Truyện cổ dân tộc Tày. Sưu tầm và dịch: Kim Đức Nha

dân nghèo đang tìm măng, kiếm củi ở gần đấy nhìn thấy liền chạy đến, họ dùng dao cắt dây thòng lọng ở cổ cậu bé ra. Rồi ông chồng bế cậu bé lên, ôm vào lòng, còn bà vợ thì vừa bóp chân tay, xoa lưng, bụng cho cậu, vừa gọi:
- Cháu ơi! Cháu là con cái nhà ai mà lại ra nông nỗi này. Cháu mở mắt ra, nói cho chúng ta biết vì sao cháu lại làm như vậy?
Cứ như thế, họ thay nhau vừa gọi, vừa xoa bóp chân tay cho cậu bé. Một lúc sau, Cọt mở mắt ra ngơ ngác nhìn xung quanh với ánh mắt sợ hãi. Cậu cũng không hiểu vì sao mình lại nằm trong lòng một ông già xa lạ tại nơi rừng rú này. Thấy cậu bé đã tỉnh, vợ chồng người nông dân mừng rỡ, thở phào như vừa trút được nỗi lo âu trong lòng. Người vợ nói:
- Cháu đừng sợ! Hãy nói cho chúng ta biết, cháu ở đâu đến đây? Vì sao cháu lại làm việc dại dột như vậy?
Thấy hai vợ chồng nông dân hiền lành, tử tế lại gần gũi, ân cần chăm sóc mình, Cọt như được tiếp thêm sức lực. Vì vậy, Cọt đã không ngần ngại kể cho họ nghe về thân phận, những nỗi khổ của mình trong những ngày tháng qua. Câu chuyện của Cọt làm cho vợ chồng nông dân vô cùng ái ngại, họ rất thương thằng bé sớm mồ côi cha mẹ, phải chịu nhiều vất vả, khổ đau. Rồi cũng chẳng cần phải bàn bạc thêm, người vợ nói:
- Cháu còn nhỏ một mình từ nơi xa đến, không có người thân thì sống sao đây? Trời cũng sắp tối rồi, cháu về ở với chúng ta, có rau ăn rau, có cháo ăn cháo. Chúng ta không để cho cháu phải nhịn đói đâu!
Thấy Cọt còn lưỡng lự, bà nói tiếp:
- Chúng ta cũng có một đứa con gái nuôi gần bằng tuổi cháu. Ta coi cháu như con, cháu về ở với chúng ta để các con có anh, có em cho vui cửa, vui nhà.
Nghe bà nông dân nghèo nói vậy, Cọt gật đầu nói:
- Vâng, cháu xin về ở với ông bà ạ!
Sau đó, hai vợ chồng lão nông đưa Cọt về nhà. Từ cửa rừng về nhà ông bà lão nông không xa lắm, cũng chỉ khoảng chục lần đổi vai vác củi là đến nhà. Ngôi nhà được dựng bên bờ suối, quay mặt về phía những thửa ruộng bậc thang. Đó là một ngôi nhà sàn nhỏ, có một gian hai chái, mái lợp gianh. Trước cửa ra vào nhà là một cái sàn bằng những cây tre kết lại để gác cầu thang. Bên kia sàn phía đối diện đầu cầu thang là nơi dựng mấy ống bương đựng nước. Dưới chân cầu thang có máng nước lần được dẫn từ đầu con suối về. 
Nghe có tiếng người phía đầu ngõ, một cô bé có mái tóc đuôi gà từ trong nhà bước ra, đi xuống cầu thang. Cô bé mừng rỡ đi như chạy về phía mọi người rồi nhanh nhảu nói:
- Con chào bố mẹ, em chào anh ạ! Bố mẹ đi rừng chắc mệt lắm, lên nhà uống nước, nghỉ ngơi cho đỡ mệt rồi ăn cơm. Chiều nay con ra suối xúc được một ít cá chích mang về nấu canh rau dớn.
Vừa dứt lời, cô bé liếc mắt nhìn sang Cọt, rồi lại nhìn sang bố mẹ nuôi như dò hỏi. Thấy vậy, bà lão nói:
- Đây là anh Cọt, người trên bản Cuốt. Anh ấy không còn ai thân thích để nương tựa. Bố mẹ đưa anh ấy về ở với chúng ta.
Bà lão đưa bàn tay xoa lên đầu cô bé và nói với Cọt: - Còn đây là em Bjoóc. Từ nay chúng ta là người cùng một nhà, phải yêu thương đùm bọc lẫn nhau.
Hai đứa trẻ đưa mắt nhìn nhau, rồi cùng trả lời: - Vâng ạ!
