Phù Ninh

 

Minh họa của Lê Cù Thuần

 

 

Chiều ngày 8 tháng 5 năm 2024, trong hào khí chiến thắng Điên Biên Phủ, chúng tôi, có cuộc họp quan trọng: Bàn việc thành lập Chi hội Nhà văn Tuyên Quang. Chuyện phiếm trước khi họp, một người nói: Cả nước, có lẽ không đâu giống Chi hội Tuyên Quang: Bốn người từng làm chủ tịch, người thứ năm là chủ tịch đương nhiệm. Và ba trong năm người quê gốc Ninh Bình. Kể nữa thì còn ông Diệp, ông Tửu. Nhắc đến ông Diệp, Tạ Bá Hương nói: Ông, ông viết đi, thế hệ trẻ muốn biết thời các ông sống thế nào, làm việc ra sao. Đã có nhiều người viết rất cảm động về kỷ niệm với ông Diệp, như ông Phong, ông Trung Trung Đỉnh...                                                                                                               

 

Những ngày ở Ty Văn hóa

Từ phòng Văn hóa Hàm Yên ông Diệp chuyển về Ty Văn hóa để “hợp lý hóa gia đình”. Lúc này,  bà Tình đang công tác ở phòng Bảo tàng. Tập san Văn nghệ Tuyên Quang ba tháng mới ra một số, tôi và ông Lê Cảnh Đức làm cũng tạm ổn. Nay  thêm ông Diệp đỡ việc, có thì giờ đi thực tế. Không khí làm việc hòa hợp, tự giác, không có  phân công. Tập san Văn nghệ xuất bản kiểu vừa đá bóng vừa thổi còi. Ty Văn hóa cấp phép xuất bản nhất thời cho chính ấn phẩm của mình. Mỗi số tập san,  chúng tôi đọc từng bài để Trưởng ty duyệt. Một lần duyệt như thế, đang đọc bài thơ viết về thanh niên xung phong vui văn nghệ, ông Diệp nước mắt rơm rớm, đẩy bản thảo sang tôi, giọng nghèn nghẹ, bảo, anh đọc đi. Thay ông, tôi đọc như không có gì xảy ra. Về phòng, hỏi, vừa này hình như ông gặp chuyện gì? Là mình nhớ cái ngày khai hoang ở Thái Hòa, cánh thanh niên, trong đó có mình, hò hát cũng có cảnh gõ nồi làm nhạc đẹm y như trong bài thơ ấy.

Hóa ra, cảm nhận văn chương sâu sắc hay mờ nhạt liên quan nhiều đến sự từng trải của mỗi người. Cùng một bài thơ, người rưng rưng, người thản nhiên. Chàng trai một dạo cày cuốc, chăn bò họ Đinh mang  tư chất của người cầm bút, thương người, thương mình. Liên tưởng đến  Thúy Kiều “đầm đầm châu sa” khi nghe chuyện Đạm Tiên là do nàng “sẵn mối thương tâm”. Và lời một nhà phê bình: Nhà văn không phải là thầy thuốc, nhà văn là sự đau khổ.

Thời gian sau ông Cảnh Đức rời nhóm biên tập để giúp các đội văn nghệ cơ sở, chỉ còn  ông Diệp và tôi. Tên hai chúng tôi viết liền ngẫu nhiên  thành ra có vần và xuất hiện liền liền trên Văn nghệ Tuyên Quang, Văn nghệ Việt Bắc.

 Làm tạp chí thong dong, ông Diệp và tôi sinh ra việc viết lời, họa sỹ Công Mỹ vẽ, xuất bản truyện tranh: Khi cuội trở về, Nghĩa địa đen... giao sang Công ty phát hành sách và vật tư văn hóa. Họ cũng trả ít tiền nhuận bút. Hồi trên biên giới, phía bên kia hoạt động xâm canh, bắt cóc, bộ phận biên tập động viên nhau  viết, rồi xuất bản mấy tập truyện cảnh giác như Điểm hẹn cuối cùng... Những sách nói trên nếu còn, có thể đưa vào phòng truyền thống của hội.  Một lần, bà Tình lĩnh tiền nhuận bút cuốn sách viết chung, chắc chí mấy chục đồng. Lâu sau thấy bà đưa  tôi một tấm vải khổ rộng màu gụ, nói là gán vào nhuận bút. Tấm vải ấy giờ là một kỷ vật.

