Truyện ngắn của Đỗ Anh Mỹ

Thằng Cộ ngồi tựa gốc cây bên đường, bụng đói mềm, mắt thấy hoa cà hoa cải, thiêm thiếp nhớ lại những ngày hè trẻ thơ thật đáng quên. Khi hoa phượng rải đỏ con đường, phủ lên mái trường, ve sầu kêu rinh ran, con cồ cộ bay về báo tin nước lũ, đám trẻ ngoài phố kéo nhau, đứa cầm sào, đứa cầm vợt dãi nắng cả trưa đuổi bắt cồ cộ. Nghe người già bảo, con cồ cộ là sứ giả nhà trời, trên lưng nó khi thì có hai chấm, khi ba chấm, có năm bốn chấm tròn đen. Năm nào hai chấm, ba chấm, năm ấy không lo có nước lên to. Nếu bốn chấm, dân vạn chài phải lo cốn mảng, cột bè chắc chắn; nhà nông lo bẻ bắp, gặt lúa chiêm non. Cộ mới nghĩ ra chuyện, buộc mẩu giấy vào cổ con cồ cộ ghi lời cầu thỉnh: “Xin ông trời đừng làm mưa lũ!” rồi thả cho cồ cộ bay đi. Vì thế, Cộ mới có cái tên thằng Cộ. Từ lâu hè về, nghe tiếng ve kêu, Cộ ra ngóng bờ sông không thấy cồ cộ bay về nữa. 
Chợt nghe tiếng chim non ríu rít trên bụi tre. Hai con chim chào mào cắp mồi về tổ. Hai cái miệng chào mào non há to ríu rít đợi mớm mồi. Cái đói làm cho bụng Cộ tự nhiên thắt lại, cuộn lên, trán lấm tấm mồ hôi. Cộ lại nhớ những mùa hè dãi nắng đuổi bắt cồ cộ để cái đầu hôm nay lười không chịu suy nghĩ; cái chân, cái tay không làm được việc gì nên hồn. Cộ nghe nói, bên Tây Thiên có Bà Chúa Thượng ngàn chuyện gì cũng biết. Bà thường mách bảo chúng sinh làm điều tâm phúc. Cộ định chuyến này sang Tây Thiên gặp bà, xin bà mách bảo biết làm điều tốt. Bụng đói, hai chân không chịu bước đi theo ý Cộ nữa, cậu ngồi tựa gốc cây bên đường. Tình cờ, mế bản đi qua nhìn Cộ, mới hỏi:
- Cậu từ đâu đến đây? Ta thấy cậu còn đủ chân tay mà cũng đi ăn mày?
- Thưa mế! Cháu không đi ăn mày. Cháu muốn sang Tây Thiên gặp Bà Chúa Thượng ngàn, xin bà mách cho, tại sao cháu làm việc gì cũng chả nên hồn. Cháu đi chăn trâu, trâu mải húc nhau, chiều về bụng vẫn đói. Cháu đi chăn dê, dê lạc vào rừng. Giờ thì, cháu bị ông chủ đuổi đi rồi ạ!
Mế nhìn lại cậu bé từ đầu đến chân, thấy cậu mặt mũi khôi ngô, bơ phờ đói khát. Rủ lòng, mế đưa về, gọi người nhà lấy cơm cho ăn, mới bảo:
- Cậu đừng nói lên Tây Thiên ăn mày cửa Phật đấy nhé. Ta khuyên cậu, học lấy một việc mà làm. Cậu nhìn ta đây, người ta còn da bọc xương, ta vẫn làm được nhiều việc đấy! 
- Cháu cám ơn mế! Cháu không lên xin ăn mày cửa phật đâu ạ! Cháu nghe nói, Tây Thiên có Bà Chúa Thượng ngàn luôn mách cho muôn sinh làm điều tâm phúc ạ!
- Thì ta trách nhầm cậu rồi! Vậy, nhân thể cậu lên Tây Thiên, ta nhờ cậu hỏi giúp ta một việc, được không?
- Dạ thưa! Nếu cháu gặp được Bà Chúa Thượng ngàn ạ.
