước về tưới cho cánh đồng làng Kim Long. 

Đường vào lán Nà Nưa, xưa khách đến thăm phải xắn quần lội qua con suối, giờ đi trên cây cầu bê tông bắc ngang dòng Khuôn Pén, nối sang triền đê thẳng tắp. Đứng trên cầu, ngắm dòng suối Khuôn Pén nước trong văn vắt chảy về làng, mắt tôi hiện lên Ông Cụ đang rửa chân; khi Ông Cụ, hai tay xách hai bắng nước từ suối lên dựng ở chân cầu thang. Dòng Khuôn Pén chảy qua trước lán vẫn róc rách reo, hòa với tiếng chim rừng, cất lên bản nhạc ru giấc ngủ của Ông Cụ như ngày nào. Đoàn người kéo nhau lên lán Nà Nưa, đi nhẹ, nói khẽ, không ai gây ra tiếng động nhỏ, sợ đánh thức giấc ngủ của Người. 
Bà con Tân Trào in trong tim mình vị Lãnh tụ kính yêu bằng những cái tên giản dị lạ thường: Ông Cụ, Ông Ké áo chàm, Đồng chí già, Thượng cấp, với những hình ảnh còn giản dị hơn thế: Khi Ông Cụ cùng anh nuôi hái củi, nhặt rau, tăng gia sản xuất. Đêm đêm, Ông Cụ đi quén chăn cho bộ đội; sáng sớm lại đánh thức bộ đội dậy đi tập. Có bữa, Ông Cụ ngồi gạt than, bới củ sắn nướng chia cho đám trẻ trong làng, vừa ngồi ăn sắn nướng, vừa kể chuyện Quốc tế, kể những chuyện lạ có thật ở nước Nga, quê hương của lãnh tụ Lê-nin cho các ông ké trong bản và đám trẻ trong làng nghe. Có đêm, Ông Cụ ngồi trầm ngâm, đốt lửa cho bộ đội nằm, nhìn bếp lửa, lại nhớ thương đoàn dân công đêm phải ngủ ngoài rừng, bẻ lá cây làm chiếu, manh áo mỏng làm chăn. Khi Người ngồi trên lưng ngựa trên đường suối reo, đi kiểm tra mặt trận, chỉ huy các trận đánh quan trọng. Khi Ông Cụ đăm chiêu ngồi thảo Chỉ thị vũ trang giành Chính quyền, củng cố, mở rộng vùng giải phóng, lập chiến khu, lo chính sách phát triển kinh tế, văn hóa, quốc phòng. Cánh đồng làng Kim Long in bóng Ông Ké áo chàm hơn tám mươi năm về trước, khi Người bị những cơn sốt rét rừng ác tính vắt đến kiệt sức, đêm đêm vẫn trăn trở lo chuẩn bị thời cơ, chớp thời cơ, tổng khởi nghĩa. Ngày ngày, Ông Ké vẫn lom khom be bờ giữ nước cho lúa; vận động đoàn thể ra đồng làm cỏ, bắt sâu, đập lúa thâu đêm. Những ngày Ông Ké làm việc trên lán Nà Nưa, dòng Khuôn Pén ngày ngày tắm mát cho Ông Cụ. Hòa bình lập lại, tháng 3 năm 1961, Ông Cụ về thăm lại làng Kim Long, không quên xuống tắm lại một lần ở bến cũ, dưới dòng Khuôn Pén, hít đầy lồng ngực gió núi Nà Nưa đem về xuôi.
Đoàn người đứng lặng nhìn ngôi lán hôm nay vắng bóng Người, mắt cay dần khi nghe cô gái áo chàm kể trong hơi thở: “Tháng 8 năm 1945, trong khi các đại biểu từ khắp mọi miền đất nước đã kịp có mặt tại làng Kim Long, về dự Hội nghị Trung ương, cũng là lúc sức khỏe của Ông Cụ lâm vào tình trạng lâm nguy. Những cơn sốt ác tính triền miên, kéo dài như muốn cướp đi một khối óc anh minh của dân tộc, của cách mạng hồi đó. Nhân dân làng Kim Long hồi hộp, lo lắng cho sức khỏe của Người, bảo nhau lên rừng hái thuốc, về sắc cho Ông Cụ uống. Một đêm cơn sốt lên cao, Ông Cụ kịp gọi đồng chí Võ Nguyên Giáp đến để dặn: “Lúc này, thời cơ thuận lợi đã đến, dù phải hi sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn, cũng kiên quyết giành cho được độc lập!”. Có ai ngờ, những ngày sức khỏe lâm nguy ấy, Ông Cụ đã nghiền ngẫm bản Tuyên ngôn của Oa-sinh-tơn, năm 1776, soạn thảo ra Tuyên ngôn độc lập cho nước nhà, tờ khai sinh của nền dân chủ cộng hòa, của Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Châu Á.
