Bình Minh

Những dấu chân trên chiến trường cũ
Buổi sáng ở vùng biên Thanh Thủy thường bắt đầu bằng màn sương dày đặc. Những dãy núi nối tiếp nhau chìm trong màu xám bạc. Con đường dẫn lên các điểm cao ngoằn ngoèo men theo sườn núi, có đoạn chỉ vừa đủ đặt một bàn chân. Dưới vực sâu, tiếng suối hòa cùng tiếng gió luồn qua những cánh rừng già. Ít ai biết rằng dưới lớp đất đá tưởng như bình yên ấy vẫn còn hàng nghìn quả bom, mìn, vật nổ và hơn một nghìn người lính vẫn chưa được tìm thấy.
Con đường từ Điểm cao 468 lên Điểm cao 685 chỉ vài ki-lô-mét theo đường chim bay. Nhưng với những người lính hôm nay, đó là cả một hành trình. Trước khi Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đặt chân đến, những người lính công binh đã lặng lẽ mở đường, rà từng mét vuông đất, dò từng tín hiệu kim loại để bảo đảm an toàn. Mỗi bước chân tiến lên đều phải đổi bằng sự cẩn trọng tuyệt đối, bởi dưới lớp lá mục và đất đá kia vẫn còn những hiểm nguy của chiến tranh chưa ngủ yên.
Có những hôm trời mưa, đất đỏ bám đặc vào giày. Những đoạn dốc dựng đứng khiến người đi phải bám vào rễ cây để kéo nhau vượt qua. Máy móc không thể lên được. Mọi dụng cụ đều được vác trên vai. Cuốc, xẻng, máy dò kim loại, nước uống, lương khô... tất cả theo chân những người lính len lỏi giữa đại ngàn. Họ đi không phải để chiến đấu, mà để hoàn thành một nhiệm vụ cũng thiêng liêng không kém: đưa những người đồng đội năm xưa trở về.
Trung tá Hoàng Vũ Dũng, Phó Đội trưởng Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ chia sẻ, điều khó nhất không phải là leo núi hay đào đất. Điều khó nhất là chiến tranh đã lùi quá xa. Gần năm mươi năm đủ để những cánh rừng thay đổi, những khe suối đổi dòng, những con đường cũ biến mất. Những người từng trực tiếp chiến đấu giờ tóc đã bạc trắng. Người còn nhớ, người quên. Có người chưa kịp kể lại thì đã đi xa. Vì thế, mỗi nguồn tin, dù chỉ là một lời kể ngắn ngủi, đều được anh và đồng đội nâng niu như một tia hy vọng.
Có những cuộc khảo sát kéo dài nhiều ngày chỉ để xác minh một vị trí. Có những lần cả đội băng rừng hàng chục cây số rồi lặng lẽ trở về khi mọi dấu vết đều không trùng khớp. Không ai coi đó là chuyến đi vô ích. Bởi trong công việc này, loại bỏ được một nguồn tin chưa chính xác cũng đồng nghĩa với việc tiến gần hơn tới sự thật.
Từ đầu năm 2026 đến nay, Đội đã tiếp nhận 37 nguồn tin về liệt sĩ và mộ liệt sĩ. Chỉ có 7 nguồn tin sau khi khảo sát được xác định là có cơ sở. Con số ấy không chỉ cho thấy sự khắt khe trong công tác xác minh mà còn phản ánh một thực tế: để tìm được một người lính sau gần nửa thế kỷ, đôi khi phải đánh đổi bằng hàng chục chuyến đi không kết quả.
Một trong những nguồn tin khiến Trung tá Hoàng Vũ Dũng nhớ mãi bắt đầu từ lời kể của ông Vàng Thìn Hòa, người dân thôn Hoàng Lỳ Phả, xã Minh Tân (Tuyên Quang). Nhiều năm trước, trong một lần phát nương trồng ngô, ông Hòa phát hiện bốn nấm đất nằm sát nhau trên sườn núi. Chúng không giống những ngôi mộ của người dân địa phương. Không ai nhờ giữ hộ ký ức ấy. Ông cũng không nghĩ rồi sẽ có ngày mình phải kể lại. Nhưng suốt nhiều năm, hình ảnh bốn nấm đất vẫn nằm nguyên trong trí nhớ của người đàn ông vùng cao.
Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, Trung tá Hoàng Vũ Dũng cùng hai đồng đội lập tức lên đường. Từ điểm đóng quân, họ đi bộ gần hai ki-lô-mét xuống một thung lũng hẹp. Con đường chỉ là lối mòn do người đi rừng tạo thành. Hai bên là lau lách, dây leo và những thân cây cổ thụ phủ đầy rêu xanh. Ông Hòa vừa đi vừa chỉ từng mỏm đá, từng gốc cây, cố gắng nhớ lại vị trí đã nhìn thấy nhiều năm trước.
Đến nơi, tổ công tác không vội đào bới. Họ quan sát địa hình, đánh dấu tọa độ, chụp ảnh, đối chiếu với bản đồ và ghi chép cẩn thận từng chi tiết. Ở công việc này, sự nóng vội đôi khi lại là điều nguy hiểm nhất. Giữa đại ngàn lặng gió, không ai biết dưới lớp đất đỏ ấy là một khoảng trống vô nghĩa hay là nơi một người lính vẫn đang chờ ngày được gọi đúng tên mình.
Chiếc bình tông dưới tầng đất đỏ
Không phải cuộc tìm kiếm nào cũng kết thúc bằng việc tìm thấy hài cốt. Có chuyến đi chỉ để lại một mảnh xương nhỏ, một chiếc cúc áo, một đoạn dây lưng hay phần đế của đôi giày đã mục nát. Nhưng cũng có ngày, từ dưới lớp đất lặng im, điều đầu tiên hiện lên lại là một chiếc bình tông đã hoen gỉ theo năm tháng.
Chiếc bình nằm nghiêng dưới lớp đất đá lẫn đầy mảnh pháo. Thân bình méo mó, một bên còn hằn rõ vết thủng do mảnh đạn xuyên qua. Không ai biết người lính từng mang nó là ai. Không ai biết trong giây phút cuối cùng, chiếc bình ấy còn đựng nước hay đã cạn từ trước. Chỉ biết rằng, gần nửa thế kỷ sau, khi ánh cuốc đầu tiên lật lớp đất lên, chiếc bình ấy lại lặng lẽ kể tiếp câu chuyện mà người chủ của nó chưa bao giờ có cơ hội kể hết.
Buổi sáng ấy vẫn còn nguyên trong ký ức của Thiếu tá quân nhân chuyên nghiệp Vũ Văn Đông. Gần tám năm theo Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ băng qua những cánh rừng, vượt những điểm cao của Mặt trận Vị Xuyên, anh đã thuộc từng con dốc, từng khe suối, từng vách đá. Nhưng mỗi lần hạ nhát cuốc đầu tiên xuống lòng đất, cảm giác hồi hộp vẫn trở lại như buổi đầu nhận nhiệm vụ. Bởi không ai biết nhát cuốc tiếp theo sẽ chạm vào điều gì. Có thể chỉ là đá, có thể là mảnh pháo, cũng có thể là một người đồng đội đã nằm lại gần nửa thế kỷ.
Hôm ấy, khi lớp đất đầu tiên được bóc đi, máy dò kim loại phát tín hiệu liên tục. Anh em trong đội bắt đầu đào chậm lại; mỗi nhát cuốc nhẹ hơn, đất được gạt từng lớp mỏng bằng tay. Đến khi một góc kim loại màu nâu sẫm hiện ra, tất cả gần như cùng nín lặng. Đó là chiếc bình tông. Kinh nghiệm nhiều năm cho họ biết, nơi có di vật rất có thể còn hài cốt của người lính. Công việc lúc ấy không còn là đào đất, mà là nâng niu từng nắm đất, từng mảnh đá, từng chiếc lá mục; bởi chỉ một động tác mạnh tay cũng có thể làm mất đi một dấu vết quý giá sau gần nửa thế kỷ.
Chiếc bình tông được đưa lên khỏi lòng đất. Ngay bên cạnh là phần đế giày đã mục gần hết; xa hơn một chút là vài mảnh vải quân phục chỉ còn nhận ra nhờ màu đất bám chặt vào từng sợi vải. Không ai bảo ai, mọi người đều hiểu: một người lính đang ở rất gần. Có lẽ trong khoảnh khắc ấy, điều khiến những người lính quy tập xúc động không chỉ là sắp tìm thấy một hài cốt, mà là cảm giác khoảng cách giữa hiện tại và quá khứ bỗng được nối lại. Di vật ấy từng theo người lính năm xưa vượt qua bao trận đánh, hôm nay lại theo những người lính khác trở về.
