Minh Tâm

Tháng Chín trở lại trên những bản làng vùng cao bằng màu nắng trong veo trải trên sườn núi, bằng tiếng gọi nhau ríu rít của trẻ nhỏ và những bước chân háo hức hướng về trường. Năm nay, mùa khai giảng ở các xã biên giới Thanh Thủy, Minh Tân, Phố Bảng, Sơn Vĩ, Xín Mần và Pà Vầy Sủ mang theo một niềm vui đặc biệt. Sau hơn tám tháng thi công khẩn trương, những ngôi trường Phổ thông Nội trú liên cấp mới đã hiện lên giữa núi rừng, mở cánh cửa đón học sinh từ những bản xa về học tập, sinh hoạt dưới một mái nhà chung.
Trong buổi sớm đầu thu, em Triệu Thị Phượng khoác chiếc ba lô nhỏ, theo mẹ đến Trường Phổ thông Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Thanh Thủy. Từ xa, những dãy nhà mới nổi bật giữa màu xanh của núi. Cờ Tổ quốc tung bay trên sân trường rộng, những ô cửa kính đón nắng, bàn ghế được xếp ngay ngắn trong từng phòng học. Triệu Thị Phượng đi chậm lại khi bước qua cổng, ánh mắt hết nhìn lên những dãy lớp học, lại hướng về khu nội trú, nhà ăn và sân chơi. Năm học này, em vào lớp 6. Ngôi trường mà em cùng bạn bè từng dõi theo từ những ngày còn là một công trường ngổn ngang đất đá, hôm nay đã trở thành nơi các em bắt đầu một hành trình mới.
“Em rất vui vì được học trong ngôi trường mới. Trường rộng và đẹp hơn những gì em nghĩ. Em mong sớm được gặp thầy cô, làm quen với nhiều bạn và sẽ cố gắng học thật tốt”, Phượng nói, giọng còn nguyên vẻ háo hức của một đứa trẻ đang đứng trước cánh cửa lớp học mới.
Đằng sau niềm vui giản dị ấy là hành trình của biết bao bàn tay cùng góp sức, để trước ngày khai giảng, những lớp học sáng đèn, những chiếc giường nội trú được kê ngay ngắn và bếp ăn có thể đỏ lửa giữa miền biên viễn.
Con đường từ bản xa về trường mới
Ở vùng cao, hành trình đến trường của nhiều đứa trẻ bắt đầu từ khi sương còn phủ kín các triền núi. Có em sống trong những thôn cách trường hàng chục cây số; con đường đi qua nhiều dốc cao, khúc cua và những đoạn thường trơn trượt vào mùa mưa. Những ngày trời rét, trẻ nhỏ phải rời nhà từ sớm, bàn tay giấu trong ống tay áo, hơi thở thành làn khói mỏng trước mặt. Khi mưa lớn, nước từ sườn núi tràn xuống đường, việc đến lớp càng trở nên nhọc nhằn. Nỗi lo con đi học xa luôn theo những người cha, người mẹ từ lúc đứa trẻ rời nhà cho tới khi trở về.
Chị Nguyễn Thị Khiên, ở thôn Giang Nam, xã Thanh Thủy có con học lớp 6. Những năm trước, mỗi khi trời chuyển mưa hoặc mùa đông đến, chị lại thấp thỏm nhìn con đường từ nhà tới lớp. Việc đi lại vất vả khiến gia đình nhiều lần phải sắp xếp người đưa đón. Có hôm công việc nương rẫy đang dang dở, nhưng thấy mây đen kéo qua đỉnh núi, chị lại vội vàng trở về vì sợ con gặp mưa trên đường.
Ngày ngôi trường mới dần hiện lên, chị Khiên thường dừng lại nhìn mỗi lần đi ngang qua. Ban đầu là mặt bằng được san gạt giữa một vùng đất rộng, rồi móng nhà, những hàng cột, bức tường và mái ngói lần lượt thành hình. Chị cũng như nhiều phụ huynh khác đếm từng tháng, mong tới ngày con được bước vào học trong ngôi trường khang trang.
“Có nơi học tập, ăn ở ổn định, con đỡ phải đi lại vất vả, gia đình cũng yên tâm hơn. Điều chúng tôi mong nhất là các cháu được chăm sóc tốt, chăm học và biết tự lập. Đời bố mẹ còn nhiều khó khăn, nên ai cũng mong con có kiến thức để sau này lựa chọn được con đường tốt hơn”, chị Khiên chia sẻ.