Tôi khao khát được thấy lại ánh mắt long lanh trong sáng hơn người của Ông Cụ. Hôm nay, lịch sử đã để Ông Cụ được nghỉ ngơi, sau những tháng năm Người bôn ba đi tìm Chủ nghĩa Marx-Lenin, lo sáp nhập các tổ chức cộng sản ở Đông Dương thành Đảng cộng sản Đông Dương, Đảng cộng sản Việt Nam bây giờ, cùng Trung ương Đảng lo xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng, lập chiến khu, mở rộng vùng giải phóng, chuẩn bị thời cơ khởi nghĩa giành độc lập cho dân tộc; vạch đường lối lãnh đạo kháng chiến; xây nền cho sự nghiệp thống nhất non sông, lo cho dân giàu nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh; Nhân dân ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành. Đất nước hôm nay đã hoàn toàn giải phóng, Nam - Bắc một nhà. Thắng giặc Mỹ, Nhân dân cả nước đang cùng nhau xây dựng lại đất nước “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn”.
Uống nước nhớ nguồn, các đoàn thể cách mạng cả nước từ ngày hòa bình, thống nhất đã trở về thăm căn cứ cách mạng, trở về Thủ đô Khu Giải phóng, trở về với nơi bà con đã đùm bọc chở che, dành dụm từng hạt gạo, hạt bắp, củ sắn lùi, nuôi giấu cán bộ. Những con đường, những mái trường, bệnh viện, trạm xá ở vùng ATK (An toàn khu) xưa, giờ được xây dựng khang trang bằng những tấm lòng “đền ơn đáp nghĩa”, “uống nước nhớ nguồn” của cán bộ đoàn thể năm xưa. Trên đỉnh đèo De, nơi ngày xưa Ông Cụ thường qua lại đi thăm bộ đội, nay Nhân dân Thủ đô Hà Nội đã xây lên một khu di tích khang trang, trầm mặc. Trên đỉnh đồi có Nhà tưởng niệm đón du khách trong nước, ngoài nước về nguồn, lên thăm chiến khu, thắp hương tưởng nhớ Ông Cụ. Gần đình làng Thanh La, nơi đã diễn ra cuộc mít tinh sáng hôm 11/3/1945, mừng thành quả mở màn cuộc khởi nghĩa Thanh La giành chính quyền ở Tân Trào (hôm 10 tháng 3 năm 1945), trên sân bay Lũng Cò, sân bay Quốc tế ở chiến khu hồi ấy, giờ mọc lên bức tượng đài “Vì an ninh Tổ quốc”, nặng hàng trăm tấn, xây bằng những khối đá chở từ Bình Định, từ Thanh Hóa ra, do các chiến sĩ lực lượng công an nhân dân cả nước quyên góp. Đường sang nơi làm việc của Bác Tôn Đức Thắng trong thời kỳ kháng chiến, xưa đi mảng qua sông Phó Đáy, giờ bến đò nhường chỗ cho một cây cầu bê tông dài hàng trăm mét, hai làn xe chạy, nối sang Khu di tích Bác Tôn.   
