Truyện ngắn của Bàn Mùi Liên

Cứ dịp đầu xuân, Seo Sùng lại tất bật chuẩn bị làm sáo để đem đi bán ở chợ tình. Chợ tình Khau Vai đông lắm, người từ khắp các bản làng đổ về, người Mông, người Giáy, người Dao đủ cả, không khí rất nhộn nhịp. Chỉ tiếc là mỗi năm họp đúng một lần, sáo bán dịp ấy cũng chỉ đủ trang trải chút nào cuộc sống của gia đình mà thôi. Seo Sùng là chàng Mông bản Nia Do, tuy rằng bản nghèo và xa tít trên núi, nhưng Nia Do lại có một rừng trúc làm sáo rất đẹp. Khắp cái Đồng Văn này, ai cũng muốn sở hữu một cây khèn, một chiếc sáo từ trúc Nia Do. 
Seo Sùng có đôi tay khéo léo và một tâm hồn nhạy cảm, cậu có thể gọt dũa những thanh trúc rừng thành những cây sáo Mèo có âm sắc mê hoặc. Tuy nhiên, dù sáo của Seo Sùng hay đến đâu, cuộc sống của cậu vẫn quẩn quanh với cái nghèo và heo hút trên bản. Sáo làm ra chỉ để treo vách nhà hoặc mang ra chợ phiên đổi lấy vài cân muối, túi gạo mà thôi. Yêu khèn, sáo, nhưng Seo Sùng không biết làm sao dùng thứ nhạc cụ ấy để giúp cuộc sống này trở nên tốt hơn, Seo Sùng không muốn chỉ dừng lại như bố, dùng cả cuộc đời mình để thổi khèn đám ma khắp các bản làng.

