Tản văn của Nguyễn Đình Lãm

 

 

 

 

Nói đến Tết của người Việt Nam thì nhất định phải nói đến bánh chưng. Không có bánh chưng, không thành Tết. Thứ bánh mà Hoàng tử Lang Liêu - một trong những người con của vua Hùng thứ mười sáu chế tạo để dâng lên vua cha nhân dịp năm mới. Sự ấy cả thế giới biết. Cái câu: “Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ/Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh” là có từ thời bấy giờ.

Cái sự thịt mỡ dưa hành... là những thứ thiết tưởng sẽ để nói vào dịp khác. Nhân ngày xuân - xuân Ất Tỵ, xin được nói mỗi chuyện cái bánh chưng xanh.

*

Cũng phải nói thêm một tí: Ở miền đồng bằng Bắc Bộ thì gói bánh hình vuông, gọi là tấm bánh chưng. Dân miền Nam thì gói dài dài giống cái giò, gọi là đòn bánh tét. Đồng bào miền núi gói giống bánh tét của miền Nam, nhưng lại gọi là bánh tày. Chẳng qua nhìn hình dạng thì thấy khác thế thôi, chứ bóc bánh, trong ruột gần như nhau cả. Cái sự giống nhau này đã có nhà thơ viết: “Cũng là nếp trắng đậu xanh đó mà”.

Dân mình bây giờ khá rồi, thích ăn bánh chưng lúc nào thì làm lúc ấy, quanh năm. Nhưng ngày Tết thì dù thích hay không thích, mặc kệ, nhất định nhà nào cũng phải có ít nhất vài tấm bánh chưng. Tự gói cũng được, mà đi mua cũng được để mà thắp hương cúng tổ tiên, nếu không, không thành Tết. Sở dĩ có sự bắt buộc ấy, có lẽ bởi Hoàng tử Lang Liêu.

Bánh chưng vùng tôi hình vuông, gói bằng lá dong rừng. Cúng cụ xong thì con cháu hưởng lộc. Cởi lạt, bóc lá, trong ruột nhõn ba thứ: Gạo nếp, đậu xanh và thịt lợn, toàn loại dễ kiếm. Phải nói rằng, bánh chưng là thứ bánh giản dị nhất trong các loại bánh, nhưng khi thưởng mới nhận thấy rằng, bánh chưng lại ngon nhất trong tất cả các loại bánh của mọi dân tộc trên toàn thế giới. Tưởng bánh chưng là thứ bánh giản dị, là tưởng thế thôi, chứ ở quê tôi, để có một nồi bánh chưng ngày Tết thật hết sức cầu kỳ. Tất cả đều phải chuẩn bị trước đó ít nhất một năm:

Một thửa ruộng nho nhỏ nhưng mầu mỡ nhất, cấy riêng một vụ nếp cái hoa vàng. Chăm chút từ lúc gieo mạ, cho đến khi thu hoạch. Thứ lúa này chỉ bón bằng phân gà, phân chim bồ câu hoặc phân chim sẻ và phân xanh. Tuyệt đối không được bón bằng bất cứ một loại phân nào khác. Lúa vừa chín đẹp, bông đều và vàng như bông mật ong, gặt về phơi khô, quạt sạch, tuyển làm sao mười hạt như một. Ấy là thứ nếp để cuối năm gói bánh chưng Tết. Gói gạo khác, vất. Thưởng bánh biết ngay.

Ngoài đồng cấy lúa nếp cái hoa vàng, thì trong chuồng đã thả một con lợn rồi. Thứ lợn ỷ, nuôi cả năm lớn hết cỡ cũng chỉ ba, bốn mươi cân, Tết mổ thịt làm nhân bánh chưng. Nhà nào khá, thì mình một con. Nhà eo hẹp, thì rủ nhau từ trước Tết vài tháng, đụng. Có khi hai nhà chung một con, mỗi nhà một nửa. Cũng có khi bốn nhà chung nhau, mỗi nhà một đùi.

Làm nhân bánh bằng thịt lợn khác, nhất là thịt lợn trắng giống ta lai tây, thưởng bánh cũng biết ngay. Làm nhân bánh chưng bằng thịt lợn này, vất. Hỏng Tết!

Đậu xanh cũng phải trồng riêng, cẩn thận như cấy lúa nếp cái hoa vàng, trồng lẫn với đậu đen, cũng vất.

Đấy là ba loại nguyên liệu chính.

Ngay từ đầu năm, khi đi làm đồng, kể cả đàn ông đi cày, đàn bà đi cấy, hay trẻ con đi bắt cua, mò ốc, chăn trâu… gặp con cà cuống cái là thích lắm. Về bóc lấy cái bọng hương cất đi để Tết cho vào nhân bánh chưng. Cái bánh nào có nhân cà cuống, thì buộc lạt đánh dấu. Thưởng thứ bánh này ngon nhớ đời. Thiết tưởng, ngoài quê tôi, chắc không đâu biết làm trò này, ngon lắm.