Sau đó, hai đứa cùng nhau bê xoỏng măng ra máng nước dưới chân cầu thang rửa sạch, rồi thái nhỏ làm măng chua để dành. Thấy hai đứa trẻ vô tư, ríu rít bên nhau, vợ chồng ông bà cũng vui lây. Ở tuổi xế chiều, ông bà mới thực sự có được một mái ấm. Nhà nghèo, bữa cơm chiều chỉ có cơm và canh rau rừng, nhưng nhìn hai đứa ăn ngon lành, mắt ông bà ánh lên niềm hạnh phúc. Bữa ăn tuy đạm bạc mà ấm áp, bởi niềm vui được chăm sóc, nhìn con trẻ lớn lên đã xua tan mọi nỗi cô quạnh. Ông bà chỉ mong Bjoóc và Cọt khỏe mạnh, nên người. Từ đó, ngôi nhà nhỏ không còn vắng lặng, vì đã có hai đứa con.
Bjoóc cũng không phải con ruột của ông bà, mà là con một gia đình ở bản bên, cha mẹ mất trong trận lũ khi lội suối về nhà. Mồ côi, không nơi nương tựa, em được ông bà đem về nuôi từ nhỏ. Những ngày đầu, Bjoóc lặng lẽ, bần thần đến quên cả tên mình. Dần dần, khi nỗi đau nguôi ngoai, em trở lại hồn nhiên với khuôn mặt xinh xắn, nụ cười rạng rỡ như hoa, quấn quýt bên cha mẹ nuôi. Thương con, ông bà đặt tên em là Bjoóc.
Bjoóc và Cọt đều ngoan ngoãn, chăm chỉ, biết nghe lời nên được ông bà hết mực yêu thương như con ruột. Tuy còn nhỏ, hai anh em đã nhanh nhẹn, tháo vát: sáng dậy sớm quét nhà, nhóm bếp, lấy nước; rồi ra nương ven suối hái rau, khi thì kiếm củi, chăn gà vịt, làm cỏ ruộng. Dẫu vất vả, gương mặt chúng luôn rạng rỡ, bởi được sống trong tình thương gia đình. Nhìn con lớn lên từng ngày, ông bà càng thương và nhớ về tuổi thơ cơ cực của mình, không được học hành. Mong con sau này đỡ khổ, ông bà nhờ thầy Tạo ở làng bên dạy chữ. Nhờ chăm chỉ, sáng dạ và được thầy tận tình chỉ bảo, chỉ sau một năm, Bjoóc và Cọt đã đọc thông, viết thạo.
Thời gian thấm thoắt trôi đi, Bjoóc đã trở thành thiếu nữ xinh đẹp, nết na và Cọt cũng đã là một chàng trai dĩnh ngộ. Cảm thương hai đứa trẻ lúc nào cũng quấn quýt bên nhau, hai ông bà lão muốn tác thành cho hai đứa nên vợ, nên chồng. Vào một buổi tối cuối mùa thu trời se lạnh; sau khi đã ăn cơm tối xong, ông bà gọi hai đứa đến ngồi quây quần bên bếp lửa để nói chuyện. Thấy bố mẹ nuôi có vẻ mặt nghiêm trang, Cọt và Bjoóc ngơ ngác nhìn nhau, không hiểu việc gì sẽ xảy ra. Cuối cùng, ông lão phá tan bầu không khí yên lặng sau khi nhấp một ngụm nước chè, rồi nói:
- Bố mẹ bây giờ cũng đã già yếu, mọi việc trong nhà đều do các con làm là chính. Hơn nữa các con cũng đã đến tuổi trai dựng vợ, gái gả chồng. Các con tuy không phải là anh em máu mủ ruột rà, nhưng đã là người cùng một nhà, lại tâm đầu ý hợp, nên bố mẹ muốn các con nên vợ, nên chồng; tối lửa tắt đèn có nhau và bố mẹ cũng có chỗ dựa sau này. Ý các con thế nào? Nếu đồng ý, tháng sau ta sẽ làm đám cưới cho các con.
Nghe bố nuôi nói vậy, cả hai đứa bỗng cảm thấy ngượng ngùng, cùng đưa mắt liếc nhìn nhau rồi lại cùng nhìn chằm chằm vào bếp lửa đang cháy đỏ rực. Một làn khói mỏng bốc lên, quẩn quanh trong gian bếp, khiến không khí càng thêm nồng ấm mà cũng nghèn nghẹn. Cô gái bối rối vuốt tà áo, má ửng hồng như đóa hoa thắm trong ánh nắng ban mai. Chàng trai khẽ nhích người, tay xoay xoay cái chén không, giọng ậm ừ:
- Dạ... chuyện này... chúng con cũng... chưa từng nghĩ tới...
Cô gái ngập ngừng tiếp lời, giọng nhỏ nhẹ như tiếng gió thoảng:
- Nhưng... nếu đó là điều bố mẹ mong muốn, chúng con... cũng xin vâng lời ạ!
Ông lão mỉm cười hiền hậu, đôi mắt ánh lên niềm vui lặng lẽ. Bà lão ngồi bên, đưa tay xoa nhẹ lên lưng ông, rồi gật đầu mãn nguyện. Ngoài hiên, mưa bụi lất phất rơi, như báo hiệu một khởi đầu mới đang nhẹ nhàng gõ cửa.