Trường Phổ thông Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Thanh Thủy được đầu tư đồng bộ với hệ thống phòng học, phòng bộ môn, khu nội trú, nhà ăn, nhà đa năng, khu làm việc và các công trình phụ trợ. Năm học 2026 - 2027, nhà trường có 1.077 học sinh ở 33 lớp, gồm 567 học sinh Tiểu học với 17 lớp và 510 học sinh Trung học cơ sở với 16 lớp. Trong số đó, 570 học sinh từ lớp 1 đến lớp 9 được bố trí ở nội trú; 507 em học bán trú và ở lại trường vào buổi trưa. Đằng sau những con số ấy là sự đổi thay rất cụ thể trong hành trình đến lớp của trẻ em vùng biên: mỗi phòng học mở ra thêm một cơ hội tiếp cận tri thức, mỗi chiếc giường nội trú giúp một học sinh bớt những buổi đi về trong mưa rét, mỗi bữa cơm nóng giúp cha mẹ ở bản xa thêm yên lòng.
Cô giáo Nguyễn Thị Thúy Quỳnh, Quyền Hiệu trưởng nhà trường, vẫn nhớ những ngày cuối tháng Tám, khi bên trong các dãy nhà, công nhân tiếp tục hoàn thiện những phần việc cuối cùng, còn phía ngoài sân, cán bộ, chiến sĩ, giáo viên và người dân tất bật dọn vật liệu, rửa nền, lau cửa, chuyển bàn ghế và trồng thêm những hàng cây. Công việc nối tiếp công việc. Có những căn phòng buổi sáng còn phủ bụi xây dựng, đến chiều đã sạch sẽ, bàn ghế được đặt ngay ngắn, sẵn sàng đón học sinh.
Theo cô Quỳnh, cơ sở vật chất khang trang tạo điều kiện thuận lợi để nhà trường tổ chức dạy học, chăm sóc và quản lý học sinh, song cũng đặt lên vai mỗi cán bộ, giáo viên trách nhiệm lớn hơn. Những em nhỏ từ nhiều bản làng, gia đình và môi trường sống khác nhau sẽ cùng học, cùng ăn, cùng ở. Bên cạnh truyền đạt kiến thức, giáo viên còn phải chăm lo từng bữa ăn, giấc ngủ, giúp các em hình thành thói quen sinh hoạt, biết tự chăm sóc bản thân và sống chan hòa với bạn bè.
“Nhà trường xác định đây vừa là niềm vui, vừa là trách nhiệm. Chúng tôi mong muốn xây dựng một môi trường an toàn, thân thiện để mỗi học sinh khi tới trường đều cảm nhận được sự gần gũi, được quan tâm và có cơ hội phát triển. Ngôi trường mới đẹp nhất khi trong mỗi lớp học có tiếng giảng bài, ngoài sân có tiếng cười của học sinh và các em thực sự coi nơi đây như ngôi nhà thứ hai”, cô Quỳnh nói.
Không riêng Thanh Thủy, tại Minh Tân, Phố Bảng, Sơn Vĩ, Xín Mần và Pà Vầy Sủ, những ngôi trường mới cũng đang mở thêm con đường đến với tri thức cho con em đồng bào vùng biên. Sáu dự án được khởi công từ tháng 12/2025, trong điều kiện địa hình chia cắt, giao thông khó khăn, thời tiết thường xuyên thay đổi. Hơn tám tháng để hoàn thành khối lượng công việc lớn là một cuộc chạy đua với thời gian. Sau mỗi bức tường được xây, mỗi mái nhà được lợp là công sức của hàng nghìn kỹ sư, công nhân và sự góp sức của cán bộ, chiến sĩ, đoàn viên, giáo viên cùng người dân địa phương. 
Tại Xín Mần, ngôi trường có tổng mức đầu tư hơn 224 tỷ đồng, quy mô 32 lớp, có thể đáp ứng nhu cầu học tập, sinh hoạt nội trú của 1.100 học sinh. Những ngày cận khai giảng, trên công trường luôn hiện diện nhiều màu áo. Bên cạnh màu áo công nhân là sắc xanh của cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Cửa khẩu Xín Mần và Phòng Cảnh sát cơ động, Công an tỉnh Tuyên Quang. Người vận chuyển vật liệu, người tháo dỡ cốp-pha, trộn bê tông, san gạt mặt bằng, thu dọn khuôn viên. Mưa bất chợt đổ xuống, công việc tạm ngưng trong chốc lát; trời vừa tạnh, mọi người lại trở về vị trí.