Tháng ngày ở Hội Văn nghệ

Ngày đầu thành lập,  ông Diệp và cô Ký được nhà thơ Gia Dũng chọn về hội. Tuy khác cơ quan nhưng những lần đi thực tế hai người thường rủ cả tôi. Một lần, ba chúng tôi trèo dốc lên  điểm cao 1911 - còn có tên là Sư tử sơn - một điểm nóng trên tuyến phòng thủ bờ bắc sông Nho Quế gồm ba xã Thượng Phùng, Xín Cái và Sơn Vĩ.  Được chỉ huy cho biết, hơn một tấn thuốc nổ đã gài xung quanh cao điểm. Sẽ châm ngòi nếu quân địch tràn ngập. Chúng tôi nghe, rùng mình, tưởng tượng...

Mọi sinh hoạt, trò chuyện, ăn, ngủ đều ở hầm. Chỉ huy đơn vị  yêu cầu nghiêm túc chấp hành, nói là để bảo đảm an toàn cho các nhà báo, theo chỉ thị chỉ huy trưởng mặt trận, nhà báo lên chốt là sự động viên lớn đối với bộ đội. Mấy ngày ở chốt không xảy ra trận nào, chúng tôi xuống núi. Đại đội trưởng ra lệnh mổ lợn liên hoan chia tay các nhà báo. Chỉ vài ngày sau được tin, cao điểm bị san phẳng do sét đánh. Lúc đó  cũng vào đầu mùa mưa như những ngày tôi viết bài này.

Khi Đoàn Thị Ký đi học trường viết văn Nguyễn Du rồi ở lại Hà Nội, hai chúng tôi tiếp tục song hành. Có lần đến Mèo Vạc,  trình giấy giới thiệu, cán bộ ủy ban bảo, thôi khỏi, hai nhà báo này quá quen rồi. Mà sao bao nhiêu năm vẫn chỉ thấy hai ông này.

Những ngày tôi còn ở Văn hóa ông Diệp biên tập cuốn “Nhớ thác”, dày dặn in 3.000 bản, xếp chật nửa gian nhà ngói. Tập truyện ngắn này của tôi, sau nhờ một người quen ở Tổng công ty phát hành, thay bìa màu, in hình cô gái bắt mắt - hồi đang có mốt làm bìa kiểu này - mới tiêu thụ hết. Song cũng chỉ là một tiền gà ba tiền thóc.  

Sau đại hội Văn nghệ Hà Tuyên vào năm 1988, lần thứ hai, ông Diệp và tôi làm việc cùng nhau, cũng công việc xuất bản báo. Thời ông Gia Dũng thì ra Tạp chí Văn nghệ Hà Tuyên. Tạp chí dày dạn, trình bày khá đẹp, có thể sánh với tạp chí Văn nghệ quân đội. Tôi về Hội, biên giới phía Bắc chưa ngưng tiếng súng, nhận thấy xuất bản tạp chí khó phục vụ nhiệm vụ chính trị thời chiến, bèn quyết định ra báo và lấy địa danh lịch sử “nơi sinh nước Việt Nam” để đặt tên.

Phải chuẩn bị bài cho số báo tới, nên thường có những chuyến đi ngắn. Mỗi khi đến cơ sở, cơm rượu xong thì ông chợp mắt lim rim. Về, chẳng thấy ông đưa bài. Chẳng phê bình, chẳng nhắc nhở, vì sẽ chẳng đi đến đâu.  Ở cơ quan hội ông là “vua không ngai”. Tôi lại cắm đầu viết. Và xuất hiện cặp  bút danh:  Phù Ninh - Đinh Công Diệp, Đinh - Ninh, Đinh - Nguyễn, Hai - Anh, rồi Hai Ánh...

Nói vậy là một chiều, ở một chiều khác, khi đã viết, ông cho ra  những bài ký  hay, không theo lối mòn, “Tân Trào năm 1985”, “Lùng Hương đất ấy nuôi trâu”, “Hôm qua, hôm nay và ngày mai”...

