Tản văn của Nguyễn Quốc Trí

 

Cháu của bà. Ảnh của Quang Hòa

 

Ở miền Bắc giờ đã chớm đông. Giá lạnh, sương mù và nắng hanh khô như được chuyển tiếp từ mùa thu còn lại. Chưa phải là sự khốc hại của mùa đông đỉnh điểm. Dân gian có câu: “Bà khen con bà tốt, đến tháng mười một bà biết con bà”. Nghĩa là ảnh hưởng của thời tiết với con người. Dù da dẻ mịn đẹp đến đâu thì mùa đông khô hanh lạnh giá cũng làm cho nứt nẻ xấu xí. Thực tế đơn giản và dễ hiểu.

Hồi bé tôi có nghe nói thế nhưng cũng không hiểu lắm, cứ ngơ ngác hỏi thầm “tại sao đến tháng mười một bà biết con bà nhỉ?”. Bây giờ hiểu rồi thì đâm ra ngơ ngẩn bâng khuâng, thương tiếc cho tuổi thơ nghèo khó của mình. Thật ra, ngày ấy cứ vui sống hồn nhiên, đâu biết cái đói, cái rét và sự nứt nẻ da thịt của người ta là gì. Đâu biết như ngày nay, người ta chăm sóc từng chân tơ kẽ tóc rồi vóc dáng, da dẻ, tứ chi và lục phủ ngũ tạng của mình, thậm chí bằng công nghệ cao... Chỉ tại mình hay hoài cổ, đa cảm, hay so sánh. Có lúc nói với con mình: Chúng mày thời nay sướng quá rồi, làm sao biết cái khổ của bố mẹ ngày xưa. Thực ra đó là câu cửa miệng dở hơi nhất của lớp người già mà không biết mình già.

Đó là thói quen cổ lỗ sĩ của những người đã và đang già phải không quý vị? Phải tự tôn mình lên, dìm hàng chúng nó (con mình) xuống. Nhưng biết đâu bọn chúng đang có niềm tự hào riêng của thế hệ mình mà lớp già chưa hiểu. Ừ thì mùa đông đến hẹn lại lên, chờ đấy rồi sẽ biết. Ấy thế nhưng rất nhiều người ở phương Nam chỉ có hai mùa mưa nắng lại thèm cái rét của xứ Bắc và ước ao được một lần trải nghiệm. Tiếc là không làm sao để bạn có thể trải nghiệm được những ký ức “nứt nẻ, tê buốt” ngày xưa.

Nhớ về ngày đi học mùa đông năm xưa, giật mình nhận ra mình chẳng có đôi tất hay đôi dép nào tử tế cả. Dù đó đích thực là vật ngoài thân nhưng vì không có để dùng thường xuyên, không gắn bó thiết thực nên không nhớ gì. Coi như không có nó, đồ xa xỉ, xa lạ. Thì toàn đi chân chim - chân đất - và “ba xoa một đập” khi leo lên giường. Ngủ thì đắp chăn đơn mỏng dính, vài anh em nằm chung thì phải đắp thêm chiếu. Nhà nào đông anh em thì đứa lớn nằm ngang dưới chân bố mẹ. Được nằm ổ rơm, ổ lá chuối khô, nằm cạnh bếp lửa mà ngủ thì khác gì thiên đường. Ngày xưa ai cũng đông con. “Lấy nước làm sạch, lấy con làm giàu” mà. Cứ nghĩ kiểu nhà quê, tự tôn, tự huyễn hoặc mình thế. Rồi tất cả đều qua đi. Chỉ có nỗi buồn là ở lại.

Hồi ấy có vẻ nhiều suối hơn bây giờ, vì còn nhiều rừng, nay nhiều con suối đã biến mất vì rừng cạn kiệt. Đi học lội suối cổ chân nứt nẻ chai sần như da cổ trâu. Đôi khi kỳ cọ đến chảy máu. Mỗi đứa, nhất là bọn con gái, luôn tìm được một hòn đá kỳ - đá cuội dưới suối nhưng mặt đá hơi ráp để dễ kỳ cọ. Vẫn vui, vẫn học hành chăm chỉ và nhất là vẫn ẩn nấp, sơ tán vì máy bay Mỹ đánh phá. Vẫn những trò nghịch của bọn học trò ma quỷ.

Lại nói thời chống Mỹ, thời bao cấp, ở làng xã miền núi quê tôi thường có nhiều đồng bào các dân tộc chung sống. Người Tày, Dao, Cao Lan... thường ở nhà sàn. Trước khi lên nhà, ở chân cầu thang có một máng nước rửa chân. Mùa đông lạnh buốt, dù đã đi bộ nóng người nhưng dội một gáo nước lạnh vào chân để rửa thì cũng phải lên gân và nghiến răng.