- Cậu hỏi giúp ta, sao con bé nhà ta bằng kia tuổi đầu, mà chưa chịu học nói? - Mế chỉ tay về phía cô gái vừa đem cơm cho Cộ, đang ngồi dệt thổ cẩm.
Sáng hôm sau, hai mẹ con mế nắm cho Cộ nắm cơm, gói muối vừng, còn đặt vào tay cậu mấy đồng tiền, chúc cậu lên Tây Thiên gặp được bà Chúa Thượng ngàn, sớm trở về. Cộ khoác tay nải lên vai, không chịu nhận tiền mế đưa, cúi đầu chào.
Rừng Tây Thiên âm u rậm tạp. Lối đi chỉ lọt bàn chân. Qua dốc tam khoanh, mặt trời bắt đầu xuống núi, Cộ tìm vào bản xin nghỉ nhờ. Nghe nói, Cộ lên Tây Thiên tìm Bà Chúa Thượng ngàn, chủ nhà vui vẻ đón về cho ăn, cho ngủ. Sáng hôm sau mới hỏi: 
- Ta chỉ có một mụn con gái, nay bốn tuổi rồi. Con bé sốt mấy đêm, người nóng như hòn than, mồ hôi ướt áo, rồi cứ thế, nửa tuần trăng, chân con bé yếu dần, không tự bước đi được nữa. Nếu cậu gặp được Bà Chúa Thượng ngàn, xin Bà mách cho phương thuốc chữa cho con bé, được không?
- Cháu vâng ạ!
Đường lên Tây Thiên càng đi càng vắng. Bản làng thưa dần. Chiều hôm sau, Cộ đến một bản dưới chân núi, thấy cậu bé chạc tuổi như cậu, tay lồng trong đôi guốc đẽo bằng gốc tre, lê hai chân lùa đàn dê vào chuồng. Bốn mắt nhìn nhau không ai hỏi ai. Cộ tự nhiên chạy lại, giang tay giúp cậu bé lùa đàn dê vào chuồng. Tối hôm ấy, khách được chủ nhà cho ăn cơm trứng rán rau ngải, canh cũng trứng rau ngải. Sáng hôm sau ngủ dậy thấy người khỏe ra. Nghe Cộ nói, đi Tây Thiên gặp Bà Chúa Thượng ngàn, cậu bé chăn dê bảo:
- Giá chân tớ đi được, tớ cũng xin bố mẹ cho đi theo cậu!
- Cậu yên tâm…, nếu gặp được Bà Chúa Thượng ngàn, tớ sẽ hỏi thuốc đem về chữa chân cho cậu!
- Cậu tốt quá. Chúng mình xin bố mẹ cho kết làm anh em nhé!
- Tớ đồng ý! - Cộ vui mừng ra mặt.
- Đường sang Tây Thiên, người già bảo nguy hiểm lắm đấy, có beo, có cả lợn rừng. Gấu Tây Thiên có tiếng hung dữ. Cậu đi đường phải cẩn thận!
Cậu bé chăn dê lọc cọc đôi guốc trong tay, tiễn người anh em kết nghĩa ra tận cuối bản. Qua Tây Thiên, còn phải đi tiếp lên cổng trời. Dốc đá quanh co. Người đi vô ý cộc đầu phải đá. Những dải mây bay bồng bềnh bên sườn núi, chạm vào má mát rượi. Từ cổng trời, leo thêm mấy trăm bậc đá mới lên đến ngọn núi bốn mùa tuyết phủ. Khí hậu trên núi đi không biết mệt. Cộ gặp bà cụ tóc bạc phơ, lông mày phủ tuyết trắng, chống gậy trúc, lom khom hái chè bát tiên. Cộ cúi đầu chào, lễ phép lên tiếng:
- Thưa cụ! Cháu muốn gặp Bà Chúa Thượng ngàn ạ!
- Bà Chúa hôm nay đi vắng. Cậu muốn hỏi gì, cứ nói với ta, nếu ta biết, ta sẽ mách cho. Nếu ta không biết, ta sẽ hỏi Bà Chúa cho cậu! 
