Truyện ngắn của Vũ Xuân Tửu

 

 

 

 

Thầy tôi có nghề đóng cối xay.

Cối xay là để xay lúa ra gạo. Các anh hùng rơm thường huyếnh lên:

- "Ông ra tay thì cối xay ra gạo".

- Ngỡ là anh hùng thì tự tay xay lúa ra gạo chứ, ai dè lại nhờ cối xay mới được à?

Đóng cối xay thì quanh năm có việc. Mưa có việc mưa, nắng có việc nắng. Ngày mưa thì ngồi cưa gỗ sồi khô, chẻ ra đẽo dăm. Những cái dăm cối nom như cái nêm, dài mấy đốt ngón tay, dày như sống dao tông. Rồi thì đan lồng cối. Đồng xuôi thì đan vành cối như những cái vòng tròn và xếp chồng khít lên nhau, bên trong lèn đất thịt. Đồng rừng thì đan lồng cối bằng tre với ba nan to như cái đũa, dài mấy sải tay vấn quanh đám nan công đã cắm chân xuống đất thành một vòng tròn. Cứ thế mà vấn vít, mà đan dần lên thành lồng cối. Lòng cối thớt dưới thì thấp cỡ gang tay, lông cối thớt trên thì cao mấy gang tay, vì còn phải lắp tai cối, cổ áo và đổ thóc vào, thế mới cần cái sự cao.

Ngày nắng thì đi đào đất tổ mối, về đập nhỏ ra rồi sàng lấy những hạt bột đất mịn để đóng cối. Đất tổ mối đùn lên không có sỏi đá, toàn đất nạc nhưng rắn chắc lắm, cuốc bật lên đau chối cả cánh tay, mà mỗi nhát bập xuống cũng nông choèn choẹt.

Mỗi khi lấy chày nện đất vào thớt cối, thầy tôi thường mặc cái áo may ô Dệt kim Đông Xuân, đã dấn nước nâu. (Áo may ô trắng dấn nước nâu cho ngả màu, giặt đỡ tốn xà phòng). Nện đất vào thớt phải cho nhiều lớp và nện cho đều, cho chặt, khi nhấc thớt cối lên cảm thấy chắc thăng lắc như đồng bánh chưng.

Cụ Mơng thầy cúng, thỉnh thoảng sang chơi, xem thầy tôi đóng cối, góp chuyện:

- Này, chỉ như một anh cối xay, mà suy xét ra thì cũng bao hàm cả vũ trụ.

Thằng Mãnh nhanh nhảu nói leo:

- Thế thì ra ông Gagarin cũng làm nghề cối xay trên vũ trụ.

Thầy tôi và ông Mơng cười chảy cả nước mắt. Ông Mơng giảng giải:

Chúng bay chưa biết cái sự vũ trụ, còn phải ăn mấy bồ thóc nữa ông tướng Mãnh ạ.

Cụ Mơng nhấn nhá cái từ ông Mãnh để chòng thằng Mãnh như kiểu bà cô ông mãnh. Rồi cụ nói với thầy tôi:

- Sách dạy rằng là:

Thái cực sinh ra lưỡng nghi

Lưỡng nghi sinh ra tứ tượng

Tứ tượng sinh ra bát quái.

Để tôi phân tách cho anh nghe nhá (phân tích ông hay nói là phân tách). Thái cực sinh ra lưỡng nghi thì một cái cối chả có hai thớt là gì? Lưỡng nghi sinh ra tứ tượng, thì tứ tượng chả là cái cổ áo vuông vức bốn bên ở thớt trên, với lại bốn chân cắm xuống đất ở thớt dưới là gì? Tứ tượng sinh ra bát quái, thì mỗi thớt đều có tám múi đóng dăm gỗ đấy thôi. Nó đứng im thì không phải chết, mà nó đang sống trong lòng. Khi xay thì ù ù như sấm dậy, xay ra gạo cho người ăn, tấm cám cho gà lợn, trấu ủ đống dấm giữ lửa hun khói... Thế là vạn vật sinh sôi trong trời đất chả từ cái cối xay đấy thôi.

Thầy tôi bảo:

- Cụ thâm nho lắm!

Cụ Mơng khoái chí cười khà khà, vuốt chùm râu dăm ba sợi bạc, có vẻ đắc ý, cụ lại bảo:

- Thì anh cũng là thợ tạo hóa, thợ làm vũ trụ.

Thằng Mãnh lại leo vào:

Thế sao cháu bảo Gagarin cũng là thợ cối vũ trụ lại

còn cười?

Lần này thì không ai kịp cười nó, thầy tôi đã hoảng lên:

- Ấy chết, không dám, con chỉ là anh thợ cối thôi, cụ đừng gán cho con cái cao siêu mà con phải tội.