***

Sau sáp nhập, cơ chế đơn vị có nhiều thay đổi. Công an xã bổ sung số lượng lớn cán bộ chiến sĩ từ các phòng ban về nhận nhiệm vụ mới. Lúc này có nhiều lá đơn xin về vùng biên giới công tác, trong đó có lá đơn của Trung úy Đài. Cậu thanh niên trẻ tuổi, quê Thái Bình. Đài không chỉ là một chiến sĩ công an năng nổ với nhiệm vụ giữ gìn an ninh, mà còn là một "nhà sáng tạo nội dung" có tiếng trên các nền tảng mạng xã hội. 
Ngày lên nhận công tác tại Công an xã Sì Thầu, trong lòng người chiến sĩ trẻ miền xuôi là một sự xáo trộn mãnh liệt giữa ngỡ ngàng và xúc động. Rời xa những con phố bằng phẳng, tấp nập ánh đèn, Đài đối mặt với sự hùng vĩ đến choáng ngợp của những dãy núi đá tai mèo xám xịt, nhấp nhô như sóng biển hóa thạch dưới bầu trời mịt mù phủ sương. 
Cái lạnh vùng cao luồn qua lớp quân phục, thấm vào da thịt, nhưng dường như lại làm ý chí trong lòng thêm sắc bén. Nhìn những bản làng mờ ảo trong mây, nơi con đường mòn vắt vẻo bên sườn đại ngàn, Đài mới thấu hiểu hết định nghĩa về hai chữ "gian khổ" mà các bậc tiền bối vẫn thường kể. Tuy nhiên, chính nụ cười hồn hậu của những đứa trẻ vùng cao và ánh mắt tin cậy của bà con dân bản khi thấy sắc áo xanh thấp thoáng nơi đầu dốc đã sưởi ấm trái tim Đài. 
Đây không chỉ là một chuyến đi nhận công tác, mà là sự bắt đầu của một hành trình tự nguyện dấn thân. Đứng giữa mây trời biên giới, Đài tự hứa với lòng mình: sẽ coi bản làng là quê hương thứ hai, coi bà con là ruột thịt, để mỗi bước chân tuần tra trên những đỉnh núi cao này đều góp phần giữ vững bình yên cho Tổ quốc.
Tại công an xã Sì Thầu, Đài nhận trách nhiệm quay, dựng những video tuyên truyền an toàn giao thông đường bộ, tuyên truyền cấm xuất cảnh lao động trái phép, không bạo lực gia đình,... Và đời vốn không như là mơ, Đài gặp rất nhiều thử thách khi khởi đầu tại cơ sở. Đài trình bày nội dung lên lãnh đạo và được dội ngay gáo nước lạnh đầu tiên: Kịch bản không phù hợp bối cảnh, cần tối giản đạo cụ, điều chỉnh ngôn ngữ ngắn gọn, dễ hiểu,... Cảm xúc Đài trùng xuống, rồi nhìn biểu tượng wifi trên góc màn hình quay tít, khiến đài càng không khỏi bất lực. 
May thay sau đó đơn vị kết nối với trường bán trú xã, nhờ một cô giáo người Mông hỗ trợ Đài trong việc gần gũi hóa nội dung tuyên truyền, đặc biệt còn dịch cả video sang tiếng Mông cho dễ tiếp cận với bà con. Cô giáo ấy là Mai, cô gái Mông người bản địa, xinh xắn, một trong số ít những cô gái người Mông 24 tuổi mà chưa lấy chồng, có lẽ trong lòng cô giáo này còn chất chứa nhiều tâm tư và nguyện vọng chăng! 
Mai tươi tắn như đóa hoa rừng, vừa có nét đẹp thuần khiết tự nhiên, vừa có khí chất người con của núi. Còn Đài vừa có sự ga lăng của chàng trai làng biển, vừa có sự tinh tế, nhẫn nại của người chiến sỹ công an. Hai người trẻ vừa gặp nhau đã cảm thấy rất gần gũi và dễ làm việc. Thậm chí Đài còn cảm thấy cô giáo Mai chính là chiếc phao cứu sinh của mình, từ sự góp ý của Mai, những video tuyên truyền của anh dần được đơn vị phê duyệt và các buổi tuyên truyền đều rất thành công. 
Mỗi lần đi vào bản khảo sát để chuẩn bị cho việc tuyên truyền, Đài lại lấy điện thoại của mình ra ghi chú những ấn tượng và suy nghĩ mình quan sát, cảm nhận được. Đặc biệt là phải ghi tên bản thật rõ để còn nhớ. Mai để ý từng hành động đó của anh, cô nhìn thấy sự cố gắng, nỗ lực của người cán bộ tâm huyết, những hành động thực tế ấy đã giúp Đài rút ngắn dần khoảng cách với bà con. 
Lần ấy đến bản Nia Do, Đài cũng sẵn tinh thần như thế, chuẩn bị ghi chép. Vừa dừng xe đỉnh dốc nhìn về bản, Đài đã có một cảm giác vô cùng đặc biệt. Rõ ràng là heo hút núi đá, xung quanh làng cũng là đá, chi có thưa thớt vài gốc sa mộc bám được ở đây, mà không ngờ trước mắt lại hiện lên một khoảng xanh mát rượi. Mai giới thiệu đó là cây trúc, cô còn nói, anh nhất định sẽ có nhiều bất ngờ hơn nữa ở Nia Do. 
Nia Do vốn là một phần của vùng núi đá khắc nghiệt nhất, nơi những gia đình người Mông quanh năm bám nương, trồng ngô trên đá, sống nhờ sức lao động và sự chịu đựng bền bỉ. Cuộc sống thiếu thốn, quanh quẩn với nương rẫy, cái ăn cái mặc lúc nào cũng là nỗi lo. Trong hoàn cảnh ấy, những lời rủ rê sang bên kia biên giới làm thuê trở thành thứ rất dễ đánh vào tâm lý người nghèo. Người ta nói bên đó có việc, tiền công cao, chỉ cần chịu khó vài tháng là có thể mang về một khoản mà ở nhà làm nương rất lâu cũng chưa chắc kiếm được. 
Vậy là từ một bản heo hút trên núi, những người đàn ông trụ cột cũng tất bật lên đường đi làm ăn xa. Một hành trình biết thừa rủi ro, thậm chí là đánh cược cả tính mạng. Chuyến này đến Nia Do, chính là tuyên truyền về vấn nạn xuất cảnh lao động trái phép qua các lối mòn tiểu ngạch vùng biên. 
Hôm ấy ngoài phần video đã chuẩn bị chiếu cho bà con xem, thì Mai có mời A Sùng lên thổi một bài sáo giao lưu để không khí thêm gần gũi. Đài bất ngờ và hoàn toàn bị thu hút bởi tiếng sáo Mèo trầm bổng, lúc réo rắt như suối chảy, lúc âm u như rừng già. Đài nhận ra đây chính là "kho báu" bị bỏ quên tại Nia Do. 
Kết thúc buổi tuyên truyền, anh lại gần Seo Sùng để hỏi thăm và bắt đầu nhen nhóm một sự hợp tác: Seo Sùng này, tiếng sáo của cậu xứng đáng vang xa hơn đấy!...