Thấm thoát, già nửa thế kỷ đã trôi qua, mà sao chín mươi ngày đêm Bác Hồ về ở làng Kim Long vẫn thổn thức trong tim bao người. Chín mươi ngày đêm Ông Cụ về Tân Trào là chín mươi ngày trở dạ của cách mạng Việt Nam, khai sinh nền dân chủ cộng hòa ở Đông Nam Châu Á, lập nên mốc son chói lọi, thay đổi lịch sử nước Việt. Giờ đây, đứng dưới bóng đa Tân Trào hôm nay, như thấy hình bóng Ông Cụ đang đi khắp bốn biển cám ơn bè bạn năm châu đã hết lòng giúp đỡ Nhân dân Việt Nam kháng chiến thành công, đánh thắng hai Đế quốc to, là Pháp và Mỹ. Ông Cụ cúi đầu cho các cháu thiếu nhi Quốc tế quàng những chiếc khăn quàng đỏ, khăn quàng xanh lên cổ. Người cùng nhảy múa, chia kẹo cho nhi đồng, bế cháu nhỏ trên tay. Có đứa ngây thơ vuốt chòm râu bạc, hôn lên má Bác. Bao nhiêu người hằng mong ước “...Được ôm hôn má Bác, được ôm hôn mái đầu tóc bạc, hôn chòm râu mát rượi hòa bình!”.
Nhân dân làng Kim Long nhớ ơn Ông Cụ, nhớ ơn đoàn thể nhiều lắm! Nhờ có Ông Cụ, nhờ đoàn thể cách mạng mà Tân Trào được chọn làm “Thủ đô Khu Giải phóng”, trái tim của cuộc kháng chiến. Ngày ấy, bà con truyền nhau câu đối trong đình Hồng Thái, nơi đồng chí Võ Nguyên Giáp đón Ông Cụ ngày đầu từ Pác Bó về Tân Trào. Câu đối có ghi: 
“Để giang tả bão linh nguyên hội 
Ngọc tỉnh hữu triều thụy khí chung”.
Trước đình Hồng Thái, phía trái không xa, dòng sông Phó Đáy chảy về, như dòng khí thiêng tụ hội. Bên phải đình, giếng Ngọc Chầu nước trong như ngọc, như có khí lành chung đúc. Ông Cụ về, cái chữ cũng về với bà con sớm hơn. Bà con an toàn khu bảo nhau định canh, cấy lúa nước. Ngày còn Pháp thuộc, dân làng chỉ biết có đêm dài với sưu cao, thuế nặng. Từ hồi hai làng Kim Long, Thanh La được giải phóng, Ông Cụ về, đoàn thể về, dân làng có cả ngày lẫn đêm, có chính quyền Cách mạng lo cho dân mọi việc. Cán bộ Đoàn thể bày cho dân canh tác lúa nước; dạy học chữ, học cầm súng đánh giặc Tây. Hàng chục trai làng ưu tú đã tình nguyện đầu quân đi bộ đội đánh Pháp, đuổi Nhật, bảo vệ biên cương, với tinh thần và ý chí của người con Chiến khu cách mạng chiến đấu dũng cảm, kiên cường, lập nhiều chiến công. Một điều lạ thường, chiến tranh kết thúc, tất cả trai tráng làng Kim Long tham gia hai cuộc kháng chiến, chống Pháp, chống Mỹ đều an toàn trở về với mái Đình Hồng Thái, về với mái đình làng Kim Long (Đình Tân Trào ngày nay), sum họp dưới bóng đa Tân Trào lịch sử. 
Con đường hôm nay về chiến khu rộng thênh thang, êm như ru. Điện lưới quốc gia thắp sáng khắp các thôn bản. Giờ đây, không chỉ có cánh đồng làng Kim Long vắt đất ra hạt thóc nuôi con người, mà thành phần kinh tế nay đa dạng, cơ cấu kinh tế đã thay đổi. Chủ trương mỗi làng một sản phẩm OCOP thúc đẩy sản phẩm hàng hóa từ đồng ruộng, từ rừng, từ mặt nước, sông suối… nhờ thiết bị máy móc công nghiệp, công nghệ hiện đại, sản xuất bung ra. Hàng hóa bán đi khắp thị trường trong nước, ngoài nước. Các điểm du lịch, ngành công nghiệp không khói mọc lên. Tân Trào, Khu Di tích Quốc gia đặc biệt trở thành khu du lịch lịch sử gắn bó với cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng các vị cách mạng tiền bối đang thu hút du khách thập phương khao khát về thăm. Công cuộc cải cách hành chính Quốc gia, xây dựng chính quyền địa phương hai cấp thổi luồng gió mới về “Thủ đô Khu Giải phóng”, “Thủ đô Kháng chiến” khơi dậy sức mạnh đại đoàn kết bảo vệ an ninh Quốc gia, giữ gìn trật tự an toàn xã hội.

Đ.A.M