Tới mùa gặt, nhà trường cho nghỉ mùa vài ngày để học sinh giúp gia đình. Tuổi thơ cũng là một phần của mùa màng. Bây giờ không còn nghỉ mùa nữa thì phải. Ngày mùa chúng tôi thường theo trâu chăn thả ngoài đồng và rủ nhau đi mót lúa. Mót lúa cũng là một thành tích đáng kể. Khi đạt danh hiệu Cháu ngoan Bác Hồ, trong bản thành tích của mình tôi kể đã đi mót lúa được khoảng bao nhiêu kí để giúp gia đình. Ô hay nhỉ, một thành tích ngây thơ và đáng yêu. Đáng nhớ là khi thấy rất nhiều hạt thóc rụng trên nền đất ruộng, chúng tôi bảo nhau lấy nắm bùn chấm vào rồi mang cả bùn đất về rửa hết bùn đi để lấy thóc.

Những mùa đông lơ đãng ấy, cho tôi hiểu sâu sắc thêm câu nói của ông bà ta: Thóc gạo là của ngọc thực. Hay là người ta hay nói chữ: “Dĩ thực vi tiên”, nghĩa là lấy cái ăn nuôi sống người làm đầu, là thế. Luôn phải coi của ngọc thực làm đầu. Ngày nay câu cửa miệng là: có tiền là có gạo, sợ gì đói. Thóc gạo ơi ta luôn trân quý mi, không phải chỉ bởi những kỷ niệm đời người mà đó là giá trị chứa đầy hàm lượng văn hóa văn minh và truyền thống dân tộc Việt.

Bây giờ ở những nơi vùng sâu, vùng xa và vùng cao, dù đã khác xưa nhiều, nhưng vẫn bắt gặp đâu đó hình ảnh mùa đông năm xưa của tuổi học trò thế hệ chúng tôi. Vẫn đầu trần chân đất, chẳng có khái niệm một bữa sáng đúng nghĩa. Dậy sớm có gì ăn nấy, củ khoai, củ sắn, cơm độn ngô, độn sắn nguội ngắt, lấy muôi vơ vội vài miếng vào mồm, thế là xong. Có nhiều khi bỏ ăn sáng vẫn bình thường mà. Vội vã đi học, vì chẳng có đồng hồ để biết giờ. Đồng hồ cũng là thứ xa xỉ. Rét quá thì đốt nắm đuốc vừa đi vừa sưởi ấm vì chỉ có một bộ quần áo phong phanh. Người lớn thường nghe tiếng gà gáy để thức dậy, xem mặt trời hoặc xem “đồng hồ bụng”, biết đói no, để đi làm và về nhà. Đi học về thường chăn trâu lấy củi. Buổi tối ngồi bếp lửa học bài và nướng sắn, nướng khoai ăn. Tất nhiên là chỉ với ngọn đèn hạt đỗ, tức là đèn hoa kỳ để thắp sáng. Đôi khi sửa đèn, tay và áo quần bôi đầy mùi dầu hỏa. Hết dầu chạy sang hàng xóm: Cho cháu vay phao dầu.

Ngày ấy, dân làng chỉ làm lúa một vụ. Vụ đông để đất nghỉ, rạ mục, cỏ rả cùng với rau má, rau khúc mọc lên ở đây. Trâu thả rông từng đàn. Chúng tụ tập ở các gốc cây, bờ tre ngủ qua đêm. Ai có việc gì như đi kéo gỗ, kéo lá làm nhà, hoặc việc gì đó cứ ra mà bắt một con khỏe nhất, bất kể của ai, đi làm rồi lại thả ra. Làng xóm rất hòa mục, bình yên.

Phác họa vài nét chân dung thời bao cấp mà thế hệ chúng tôi từng sống thuở thiếu thời để kiểm chứng tình yêu quê hương đất nước của mình. Cái nhịp sống chậm rãi, yên hàn ngày xưa ấy hoàn toàn trái ngược với hôm nay. Khi “người khôn, của khó” thì rất nhiều giá trị cuộc sống được kích hoạt. Hình như ai cũng lao đi về phía trước để đạt được mục tiêu cuộc đời. Vì thế mà cuộc sống luôn ồn ào náo nhiệt. Phải chăng, người đời cứ hùng hục làm những việc mà thực ra không nhất thiết phải làm như thế.

“Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ. Người khôn người đến chốn lao xao”. Không ít người đã phải thốt lên câu thơ kia của cụ Trạng Trình xưa trong khi chọn một triết lý sống của mình, hoặc là chỉ để ngâm nga chơi. Một câu thơ nửa đùa nửa thật nhưng ngẫm ra rất thâm thúy, lại rất mới và thiết thực với thời nay khi có nhiều người thích ghêm ẩn dật giữa đời thường. Mùa đông là mùa của hoa cúc lặng lẽ thanh tao. “Cúc nguyện hàn sương”, hoa và cây cúc bất chấp giá rét sương muối, vẫn luôn chứng tỏ sức sống rất mạnh mẽ. Đó cũng là hình chiếu bản lĩnh con người chống lại ngoại cảnh khắc nghiệt. Còn tôi thì cứ bị cuốn vào giai điệu của bài hát nào đó có một câu rất mơ màng: “Làm sao về được mùa đông...”.

Ừ nhỉ, nặng tình với quá khứ, nặng lòng với tương lai, cũng tốt, nhưng cần nặng hành động tích cực trong hiện tại mới là đủ đầy, mới có cuộc sống tốt đẹp hơn, có phải không mùa đông và ký ức ơi?

N.Q.T