Bánh chưng Tết nhất thiết phải gói bằng lá dong rừng. Lá dong mỗi vùng rừng lại cho hương vị bánh khác nhau. Hồi còn ở quê, cách nay hơn nửa thế kỷ, tôi đã nghe dân quê tôi xếp loại lá dong gói bánh chưng như thế này: nhất Tuyên (Tuyên Quang), nhì Hà (Hà Giang), tam Yên (Yên Bái), tứ Thái (Thái Nguyên). Người tinh đời nhìn lá dong khai thác từ rừng ở địa phương nào, biết ngay. Lá tốt là loại lá to đều vừa phải, dày vừa phải, cuống lá dài vừa phải. Khi bóc, ngoài cùng ruột bánh phớt xanh màu rừng. Đưa mũi gần, ngửi thật khẽ, thoang thoảng thơm mùi… lá dong!

Quê tôi có người cẩn thận, vượt mấy trăm cây số lên tận nơi, vào rừng tự hái rồi ôm lá, xuôi bè theo đường sông về cho được an toan, lá khỏi dập.

Đến cái sự củi đun bánh Tết cũng phải lo từ cuối năm ngoái. Mùa đông thường người ta thu hoạch tre. Bởi vì chặt tre mùa này có gió heo may không bị mọt. Gốc tre đến tuổi thải loại, đào lên, rửa sạch, phơi khô, gác gác bếp để sang năm làm củi đun bánh chưng Tết. Cũng có nhà đun bằng rễ nhãn, rễ ổi. Vớ cái gốc cây nhãn bỏ, to bằng cái thùng phi thì yên tâm rồi. Dùng xà beng, búa chim, dao, cuốc, thuổng... hì hục đào bới cả tuần. Công việc này quê tôi gọi là “đánh gục”. Đi đánh gục phải là người đàn ông sức vóc, cơ bắp khỏe và chịu khó. Sức đàn bà không làm nổi. Khỏe mấy cũng không làm nổi. Hồi bé, tôi đã thử rồi, đánh gục nhọc lắm. Luộc bánh chưng Tết phải là những thứ củi ấy, luộc bằng củi tạp nham, bạ gì đun ấy, hỏng bánh, vất.

Có bánh, có củi rồi, thì luộc.

Đun cả đêm.

Đun bánh chưng cái chính phải đều lửa. Phập phù lúc to, lúc nhỏ, cũng vất. Bóc bánh biết ngay.

Nhìn cái bánh thì đơn giản. Nhưng ở quê tôi, để có nồi bánh chưng Tết, thật hết sức cầu kỳ, cầu kỳ đến độ nhiêu khê. Nhưng mà vui. Vui như Tết.

*      

Nhớ mãi một cái Tết.

Lâu rồi.

Hồi ấy, hình như tôi mười bốn hay mười lăm tuổi gì đấy. Tết ấy một bà hàng xóm rủ mẹ tôi nấu chung một nồi bánh chưng. Hai nhà chỉ cách nhau mỗi cái dậu mồng tơi. Mẹ tôi đi làm đồng cả ngày, mệt. Ngồi một tẹo, mẹ đi nghỉ. Tôi trực nồi bánh. Ngồi một mình một lúc, đang buồn, đang hưu quạnh, đang cô đơn, thì thấy cô con gái bà hàng xóm lò dò sang. Nó cũng chíp chíp cỡ tuổi tôi, bảo là mẹ em cử sang đun bánh.

 Lạy chúa, tự nhiên tôi hết cô đơn, lòng rộn ràng, bồi hồi kiểu gì. Và... đêm ấy sao trời tối thế? Mới hai chín Tết, mà tối như đêm ba mươi! Chỉ cần bước ra khỏi bếp ba bước là vũ trụ mịt mùng... rền rĩ... âm u... tiếng dế mèn gọi xuân.

Mà không hiểu sao, đêm ấy trời sáng nhanh lắm. Tôi thấy vừa mới tối được một tí, mà ngoảnh đi, ngoảnh lại trời đã sáng bạch từ lúc nào! Tự nhiên, tôi phát hiện ra một điều, điều này có lẽ nhân loại chưa ai biết. Rằng là, trong ba trăm sáu mươi đêm của một năm, thì đêm hai mươi chín Tết là đêm ngắn nhất. Và…lạy giời… giá một năm có độ mươi cái Tết như Tết này thì thú biết bao nhiêu. Kể từ hôm nay, lại phải đợi đằng đẵng ba trăm sáu mươi ngày nữa mới lại Tết, mới lại được ngồi đêm coi nồi bánh. Lậy giời, Tết sang năm mẹ tôi lại chung với bà hàng xóm bên kia cái dậu mồng tơi như năm nay. Nếu có sự ấy, thì giả dụ bấy giờ  đang bận bảo vệ luận án tiến sĩ bên Đại học

Harvard, tôi cũng bỏ về coi nồi bánh chưng Tết cổ truyền cái đã, sáng mồng một sẽ bay sang sớm. Nhất định là như thế. Không vấn đề gì.

N.Đ.L

Minh họa của Tân Hà