***

Sau buổi tối hữu duyên gặp gỡ cán bộ Đài, Seo Sùng về nhà, lòng dâng tràn hy vọng. Chở và thằng Mí Lầu đã ngủ say, nhưng Seo Sùng cứ thao thức mãi về những điều cán bộ nói. Cả năm nay, không mua được chiếc váy mới nào cho Chở, xuống chợ phiên, hôm nào bán được 4-5 cây sáo thì mới dám nhặt một chiếc đồ chơi ô tô nhỏ xíu về cho con trai. Seo Sùng có thể ăn đói, mặc rét nhưng nhìn vợ con túng thiếu thì không chịu được. Ngày xưa, tiếng sáo lảnh lót của cậu đã dẫn Chở về làm dâu nhà này. Từ một cô gái mơn mởn, trắng hồng như đóa tam giác mạch, mà sau ba năm làm dâu nhà Seo Sùng, Chở giờ đây khác quá. Mái tóc giấu kỹ dưới lớp khăn phai màu, sự hồn nhiên trong ánh mắt năm nào giờ đây chất chứa bao tâm sự, vất vả. Seo Sùng thương vợ lắm! 
Seo Sùng cũng nghĩ về bố và trăn trở tìm người nối nghiệp thổi khèn. Bố Seo Sùng là một nghệ nhân khèn, công việc của nghệ nhân khèn ở xứ đá chủ yếu là thổi vào dịp lễ tang. Người ít nghe thì thấy điệu khèn nào cũng na ná giống nhau, nhưng thực chất có nhiều hơn số giai điệu mà chúng ta có thể tưởng tượng được. Như điệu khèn "Mời linh hồn" , điệu khèn "Chỉ đường", điệu khèn "Tiễn biệt",.... Trong đám ma, tiếng khèn đóng vai trò như một lời tự sự, thổi xuyên suốt đám ma, mỗi bài mang một ý nghĩa riêng, kết hợp những động tác múa để đánh thức linh hồn của người chết, để thông báo rằng gia đình đã chuẩn bị đầy đủ lễ vật để tiễn đưa họ. Tiếng khèn cũng như một bản đồ âm thanh, dẫn linh hồn người đã khuất về với tổ tiên. Nhịp điệu lúc trầm lúc bổng, khi quyến luyến, day dứt, khi lại dồn dã, thúc giục. Sau cùng, tiếng khèn như một lời chúc phúc cho linh hồn được bình yên ở thế giới bên kia. 
Bố A Sùng có nhiều chiếc khèn buộc đầy dây vải đỏ, vải trắng treo trên tường, mỗi một sợi dây là đánh dấu cây khèn ấy đã dẫn lối cho một linh hồn về với tổ tiên của họ. Nghệ nhân thổi khèn đám ma rất được dân làng quý trọng, người nghệ nhân cũng là người sống rất giản dị ôn hòa. Nhưng cuộc sống của gia đình thì không thể phụ thuộc vào tiếng khèn của bố. Sự nghèo túng, thiếu đói vẫn len lỏi khắp mọi nhà. 
A Sùng trân trọng tiếng khèn của bố, nhưng cậu muốn phát triển tiếng sáo của mình. Với Seo Sùng, sáo Mèo chưa bao giờ chỉ đơn thuần là một nhạc cụ, cũng như khèn, sáo chính là 1 phần “linh hồn” của chàng trai Mông, là tiếng nói tâm tình kết nối giữa con người với thiên nhiên, giữa cá nhân với cộng đồng. Seo Sùng muốn mang tiếng sáo của mình bay xa thật xa, xa khỏi đất Đồng Văn này.
Chỉ có điều, những ngọn núi ở đây cao quá, Seo Sùng tự nhủ, “chắc tiếng sáo mình cũng chỉ bay được đến đỉnh núi bên kia mà thôi". 
Tiếng thở đều của vợ con bên cạnh, càng khiến Seo Sùng có thêm quyết tâm đặt niềm tin vào cán bộ, nhất định cho vợ con có cuộc sống tốt hơn. 
Sớm hôm sau, khi vợ con còn chưa dậy, Seo Sùng quyết định xuống xã để tìm cán bộ Đài. Mặc cho trời rét buốt và con đường mòn đầy đá nhọn đang chìm trong bóng tối cùng cả đám sáo đang khoét dở ở nhà. Sùng nhất quyết đi. Phải làm thôi, không thì muộn mất. 