Một tháng sau, ngày cưới diễn ra. Lễ cưới giản dị, chỉ có bà con trong bản đến chung vui, không rộn ràng như hội làng nhưng chan chứa tiếng cười và hạnh phúc. Bjoóc e ấp trong bộ váy thổ cẩm do chính tay mẹ nuôi dệt; còn Cọt tuy bẽn lẽn nhưng ánh mắt luôn đầy yêu thương. Từ đó, hai người cùng nhau vun vén cuộc sống, sớm hôm cày cấy, chăm lo từng bữa ăn, giấc ngủ. Tình yêu của họ mộc mạc mà bền bỉ, như bếp lửa âm ỉ giữa ngôi nhà nhỏ nơi chân núi, ấm áp và đầy hy vọng.
Cần cù, đảm đang, Bjoóc tảo tần lo toan mọi việc, chăm sóc cha mẹ già. Ngày ngày, nàng chăm bếp núc, vườn rau, ruộng lúa, khi thì dệt vải, thêu thùa. Mỗi bữa cơm, mỗi ngọn rau đều gửi gắm tình yêu thương và ước mong về một cuộc sống ấm no. Nhờ có người vợ hiền biết lo liệu, Cọt yên tâm tạm xa nhà để tiếp tục việc học. Theo lời thầy Tạo, chàng cùng bạn về miền xuôi tìm thầy giỏi xin theo học. Sau nhiều năm đèn sách, siêng năng rèn luyện, Cọt đã không phụ lòng cha mẹ nuôi và người vợ tần tảo. Cuối cùng, chàng thi đỗ, được triều đình bổ làm quan châu, mang niềm tự hào về cho gia đình và bản làng.
Làm quan châu cai quản một vùng rộng lớn, tuy có nhiều bổng lộc nhưng Cọt vẫn giữ lối sống giản dị, luôn thương dân nghèo, khốn khó. Từng trải qua những năm tháng cơ cực, chàng thấu hiểu nỗi khổ của người thấp cổ bé họng. Mỗi khi giải quyết việc dân trình, chàng đều trực tiếp tìm hiểu căn nguyên rồi mới phán xét, luôn bênh vực điều phải và kiên quyết xử lý những việc trái với đạo lý. Vì thế, tiếng tốt về vị quan liêm khiết, thương dân lan khắp nơi, được mọi người kính trọng.
Dù làm quan, Cọt vẫn không quên ơn nghĩa sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ nuôi. Chàng cho người đón ông bà lên ở cùng để tiện bề chăm sóc, phụng dưỡng, trọn đạo hiếu nghĩa.
Tiếng tăm về chàng Cọt, một quan châu tốt bụng, thương dân đến tai người cậu họ ngoại. Thấy người sang bắt quàng làm họ, vợ chồng ông cậu họ mò lên tận công đường đòi gặp quan châu bằng được. Khi gặp Cọt, để lấy lòng chàng, vợ chồng lão thay nhau kể lể. Lão chồng nói: 
- Ngày xưa, khi bố mẹ cháu mất, cháu còn bé, không nơi nương tựa, ta đã đón cháu về nuôi, cho ăn ở đàng hoàng. Bây giờ cháu đã trở thành một ông quan to rồi, còn vợ chồng ta cũng đã già, sức yếu không thể làm lụng như hồi cháu ở nhà ta. Nhưng từ trước tới nay ta vẫn coi cháu như con của mình, đã ở cùng một nhà, sớm hôm có nhau!
Nghe lão chồng nói vậy, bà vợ cũng vội nói 
chen vào:
- Đúng đấy cháu ạ! Chúng ta là cậu mợ của cháu, có phải người ngoài đâu! Từ ngày cháu giận dỗi bỏ nhà đi, bị lưu lạc, chúng ta đã tìm cháu khắp mọi nơi. Bây giờ thấy cháu đã trưởng thành, được ăn học tử tế, được làm quan to, chúng ta 
cũng mừng.
Sau khi nghe vợ chồng lão cậu họ nói, chàng nghiêm mặt trả lời rằng: Tôi với ông bà chả phải anh em ruột rà thân thích. Ngày xưa ông bà đối xử với tôi như thế nào tôi vẫn còn nhớ rõ. Lẽ ra phải gông cổ ông bà vì tội đã ngược đãi người khác. Nhưng thấy ông bà đã có tuổi, đã ăn năn hối lỗi nên tha cho về và tôi cũng không giúp được gì ông bà cả. Phép nước phải nghiêm còn làm gương cho kẻ khác! 
Nghe chàng nói vậy, vợ chồng ông cậu bẽ mặt, lủi thủi ra về! 
Nhìn hai ông bà già lặng lẽ bước ra ngoài cổng với dáng vẻ thất thểu, chàng bỗng đưa tay vào túi áo, lấy ra hai quan tiền, rồi bảo người lính canh chạy theo đưa cho họ.

K.Đ.N
(Sưu tầm và dịch)