Không phải nguồn tin nào cũng bắt đầu từ những sơ đồ quân sự hay hồ sơ lưu trữ. Có những nguồn tin bắt đầu từ ký ức của một người dân. Có những nguồn tin bắt đầu từ một cuộc điện thoại. Có những nguồn tin lại đến từ chính thân nhân liệt sĩ.
Gia đình Liệt sĩ Ninh Viết Khiêm, ở xã Hoằng Sơn, tỉnh Thanh Hóa, nhiều năm qua vẫn cẩn thận lưu giữ một sơ đồ chôn cất được đồng đội phác lại sau chiến tranh. Mảnh giấy đã úa màu. Những nét bút không còn rõ. Chỉ còn nhận ra mười hai ngôi mộ được xếp thành hai hàng.
Từ mảnh giấy tưởng như rất mong manh ấy, Trung tá Hoàng Vũ Dũng và đồng đội nhiều lần mang lên thực địa, đối chiếu với bản đồ quân sự, đo tọa độ, lần theo từng triền núi. Có khi mất cả ngày chỉ để xác định một vị trí. Có hôm trở về khi trời đã tối mà vẫn chưa tìm được điều mình cần. Nhưng không ai nản. Bởi trong công việc này, điều quý nhất không phải là tốc độ.
Mà là sự chính xác. Một cái tên, một tọa độ, một dấu tích - chỉ cần sai một chút cũng có thể khiến cả hành trình phải bắt đầu lại. Đó cũng là lý do khi nhận được bài viết của tôi, Trung tá Hoàng Vũ Dũng đọc rất kỹ. Anh gọi điện ngay chỉ để sửa lại một cái tên. Không phải vì một lỗi đánh máy. Mà bởi với những người lính làm công tác quy tập, mỗi cái tên đều là một con người, một gia đình, một cuộc đời đang chờ được trở về.
Đi cùng Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ mới hiểu, điều họ gìn giữ không chỉ là những hài cốt còn nằm lại nơi chiến trường. Họ còn gìn giữ ký ức. Có những người cựu chiến binh đã ngoài tám mươi tuổi vẫn lần mò lên núi chỉ để chỉ lại một mô đá, một gốc cây, một khe suối nơi đồng đội từng ngã xuống.
Có những người dân địa phương như ông Vàng Thìn Hòa nhiều năm âm thầm ghi nhớ một vị trí trên nương ngô, đến khi gặp bộ đội mới kể lại. Có những gia đình vẫn nâng niu một mảnh sơ đồ đã úa màu suốt mấy chục năm, chỉ với hi vọng một ngày nào đó sẽ có người cần đến. Tất cả những ký ức tưởng như nhỏ bé ấy, khi ghép lại, đã trở thành con đường dẫn những người lính hôm nay đi tìm đồng đội năm xưa.
Và biết đâu, ở một sườn núi nào đó nơi biên giới Tuyên Quang, vẫn còn những di vật của chiến tranh lặng lẽ nằm lại: một chiếc cúc áo, một phần đế giày hay một chiếc bình tông đã hoen gỉ theo năm tháng. Chúng không còn để kể về chiến tranh, mà nhắc nhớ một lời hẹn chưa bao giờ khép lại: “Đồng đội ơi, chúng tôi sẽ đưa các anh trở về”…
Những cuộc trở về sau gần nửa thế kỷ
Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang chia sẻ, điều khiến anh day dứt nhất không phải là những cung đường hiểm trở hay những điểm cao chưa thể tiếp cận, mà là vẫn còn nhiều gia đình chưa biết người thân mình đang nằm lại nơi đâu. Bởi vậy, mỗi cuộc tìm kiếm, dù kết quả chỉ là một di vật nhỏ hay một phần hài cốt, đều mang ý nghĩa của một cuộc trở về.
Buổi chiều trên vùng biên thường xuống rất nhanh. Khi mặt trời khuất sau những dãy núi đá, khu rừng cũng chìm dần vào khoảng tĩnh lặng. Chỉ còn tiếng xẻng khẽ chạm vào đất, tiếng lá rừng xào xạc theo gió và bước chân của những người lính lặng lẽ thu dọn dụng cụ sau một ngày tìm kiếm.