Cộ nhìn nét mặt bà cụ rạng ngời, mắt như có hào quang, lễ phép thưa:
- Thưa cụ! Cháu xin hỏi, tại sao cô gái dệt thổ cẩm bên kia chân núi, sắp đến tuổi trăng đầy mà chưa biết nói ạ? 
- Ta thấy lạ. Ai lên Tây Thiên tìm Bà Chúa Thượng ngàn đều hỏi chuyện của mình, còn cậu…! - Cụ già nhìn Cộ trìu mến, nói tiếp: - Cậu chỉ được hỏi ba điều thôi đấy…! Nhà ấy, ông nội ngày xưa cậy chức công quyền, đòi ăn hối lộ, ức hiếp dân đen. Bà vợ nấp bóng ông chồng, toang toác cãi nhau từ đầu chợ đến cuối chợ, thành thử con bé bây giờ “quýt làm cam chịu”, “đời cha ăn mặn, đời con khát nước” đấy. Nay ông ấy tàn quan làm dân, vợ chồng cũng đã nhận ra, lên chùa sám hối. Giờ, cô con gái cần một người tâm phúc yêu thương đến dạy cho sẽ nói được thôi! Điều thứ hai, cậu hỏi tiếp đi!
- Thưa cụ! Có cô bé bốn tuổi, nhà dưới chân núi không may bị chứng sốt cao, đêm đổ mồ hôi trộm, giờ một chân bại liệt. Xin cụ mách cho thuốc chữa ạ?
- Trẻ con tuổi ấy thường mắc chứng sốt cao kéo dài, sinh ra bại liệt. Bảo người nhà tìm thầy bấm huyệt. Con bé thông kinh hoạt lạc, nguyên khí về đầy, mạnh gân cơ là khác đi lại được. Con gái thọt chân xấu xí đã đành, sau này khó bề sinh nở. Nói với người nhà đi tìm thầy thuốc, chữa càng sớm càng tốt.
- Cháu cám ơn cụ đã thương em bé ạ!
- Bà Chúa Thượng ngàn để lòng đến muôn loài, không riêng gì thân phận bất hạnh trần gian đâu. Giờ, cậu còn được hỏi câu cuối cùng.
- Cháu vâng ạ! - Cộ đứng tần ngần, rồi thưa: - Thưa cụ! Còn người anh em chăn dê kết nghĩa của cháu. Cậu ấy bị khoèo hai chân. Xin cụ để lòng thương ạ!
- Ta biết cậu ấy. Chân cậu ta khoèo, mà vẫn đi được bằng tay, còn chăn dê rất giỏi. Cậu ta sắp gặp được quý nhân đến giúp rồi. Cậu về bảo cậu ta, bỏ đôi guốc tay đi, cố tập đi bằng chân. Sang năm rồi sẽ đi được bằng hai chân. - Cụ già trìu mến nhìn Cộ, nói tiếp: - Cậu lên Tây Thiên không hỏi chuyện gì cho mình sao? 
Mặt Cộ thoáng buồn, nhưng Cộ lại thưa:
- Thưa cụ! Cháu sẽ rất hạnh phúc nếu cháu giúp được ai đó hạnh phúc ạ! 
Bà cụ gật đầu, khua tay vào đám sương mù, lấy ra một “Bí thư” đưa cho Cộ, dặn:
- Nghe ta dặn đây! Bí thư này là của bà Chúa Thượng ngàn dành cho cậu. Khi nào cậu thấy tuyệt vọng, cậu hãy vào rừng mở Bí thư ra đọc, nghe chưa! 
Nói đoạn, bà cụ đã khuất vào trong đám sương mù. Cộ ngơ ngác, rồi chạy một mạch xuống núi, về nhà người anh em kết nghĩa. Suốt tuần, hai anh em vừa chăn dê, vừa vào rừng hái lá thuốc bà cụ mách cho, lại nấu nước lá cho bạn ngâm chân, rồi đẽo cho bạn một đôi nạng, còn chặt cây tre, buộc thành cây sào, đỡ cho bạn vịn tay lên cây sào tập đi. 