Trung tá Hù Minh Đức, Đội trưởng Đội Vận động quần chúng, Đồn Biên phòng Cửa khẩu Xín Mần cho biết, mỗi cán bộ, chiến sĩ đều hiểu rằng phần việc mình đang làm sẽ góp thêm một điều kiện học tập tốt hơn cho trẻ em vùng biên. Có những ngày công việc kéo dài, người lấm đầy bụi đất, đôi bàn tay mỏi sau nhiều chuyến chuyển vật liệu, nhưng nhìn những dãy phòng học dần hoàn thiện, ai cũng có thêm động lực.
Các anh vốn quen với những chuyến tuần tra dọc đường biên, với những đêm trực ở cửa khẩu hay những lần xuống bản tuyên truyền, giúp dân. Trên công trường xây trường, nhiệm vụ của người lính được thể hiện bằng những việc rất đỗi bình thường: chuyển một bộ bàn ghế vào lớp, dọn sạch một khoảng sân, trồng thêm một cây xanh hay kê lại những chiếc giường để chuẩn bị đón học sinh. Khi công trình hoàn thành, các anh lại trở về với nhiệm vụ của mình. Nhưng phía sau những bước chân ấy sẽ là lớp học đầy tiếng trẻ, là ánh đèn mỗi tối trong khu nội trú và những trang sách được mở ra giữa miền biên giới.
Gieo chữ trên miền phên giậu
Tỉnh Tuyên Quang có 17 dự án trường Phổ thông Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở tại 17 xã biên giới. Sáu trường tại Thanh Thủy, Minh Tân, Pà Vầy Sủ, Sơn Vĩ, Phố Bảng và Xín Mần được triển khai trong giai đoạn đầu; 11 trường còn lại tiếp tục được xây dựng theo kế hoạch. Đây là những công trình mang theo kỳ vọng tạo chuyển biến lâu dài đối với giáo dục vùng cao, nơi khoảng cách địa lý, điều kiện kinh tế và sự thiếu thốn về cơ sở vật chất vẫn ảnh hưởng trực tiếp đến việc học của trẻ em.
Một ngôi trường mới chưa thể làm những con dốc thấp xuống hay khiến quãng đường từ bản xa tới trung tâm xã ngắn lại. Nhưng khu nội trú có thể giúp học sinh không phải đi về mỗi ngày; bếp ăn giúp các em có những bữa cơm đủ đầy, đúng giờ; nhà công vụ tạo điều kiện để giáo viên yên tâm gắn bó. Khi việc học tập, ăn ở và sinh hoạt được tổ chức trong một không gian ổn định, nhà trường có thêm điều kiện duy trì sĩ số, nâng cao chất lượng giáo dục và chăm lo toàn diện hơn cho từng học sinh.
Với trẻ nhỏ lần đầu xa nhà, những ngày đầu nội trú chắc hẳn không tránh khỏi bỡ ngỡ. Có em sẽ nhớ bếp lửa, nhớ bữa cơm cùng bố mẹ, nhớ tiếng gia súc trở về chuồng vào cuối chiều và con đường nhỏ quanh nhà. Công việc của người thầy vì thế cũng vượt ra ngoài trang giáo án. Thầy cô sẽ là người đón các em vào buổi sáng, nhắc giờ ăn, chỉ cách gấp chăn màn, ngồi bên khi một đứa trẻ nhớ nhà và lắng nghe những câu chuyện còn vụng về của tuổi nhỏ.
Trong căn phòng nội trú vừa được sắp xếp ở Trường Thanh Thủy, từng chiếc giường nằm thẳng hàng. Chăn, màn và những vật dụng cần thiết đã được chuẩn bị. Ngoài hành lang, nắng chiếu qua ô cửa, trải thành những vệt sáng trên nền nhà. Chỉ ít ngày nữa, căn phòng sẽ có thêm những chiếc ba lô, bộ quần áo được gấp chưa thật vuông, những tiếng gọi nhau trước giờ lên lớp. Nếp sống của một mái trường sẽ bắt đầu từ những điều nhỏ bé như thế.
Đối với những người dân sống nơi biên cương, trường học luôn gắn với một niềm tin bền bỉ. Nhiều cha mẹ chưa từng có điều kiện đi học xa, nhưng vẫn chắt chiu để mua cho con quyển vở, chiếc bút, bộ quần áo mới mỗi dịp khai trường. Họ mong con biết đọc, biết viết, hiểu thêm những điều ngoài bản làng và có thể trở về góp sức xây dựng quê hương. Có người mong con trở thành thầy giáo, bác sĩ; có người chỉ mong con học hết Phổ thông, biết áp dụng kiến thức vào sản xuất, không còn quanh quẩn với cái nghèo. Những ước mong có thể khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở niềm tin rằng tri thức sẽ giúp cuộc sống của thế hệ sau rộng mở hơn.