Nghiệm ra, ông chỉ viết khi có cảm xúc. Nghe câu này, Tạ Bá Hương cười cười: Anh Thủy thì cũng thế.

Ông Diệp  và tôi có tập truyện ngắn “Hương Bạch đàn” in chung. Phù Ninh, Đinh Công Diệp còn là đồng tác giả kịch bản “Giọt máu tình Yêu”. 

Người đời gán cho ông Diệp tiếng nghiện rượu. Thật ra ông chỉ hay rượu. Kiểu uống của ông là lâu lâu tợp một ngụm, bảo, cho đỡ nhạt miệng.

Khi tiếng súng thưa dần trên mặt trận biên giới, hai chúng tôi đi Yên Minh dự định làm cuốn sách  về các đợn vị, cá nhân anh hùng. Bởi huyện Yên Minh, đồn Bạch Đích, bệnh viện huyện là đơn vị anh hùng.

Chuyến đi dài cả tháng, huyện đội trưởng cử một sĩ quan cấp úy dẫn đường. Bắt dầu là lên đồn Bạch Đích, nghe chuyện chiến đấu ác liệt giữ chốt, trở lại huyện lỵ hỏi chuyện bác sĩ Mông Trí Thức, bệnh viện trưởng chuyện cứu chữa thương binh từ Bạch Đích dồn về trong một ngày.

Trước khi rời huyện lỵ để đi vào vùng sâu Đường Thượng, Quan Văn Chủng mời dự liên hoan mừng được thăng quân hàm trung tá và cũng để chia tay hai nhà báo. Quan Văn Chủng quê ở Na Hang. Có lẽ họ hàng gần với thủ môn Quan Văn Chuẩn, người Chiêm Hóa chăng?.  Bữa liên hoan khiến tôi hoảng hồn không khác gì lúc đi trên đỉnh núi mà triền bên kia là quân đối phương. Tan cuộc ở phòng lớn, Quan Văn Chủng mời chúng tôi về phòng riêng, khóa trái cửa, rồi mở tủ lần lượt lấy ra  ba chai trong suốt  cả vỏ lẫn ruột và ba cốc pha lê cao hơn gang tay. Gay rồi.  Sự việc còn bị đẩy tiếp lên, Quan Văn Chủng rút khẩu súng ngắn đập đánh cốp lên bàn, dõng dạc nói như ra lệnh: Mỗi người một chai, rồi chỉ tay vào cửa đã khóa, nói tiếp, uống hết mới mở cửa. Tôi thật sự lo trước sự hứng khởi mức của  huyện đội trưởng. Tất nhiên không sợ súng nổ, là lo phải chịu trận có khi đến sáng. Nhìn sang thấy ông Diệp bình thản mở nắp chai đặt trước mặt, rót đầy hai cốc, đẩy một cốc sang Quan Văn Chủng, xem như chỉ có hai người họ, nhẩn nha nói: Uống hết, nhất định, nhưng cùng uống một chai mới là “quân với dân như cá với nước”. Nào nâng cốc, chúc mừng ngài trung tá.

Bằng cử chỉ chủ động, lịch thiệp cùng lời nói đúng chỗ, ông Diệp dẹp được yêu cầu “mỗi người một chai” và nghiễm nhiên tôi được gạt ra ngoài cuộc.

Đường Thượng, Du Già là vùng sâu của huyện Yên Minh. Sâu trong nội địa và sâu vì đường sá khó khăn. Nơi này, xưa thuộc quyền cai quản của Sùng Chí Đà, một lãnh chúa khét tiếng tàn ác. Trụ sở ủy ban xã nằm trong khuôn viên dinh thự cũ. Khi hỏi, xã còn nhiều người chưa biết chữ không? Chủ tịch bảo thư ký, đếm người biết chữ rồi lấy số nhân khẩu trừ đi. Hai người cùng kể tên cỡ đâu được hơn mười người. Cũng theo cách đó, lấy tổng dân số trừ người không nghiện thì ra số người nghiện.  Buổi tối chúng tôi vào một nhà gần trụ sở. Căn nhà khá rộng. Tưởng chúng tôi vào hút, chủ nhà hỏi: Hút à? Chờ đấy. 