***

Đài bất ngờ khi Seo Sùng đến tìm mình sớm quá, nhưng anh không dám chần trừ, bởi ngay lúc này, chỉ cần một chút lưỡng lự là Đài sẽ không bao giờ gặp lại ý chí này thêm một lần nào nữa. Anh gọi cô Mai đến hỗ trợ bàn bạc kịch bản với A Sùng, lên được lộ trình cụ thể và chọn bối cảnh thích hợp để quay video, chính thức hỗ trợ A Sùng khởi nghiệp từ bản Nia Do.  
Sau đó là chuỗi ngày dùng chiếc điện thoại và thiết bị quay phim chuyên dụng của mình để ghi lại quá trình Seo Sùng tỉ mẩn chọn trúc, khoét lỗ sáo và thổi những bản nhạc cổ truyền giữa khung cảnh hùng vĩ của cao nguyên đá Đồng Văn. Đôi khi sẽ thêm vài câu thoại ngắn của A Sùng, ban đầu cậu nói rất ngượng nghịu, phải quay đi quay lại nhiều lần, nhưng được sự động viên của Đài, Seo Sùng ngày càng mạnh dạn hơn. Đài dành hết thời gian nghỉ của mình để chỉnh sửa video cho Seo Sùng, từng video là hy vọng của Seo Sùng, là niềm tin của cô giáo Mai và cũng là tâm huyết của Đài.
Những video đầu tiên chỉ có  thưa thớt lượt xem, có vài bình luận tò mò cảnh quay đẹp, cũng có những bình luận chê nhân vật trong video nói ngọng quá, nghe rất buồn cười, thổi sáo thì hay đấy nhưng tốt nhất không nên nói chuyện,...  Seo Sùng bắt đầu nản và thất vọng về bản thân, nhưng Đài biết đó chỉ là khởi đầu, mình cần phải đón nhận và khắc phục. Đài động viên Seo Sùng, còn bản thân thì cố gắng nghĩ cách điều hướng nâng cấp nội dung. 
Đài không chỉ quay thuần túy nữa, mà anh lồng ghép vào đó những câu chuyện văn hóa người Mông. Đài hỏi cặn kẽ những kiến thức ấy từ Mai, từ Seo Sùng rồi viết thành bài có nội dung vừa hấp dẫn vừa bổ ích cho người xem. Có hôm thì giải thích về ý nghĩa của bài sáo, có hôm thì ý nghĩa của cây trúc, cái khèn,... 
Đúng như dự đoán của Đài, những video ấy nhanh chóng được truy cập với số lượng vô cùng lớn, nhìn thành quả trong máy điện thoại mà A Sùng mừng rơi nước mắt. Vậy là mọi cố gắng, nỗ lực đang từng bước thành công rồi. 
Những đoạn video "Triệu view" của Trung úy Đài nhanh chóng tạo nên cơn sốt. Người ta không chỉ mua sáo vì âm thanh, mà còn dừng lại vì câu chuyện bảo tồn văn hóa mà Đài và Seo Sùng thực hiện. 
Đài tạo tài khoản và hỗ trợ Seo Sùng mua một chiếc điện thoại mới. Hướng dẫn Seo Sùng cách dùng ứng dụng, phản hồi người xem và khách hàng. Dần dần, A Sùng thành thạo sử dụng nền tảng thương mại điện tử để bán sáo. Từ quay video, đăng video, Seo Sùng biết livestream, mở gian hàng, nguồn thu nhập gia đình ngày càng ổn định. Không chỉ bán sáo, Seo Sùng đã biết bán kèm những sản phẩm nông sản ở quê mình, như bánh tam giác mạch, bánh đá,... 
Đơn hàng đổ về từ khắp mọi miền, thậm chí là từ nước ngoài nữa. Từ một gian nhà trình tường ngả màu xám đen vì khói bếp, A Sùng đã dựng thêm một xưởng nhỏ bên cạnh nhà để sản xuất sáo Mèo thủ công. Trước khi đặt tên cho xưởng, A Sùng cũng tham khảo Đài, cậu muốn một cái tên mà nó vừa gắn liền với xóm bản, vừa có ý nghĩa cơ duyên gặp gỡ cán bộ Đài. Nhưng Đài chỉ nói: Hãy để cái tên thật gần gũi, chân thật như chính sản phẩm của mình là được Sùng ạ!
Và xưởng sáo Mèo thủ công “Trúc Nia Do” ra đời. Cái tên ấy Đài không chê vào đâu được, bởi vừa vặn thân thuộc, vừa vặn ý nghĩa. Cả bản này vẫn luôn biết ơn trúc Nia Do, và mang chính những cây trúc Nia Do này bằng thanh âm và hình hài đi khắp thế giới. 
Xưởng sáo tạo việc làm cho nhiều thanh niên trong bản, có mấy bạn nhỏ còn theo A Sùng học sáo, nói lớn lên cũng sẽ làm tíc tóc cơ (Tiktoker) như cán bộ Đài. Các chị em phụ nữ thì làm bánh, bán bánh cho vợ Seo Sùng. Tiền kiếm được Seo Sùng trả gốc cho Đài, mua thêm máy móc tốt hơn, quay được video đẹp hơn. Vừa cải thiện chất lượng sản phẩm, vừa cải thiện cuộc sống gia đình, và quan trọng nhất là thắp lại niềm tự hào dân tộc trong lòng những người trẻ tuổi.