Khi bạn chăn dê bám lên cây sào tự đi được mấy bước, Cộ lại đến nhà em bé sốt đêm, cõng đi mấy bản tìm thầy bấm huyệt. Từ đó, ngày ngày, Cộ giúp người nhà đưa em bé đi chữa chân. Một tuần trăng, hai tuần trăng, xem ra chân em bé bước đi càng khó khăn hơn. Người nhà thêm lo lắng, buồn phiền. Một sớm, Cộ đến đón em bé sang nhà thầy thuốc, nghe mấy nhà hàng xóm bảo nhau:
- Chân con bé khỏi làm sao được. Người ta ai chả có số…!
Năn nỉ xin đưa em bé đi chữa, người nhà viện cớ nhà nghèo, không có trâu bò, thóc lúa, lấy đâu ra tiền chạy chữa. Cộ ôm em, nước mắt trào ra, òa lên khóc. Chợt cậu nhớ bức “Bí thư” bà cụ trên núi đưa cho, liền vào rừng mở thư ra đọc, chỉ thấy hai chữ: “Kiên nhẫn”. 
Từ hôm sau, Cộ tiếp tục đến nhà, nói đưa em bé đi học, nhưng lại cõng đến nhà thầy thuốc. Lần này, thầy thuốc vừa cho em bé ngâm chân nước lá, vừa nắn khớp, nắn huyệt. Một sớm thức dậy, cả nhà sửng sốt gọi nhau, thấy em bé tự tụt xuống giường, tự bước ra sân. Mẹ chạy ra ôm con vào lòng, nước mắt ngắn dài, nói với Cộ:
- Nhờ cậu, mà em bé đã đi lại được rồi. Nhà cửa, gia đình cậu ở đâu? Nếu cậu đồng ý, từ nay, đây cũng là nhà, là gia đình của cậu!
Cộ cảm động cúi đầu. Hai anh em ôm nhau, không ai chịu buông ai ra. Cộ lại nhớ đến người con gái dệt thổ cẩm, xin phép gia đình, cúi đầu tạm biệt.
Vừa bước chân đến cổng, Cộ đã nghe cô gái ngồi bên khung cửi hét to. Từ hôm sau, Cộ giúp mế khi hãm nước gừng, khi đun những thứ lá bà cụ trên núi mách cho để cô gái ngậm trước khi Cộ hướng dẫn cô phát âm đọc chữ. Tuổi trăng tròn, lại được Cộ tâm huyết tận tình, khiến cô gái học nói, học chữ cũng nhanh. Mế nhìn hai đứa trẻ chụm đầu dạy cho nhau đánh vần, hôm thì học hát Soọng cô, mắt mế long lanh.
Bữa chia tay Cộ trở về làng tiếp tục đi học, được bố mẹ người anh em kết nghĩa chăn dê đón mọi người về đông đủ. Cô gái dệt thổ cẩm hát líu lô bài tình ca Soọng cô. Ai cũng vui, ngậm ngùi lau nước mắt. Bốn bàn tay vụng về ấm áp nắm tay nhau, Cộ thầm nghĩ, thật bất hạnh, nếu giọng nói dịu dàng, ấm áp, giọng hát líu lô của cô ấy mà không ai biết đến thì thật bất hạnh. Bỗng Cộ nhớ lại câu chuyện bà cụ hái chè Bát tiên trên núi Tây Thiên. Cộ nắm tay cô gái chặt hơn. Má cô gái đỏ dần, cô cảm nhận tình cảm vụng về, ấm áp từ đôi bàn tay Cộ. 
Một ngày, trước sân trường đại học, cô sinh viên năm thứ nhất chạy đến ôm cổ thầy giáo Chủ nhiệm. Bốn con mắt vụt sáng. Hai khuôn mặt lại nhòa dần. Cô gái xúc động thưa:
- Bố mế bắt em đi tìm anh suốt bao nhiêu năm…!
- Mùa hè năm ngoái, anh về bản, nghe nói em đã thi đỗ đại học. Anh biết sẽ có ngày hôm nay mà!
Đám cưới của Cộ với cô gái dệt thổ cẩm được cha mẹ bé gái đứng ra lo liệu, có thịt dê của người anh em kết nghĩa đuổi đến một đàn. Món quà cưới chú rể quý nhất, là đôi guốc tay của người anh em chăn dê. 

Tuyên Quang, 21/7/2026
Đ.A.M