Ở phản bên đã có hai người thẳng đơ như chết, là đã hút. Có lẽ thấy tôi tóc đã bạc, cho là lớn tuổi hơn nên gọi vào trước. Tôi cũng nằm co chân, thực hiện những động tác theo chỉ dẫn. Hít nhẹ thì nhựa anh túc không cháy, hít mạnh nhựa cháy nhanh bị sặc hơi. Tôi đành bỏ cuộc.  Đến lượt mình, ông Diệp nằm hút sành điệu  như con nghiện lâu năm. Chuyện này làm tôi liên hệ đến chuyện ông rít điếu ục, thở khói thành vòng tròn, bỏm bẻm nhai trầu, trò chuyện vui vẻ với các bà... bên bếp lửa. Và nhận ra nơi ông tài hòa nhập với mọi người, nhất là với  đồng bào dân tộc thiểu số. Sau những đi dài ngày tìm hiểu thực tế  là sự ra đời tác phẩm chất lượng như truyện ngắn Lùng Tù in báo Văn Nghệ, tiểu thuyết “Chỉ mình em mặc áo đen”, “Cô bé lắc chuông ” và “Rừng có tiếng người” được Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật Việt Nam tặng thưởng.

Lại trong một chuyến đi vùng cao, đường về, xe đến Yên Minh, bỗng ông Diệp kêu đau ngực, không rõ nguyên nhân, mỗi lúc một khó thở. Cố chịu đến thị xã Hà Giang, tôi định đưa ông vào viện, nhưng ông bảo lấy vé về Tuyên Quang ngay, nếu có mệnh hệ nào, các con nó khỏi mang tiếng để bố chết đường. Lại bảo, ông phải đọc lời điếu cho tôi. May sao, lúc ấy tôi nhớ văn ông có chất trào phúng, gây cười, liền nói, trong lời  điếu sẽ  có câu  “văng vẵng đâu đây nghe tiếng cười của Rô thịt chó”. Khi đọc đoạn này, không khí đám tang sẽ bớt nặng nề. Chẳng là, truyện ngắn cùng tên ông kể chuyện anh chàng Rô thui chó ngoài đồng lớ ngớ thế nào cháy cả chiếc cày. Chất trào phúng, chỉ số ít nhà văn có được, đó là những văn tài. Trời đất che chở, tổ tiên phù hộ ông cũng tai qua nạn khỏi về đến nhà thì cơn đau thuyên giảm rồi khỏi hẳn.  

Ông Diệp còn có nhiều tài lẻ. Ông kéo nhị rất hay, hát tròn vành rõ âm các làn điệu chèo lới lơ, sắp qua cầu, quân tử vu dịch, đường trường bắn thước...

Ông khá lành nghề đan lát, cưa đục. Chuyện này được kiểm chứng như sau: Giữa đận “tự cứu lấy mình”, nảy ý định mở lớp bồi dưỡng kiến thức văn học cho sĩ tử  thi đại học khối C, tất nhiên là thu học phí. Ông Diệp và tôi làm giảng viên. Nhưng còn địa điểm? Hô nhau mua vật liệu dựng căn nhà cột hóp, mái lá xinh xắn trên mảnh đất tôi vừa được cắm ở Km 4 đường Tuyên - Hà.  Công đầu làm nên căn nhà ấy thuộc về ông Diệp, mực thước ở ông, tay ông cầm chàng, đục khoét mộng...  lắp kèo cột với nhau thì vừa vặn khít khao, không chê vào đâu.  Kết cục, chẳng có ma nào đăng ký học, căn nhà đẹp như mơ sau cho nhà bên cạnh để vật liệu. Mất cả chì lẫn chài, như mấy vụ hội làm “kinh tế”. Còn bao nhiêu chuyện về ông Diệp kể sao thấu, song tôi hi vọng, qua bài viết, sẽ có thêm  người tìm đọc tác phẩm của cố nhà văn Đinh Công Diệp.

Hoàng Thôn, những ngày tháng 5 năm 2024

P.N