***

Thức dậy vào một sớm đầu năm, Đài hít hà không khí trong lành của ngày mới. Ngắm nhìn những bông đào phai còn e ấp chưa nở do năm nay mùa đông kéo dài. Vậy là đã tròn 1 năm Đài công tác tại Sì Thầu, trải qua 4 mùa của cao nguyên đá Đồng Văn, mà rõ rệt nhất là mùa đông cắt da cắt thịt. Mùa mà từ tháng 11 năm trước đến tận tháng 3 năm sau vẫn còn mặc áo rét. Nhưng trong lòng Đài lại dâng tràn một niềm ấm áp khó tả. 
Đài tủm tỉm khi nhìn vào dòng tin cô Mai gửi đến, hẹn anh tan ca lên Nia Do thăm Seo Sùng. Đã từ lâu, mỗi lần lên bản là anh đều chủ động chở Mai, khoảng cách hai người cũng ngày càng gần hơn từ sau dự án anh hỗ trợ Seo Sùng khởi nghiệp. Mai vừa là kho tàng kiến thức dân tộc Mông, vừa là cố vấn mỗi khi anh cần ra nội dung mới, còn vừa là người bạn, người thầy dạy Đài nói những tiếng Mông đầu tiên. Bởi vì muốn làm việc với bà con, Đài cần hiểu về họ, biết được tín ngưỡng và cá tính tộc người từ đó mới có sự đồng cảm, cởi mở và chia sẻ cùng nhau. 
Từ một quyết định đi ngược với số đông mà chính mình từng ngờ vực, thì nay Đài thấy đó như là một cơ duyên. Một năm qua không phải khoảng thời gian quá dài, nhưng đủ để chàng trai vùng biển trở nên yêu núi rừng. Đủ để thích nghi với những con đường không bằng phẳng và thấm nhuần thêm nhiều đạo lý của cha ông. 
 

***

Hôm nay ghé xưởng, thấy Seo Sùng treo nhiều sáo mới quá, có những chiếc trông lạ mắt nhưng lại rất nghệ thuật. Còn tận dụng cả hồ lô và vải lanh thêu chỉ màu trang trí vào cho đẹp nữa, đúng là một chàng trai quá xứng đáng với trúc Nia Do rồi. 
- Sắp đến chợ tình đấy, cán bộ và cô Mai có đi chợ tìm người yêu không?
 Seo Sùng vừa hỏi vừa đánh mắt về phía Đài dò xét. Đài thoáng ngượng ngùng, nhưng rồi anh nhẹ nhàng cầm lấy tay Mai và nói:
- Không phải đi tìm người yêu đâu, mà tôi sẽ đưa người yêu đi chơi!
Cả xưởng vỗ tay rào rào: 
- Phải quá! Cán bộ giỏi quá! Thế là cán bộ ở lại bản à? 
Mai e thẹn, định giằng tay ra, nhưng Đài nắm chặt hơn và tuyên bố: 
- Công an Đài muốn làm rể bản Mông rồi, có gì mong mọi người chỉ bảo nhé!  
- Mừng quá, mừng quá, để tôi thổi tặng cặp đôi mới một bài sáo nào! 
Nói rồi Seo Sùng cầm cây sáo Mèo bóng nhất, treo cao nhất trên tường cất tiếng thổi.Tiếng sáo của Seo Sùng vẫn là một cái gì đó rất gần gũi mà lại vô cùng đẹp, từng nhịp, từng nhịp thanh âm nhảy nhót bên tai và trong tim đôi bạn trẻ mới yêu. Mai và Đài nắm chặt tay nhau trong không gian tràn ngập tiếng sáo với tình quân dân đong đầy. 

B.M.L