Có ngày họ trở về với niềm vui khi tìm được một hài cốt liệt sĩ; cũng có ngày thành quả chỉ là một di vật nhỏ, một mảnh xương hay một dấu vết đủ để mở ra hy vọng cho lần trở lại sau. Nhưng chưa bao giờ có ai coi đó là một ngày vô ích. Bởi trên hành trình đặc biệt này, mỗi dấu tích tìm thấy đều là thêm một mảnh ký ức được gìn giữ, thêm một cơ hội để một gia đình sau nhiều năm chờ đợi có thể biết người thân mình đã nằm lại ở đâu.
Những người lính làm công tác quy tập thường nói với nhau rằng, điều quý giá nhất họ mang về sau mỗi chuyến đi không chỉ là những hài cốt được cất bốc, mà còn là niềm tin. Niềm tin rằng, dẫu chiến tranh đã lùi xa, dẫu núi rừng đã đổi thay theo năm tháng, thì những người đã ngã xuống sẽ không bao giờ bị lãng quên. Chừng nào còn một đầu mối chưa được kiểm chứng, còn một cựu chiến binh vẫn nhớ về đồng đội, còn một người dân lưu giữ ký ức của chiến trường năm xưa, thì hành trình ấy vẫn còn tiếp tục.
Trên bàn làm việc của Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, những tấm bản đồ đã ngả màu, những sơ đồ chôn cất do đồng đội và thân nhân gửi đến, những cuốn sổ ghi chép dày thêm qua từng năm vẫn được gìn giữ cẩn thận. Mỗi nét bút, mỗi ký hiệu đều mang theo một hy vọng. Có khi phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, những dấu chấm nhỏ trên tấm bản đồ ấy mới dẫn tới một cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại. Nhưng không ai vì thế mà nản lòng. Bởi họ hiểu, sự trở về của một người lính chưa bao giờ được đo bằng quãng đường đã đi, mà bằng sự kiên trì của những người không chấp nhận để ký ức bị thời gian xóa nhòa.
Một ngày nào đó, chiếc bình tông sẽ được lưu giữ như một di vật của chiến tranh. Phần đế giày, mảnh áo bạc màu hay chiếc cúc áo đã hoen gỉ cũng vậy. Chúng không còn giá trị sử dụng, nhưng lại mang một giá trị khác, lặng lẽ mà bền bỉ. Đó là những chứng nhân còn sót lại của một thế hệ đã lấy tuổi xuân để gìn giữ từng tấc đất biên cương. Đối với lực lượng quy tập hôm nay, mỗi di vật không chỉ giúp nhận diện một vị trí tìm kiếm, mà còn nhắc nhở họ rằng dưới lớp đất đá này từng có những con người đã sống, chiến đấu và hi sinh với tất cả lòng yêu nước của mình.
Có lẽ vì thế mà mỗi lần một hài cốt được đưa lên khỏi lòng đất, những người đi tìm đồng đội đều lặng người trong giây lát. Không có những lời reo vui. Chỉ có sự thành kính hiện lên trong từng động tác. Lá cờ Tổ quốc được nâng niu phủ lên hài cốt. Một nén hương được thắp giữa núi rừng. Khoảnh khắc ấy, chiến tranh và hòa bình dường như không còn cách nhau gần nửa thế kỷ nữa. Những người lính năm xưa và những người lính hôm nay gặp nhau trong cùng một lời hứa: đưa đồng đội trở về.
Rồi ngày mai, khi bình minh lại lên trên những điểm cao biên giới, những bước chân ấy sẽ tiếp tục men theo các triền núi, băng qua những cánh rừng, lặng lẽ đi về phía những nơi còn chưa được gọi tên. Họ biết phía trước vẫn còn rất nhiều khó khăn, rất nhiều hành trình có thể chưa mang lại kết quả. Nhưng cũng chính họ hiểu hơn ai hết rằng, mỗi cuộc trở về, dù sau mười năm, ba mươi năm hay gần nửa thế kỷ, đều không bao giờ là muộn.
Bởi phía cuối mỗi hành trình ấy không chỉ có một phần mộ được đắp lại, mà còn có một mái nhà thôi ngóng đợi, một bàn thờ được thắp sáng thêm nén hương đoàn tụ và một cái tên được gọi lên trong niềm thanh thản.
Và biết đâu, trên một sườn núi nào đó nơi biên giới Tuyên Quang, vẫn còn một chiếc bình tông đang lặng lẽ nằm chờ. Chờ một bàn tay nâng niu. Chờ một cuộc trở về. Chờ để kể tiếp câu chuyện về những người lính đã hóa thành dáng núi, vẫn lặng lẽ canh giữ miền biên cương của Tổ quốc.

B.M