Cụ Mơng lại lèo thêm:

- Thì trên đời hay dở cũng đều do người ta gán cho nhau mà thành. Bảo rằng hay thì nên hay, bảo rằng dở thì

hóa dở.

- Ấy thôi, xin cụ. Chúng bay đâu, rót mời cụ bát chè đặc cắm tăm vào nhá.

Tôi cứ há hốc mồm ra nghe hóng cụ Mơng với bố tôi nói chuyện mà chả hiểu trời đất gì. Nghe tiếng thầy tôi gặng để đánh bài lảng mới giật mình đi lấy cái ấm đất rót mời cụ Mơng một bát nước chè xanh còn nóng hổi.

Sau khi đóng dăm, thỉnh thoảng thầy tôi cũng cho tôi chành dăm cối. Cứ lấy cái chành như cái nêm dài cả gang tay, cho đất bột vào các hàng dăm và lấy cái vò mà gõ chành để lèn đất cho chặt giữa các hàng dăm. Có khi vụng về đóng chành vào cả dăm cối, làm cho dăm tụt xuống, thế là thầy tôi lại phải lấy đục đào lên, rồi lấy kìm nhổ dăm ra để đóng lại cho đều (khiếp, cứ như nha sĩ nhổ răng!).

Chành xong, lấy cái chành rạch theo các hàng dăm thành những đường rãnh chạy dọc từ cổ áo hoặc từ ngõng cối ra ngoài vành. Những cái dăm giữa hai thớt để bóc vỏ trấu cho thóc lúa thành hạt gạo, và những cái rãnh để vỏ trấu và gạo chảy dần xuống nia.

Có khi tôi cũng theo thầy tôi vào trong làng đóng cối. Chúng tôi hay gọi là dân cố thổ lâu đời ở đây là dân trong làng, họ cũng gọi chúng tôi là món khai hoang. Thầy tôi lấy cái chày làm đòn gánh, một bên sọt là dăm cối (vào làng thì họ thích đóng dăm tre. Dăm tre chẻ từ gốc tre già, cứng như sắt, xay hàng năm chả mòn). Một bên sọt là cưa, đục, nạo, chành, vò, dao tông, dao tư... Cưa, đục để đục tai cối, làm chân cối. Chành, vồ để lên đất vào các thớt. Dao tông để pha tre làm nan, còn dao tư để vót nan đan lồng cối. Cái nạo là con dao uốn cong để vét đất trong lòng thớt trên cho đều, cho mịn để đổ lúa vào xay. Thấy tôi lon ton theo thầy tôi vào trong làng, mấy bà có cái bìu cổ to như nắm cơm lại kêu:

- Bố con ông phó cối đã vào đây rồi.

Thầy tôi chào to:

- Phải, chào các bà.

Tôi cứ tớn lên nhìn những con trâu buộc trong gầm nhà sàn, nhìn những con gà trống thiến béo xệ đít lù khù đi trong đám câu mùng... Thầy tôi phải nhắc nhở:

- Chào các cụ đi.

Tôi lí nhí chào, có cụ bà chả nghe thấy gì cũng xoa đầu tôi cười cười. Có ý khen ngoan.

- Chúng tôi đóng cối phải có bồn, không như món khai hoang đâu.

- Dạ phải, đóng bồn thì gà không nhảy lên mổ thóc, mổ gạo được.

Cái bồn cối là thớt dưới đan loe miệng ra để hứng gạo và trấu rồi để một lỗ vuông vuông bên thành bồn cho gạo và trấu chảy xuống cái dậu, không cần nong nia. Để cho bồn kín không dắt gạo thì lấy lá khoai lang, khoai mon giã ra và chít vào. Hoặc lấy cứt trâu tươi quết vào cũng được. Thầy tôi bảo: Cũng là cỏ ấy mà.

Bí quyết của nghề đóng cối xay là sao cho hai thớt mui luyện đều nhau, thì gạo mới chín. Nếu không đều, để môi mè thì sống nhăn, một cối lúa có khi hai phần gạo, một phần thóc, phải sàng sảy rồi đi xay lại, đâm mệt.

Một bà hỏi:

- Ông học nghề đóng cối lâu chưa?

- Cũng mới thôi ạ.

- Thế mà chín đấy.

Cũng vừa học vừa làm rồi quen dần, đói thì đầu gối phải bò thôi.

- Cái đám thanh niên trong làng này đói là đầu gối chỉ mò đi uống rượu thôi lá.

Các bà cười móm mém, tôi và thầy tôi cũng cười theo.

V.X.T

 

Minh họa của An Bình