Trong năm học 2026 - 2027, tỉnh đặt mục tiêu chuyển mạnh từ “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”; chú trọng đổi mới quản trị nhà trường, nâng cao chất lượng đội ngũ, đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, giáo dục STEM/STEAM và từng bước tổ chức dạy học hai buổi mỗi ngày. Với các địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và biên giới, yêu cầu đặt ra trước hết vẫn là bảo đảm trường lớp, đội ngũ, nước sạch, công trình vệ sinh, bữa ăn, chỗ ở và điều kiện an toàn cho học sinh. 
Những chủ trương lớn ấy sẽ được đo bằng sự thay đổi trong mỗi lớp học: một học sinh không còn bỏ học giữa chừng; một em nhỏ ở bản xa được đến lớp đều đặn; một giáo viên có nơi ở ổn định để gắn bó lâu dài; một bữa ăn bán trú đủ dinh dưỡng; một phòng học có thiết bị để trẻ em vùng cao tiếp cận công nghệ như bao bạn bè ở miền xuôi. Kết quả của giáo dục đôi khi bắt đầu từ việc một đứa trẻ được ngồi học trong căn phòng ấm áp giữa ngày đông, được ăn no trước giờ học buổi chiều và được thầy cô động viên khi chưa đọc tròn một câu, chưa viết thẳng một dòng.
Theo ông Bùi Quang Trí, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Tuyên Quang, việc đưa các trường Phổ thông Nội trú liên cấp tại khu vực biên giới vào hoạt động mở ra điều kiện thuận lợi hơn để tổ chức dạy học, chăm sóc và giáo dục học sinh một cách toàn diện. Ngành Giáo dục sẽ phối hợp với các địa phương bố trí đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên phù hợp; đồng thời quan tâm tổ chức đời sống nội trú, bữa ăn, nền nếp sinh hoạt và các hoạt động trải nghiệm để học sinh sớm thích nghi với môi trường mới. Mục tiêu lâu dài là giúp trẻ em ở những bản xa được tiếp cận giáo dục công bằng hơn, duy trì việc học bền vững và có thêm cơ hội phát triển từ chính quê hương mình.
Sáng khai giảng, sân Trường Phổ thông Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Thanh Thủy rực lên trong màu cờ đỏ. Những bộ quần áo mới còn nguyên nếp gấp, những chiếc khăn quàng được chỉnh lại ngay ngắn. Triệu Thị Phượng ngồi giữa bạn bè, đôi mắt hướng lên lễ đài. Phía cuối sân, chị Nguyễn Thị Khiên đứng lặng nhìn con. Niềm vui hiện rõ trên gương mặt người mẹ, nhưng trong ánh mắt vẫn có một chút bịn rịn của lần đầu gửi con vào một mái trường mới.
Rồi tiếng trống khai trường vang lên, trong trẻo và chắc khỏe. Âm thanh lan qua sân trường, vượt qua những dãy nhà còn thơm mùi sơn mới, vọng về phía những bản làng nằm khuất sau lưng núi. Trong khoảnh khắc ấy, những ngày thi công gấp gáp, những chuyến xe chở vật liệu vượt dốc, những buổi cán bộ, chiến sĩ và người dân cùng dọn trường dường như lùi lại phía sau. Trước mắt là những gương mặt trẻ thơ đang bước vào năm học mới với niềm háo hức, tự tin.
Ngoài cổng trường vẫn là những cung đường men theo sườn núi, những cột mốc lặng lẽ giữa mây và những bản làng nằm xa trong thung lũng. Trong lớp học, trang sách đầu tiên của năm học đã được mở. Từ mái trường nơi phên giậu Tổ quốc, từng con chữ đang theo các em lớn lên, bồi đắp ước mơ và dẫn những bước chân nhỏ bé đi xa hơn những con dốc quanh bản.
Tháng Chín, tiếng trống trường lại ngân giữa biên cương. Trong âm thanh thân thuộc ấy có niềm vui của học trò, sự tận tụy của người thầy, mong ước của những người làm cha, làm mẹ và công sức của biết bao người đã chung tay dựng trường. Những dãy nhà mới rồi sẽ quen dần với mưa nắng vùng cao; những hàng cây hôm nay mới bén rễ sẽ một ngày tỏa bóng xuống sân. Còn từ nơi đây, từng thế hệ học sinh sẽ trưởng thành, mang theo tri thức, tình yêu bản làng và niềm tin về một ngày mai rộng mở hơn trên chính mảnh đất nơi mình sinh ra.

M.T