Tân Trào

Hiện nay, với tốc độ phát triển của xã hội thì không gian mạng đã trở thành một phần không thể thiếu đối với mỗi người, mỗi gia đình. Chỉ với một chiếc điện thoại, hoặc một láp - tốp có kết nối wifi, mỗi người có thể bày tỏ quan điểm, chia sẻ thông tin, lên tiếng trước những điều bất công và tham gia vào các vấn đề của cộng đồng. Mạng xã hội, vì thế, không chỉ là nơi giải trí mà còn trở thành một “diễn đàn công chúng” với sức lan tỏa chưa từng có.
Nhưng chính sức mạnh ấy cũng đang đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ, đó là hiện tượng “đấu tố”, thậm chí là “đấu tố cực đoan” và làm nhục người khác trên không gian mạng. Từ một sự việc chưa được kiểm chứng, một câu nói bị cắt khỏi ngữ cảnh, một hình ảnh được chia sẻ lại, hay một hành vi gây tranh cãi, hàng nghìn người có thể đồng loạt phẫn nộ. Có những trường hợp sự lên án là cần thiết, bởi nó giúp bảo vệ lẽ phải và buộc người sai phải chịu trách nhiệm. Nhưng khi sự phẫn nộ vượt qua giới hạn của lý trí, biến thành một cuộc săn đuổi tập thể, thì chính người tham gia “bảo vệ công lý” cũng có thể trở thành một phần của sự bất công.
Điều đáng sợ của “đấu tố” trên không gian mạng là tốc độ và quy mô của nó. Khi phán xét cực đoan trở thành một cuộc săn đuổi, truy cùng, diệt tận. Một thông tin có thể được chia sẻ hàng nghìn, hàng vạn lần chỉ trong thời gian rất ngắn. Một lời bình luận ác ý có thể kéo theo hàng trăm lời bình luận khác. Một cá nhân từ chỗ được biết đến bình thường có thể chỉ sau một đêm trở thành đối tượng của sự công kích trên diện rộng. Nhiều người dễ có cảm giác rằng, một bình luận của mình là vô hại, bởi họ không trực tiếp nhìn thấy người nhận nó đang tổn thương như thế nào. 
Chỉ cần một câu chửi, một lời miệt thị, một bức ảnh chế, một thông tin đời tư bị phơi bày, hay một lời kêu gọi “tẩy chay” có thể chỉ mất vài giây để đăng tải, nhưng hậu quả đối với người bị nhắm tới có thể kéo dài rất lâu. Hệ quả đầu tiên và trực tiếp nhất là tổn thương đối với cá nhân bị công kích. Tâm lý đám đông khiến con người dễ rơi vào trạng thái “thấy nhiều người nói thì chắc là đúng”. Nhưng số lượng người đồng tình không phải là bằng chứng của sự thật.
Còn nhớ, cách đây chưa lâu, có một nhà thơ ở Tuyên Quang đã từng bị một nhóm người cùng hợp sức “đấu tố” với những lời lẽ chẳng mấy thiện cảm. Chuyện chẳng có gì, chỉ là nhà thơ này khi lướt Facebook thấy một thầy giáo có bài thơ viết về cảm xúc với dòng sông Lô, với cánh buồm trắng lướt đi trên cái dòng sông ấy. 
Bài thơ viết ở thể lục bát, một thể thức thơ truyền thống, mang đặc trưng riêng có của người Việt. Học trò của ông giáo bình luận rằng, đó là bài thơ hay, thậm chí là xuất sắc. Ngược lại với bình luận của số học trò cũ của ông giáo, nhà thơ này trao đổi lại rằng, bài thơ viết như vậy thất vần và cũng chưa từng nhìn thấy cánh buồm trắng trên sông Lô bao giờ. 
Vậy là với một tâm thế đã chuẩn bị sẵn, hàng chục học trò cũ của ông giáo đã lao vào “tấn công” nhà thơ. Họ không đi vào vấn đề của học thuật mà họ chửi bới bằng những ngôn ngữ thóa mạ. Thậm chí họ còn truy tìm trang cá nhân của nhà thơ, tiếp tục “đấu tố” không khoan nhượng. Một số người không liên quan, nhưng thấy đám đông đang “hối hả tấn công” thì cũng hùa theo, với những lời bình luận ác ý. 
Khi có người đứng ra bảo vệ nhà thơ ở Tuyên Quang, bằng những luận cứ xác đáng, thì tất cả đám đông đang “hối hả tấn công” bỗng dừng lại, im bặt, có người chủ động khóa trang Facebook cá nhân của mình. Ồ, hóa ra câu chuyện chỉ là một lời bình luận mang tính trao đổi về học thuật lại được thổi phồng lên thành cuộc “đấu tố cực đoan” mà nhiều người tham gia cũng chẳng biết câu chuyện nó như thế nào, thấy người ta chửi thì mình cũng lao vào chửi cho nó đông vui.
Nạn nhân gần đây nhất nếm trải cuộc “đấu tố cực đoan” của cộng đồng mạng là nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam. Đành rằng, những sai phạm trong quản lý của Nguyễn Quang Thiều đã được xử lý. Sai đến đâu, xử lý đến đó. Pháp luật không có vùng cấm, không ai được quyền đứng ngoài pháp luật. Anh Thiều đã phải trả giá cho những sai lầm của mình. Đảng đã cách tất cả các chức vụ trong Đảng của anh, buộc anh thôi giữ chức Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam. Đây không chỉ là bài học đắt giá đối với anh Thiều mà còn là bài học với tất cả chúng ta, buộc mỗi người sống, làm việc phải tuân thủ theo pháp luật. 
Thế nhưng, trên không gian mạng, điều đáng lo không phải chỉ là thái độ quá khích mà còn là sự thiếu kiên nhẫn với sự thật. Khi một cộng đồng quen với việc giải quyết mọi tranh cãi bằng sự phẫn nộ của đám đông, chuẩn mực đối thoại xã hội cũng dần thay đổi. Người ta không còn cố gắng thuyết phục nhau bằng lý lẽ mà tìm cách áp đảo nhau bằng số đông. Không cần biết sự thật đến đâu, chỉ cần một người “bị ghét” thì mọi lời buộc tội đều có thể được hưởng ứng.
Cuộc “tấn công” nhà thơ Nguyễn Quang Thiều trên nhiều “mặt trận”. Cộng đồng mạng lôi thơ anh ra bới móc, mang đời tư anh ra công kích. Rồi mang cả những thứ không liên quan đến sai phạm của anh trong quá trình anh làm lãnh đạo Hội Nhà văn Việt Nam ra triệt hạ, theo kiểu “truy cùng, diệt tận”. Vô hình chung, cộng đồng mạng trở thành những “quan tòa”, yêu cầu Đảng, Nhà nước phải xử cái này, cái kia. Nếu ai lên tiếng, cho dù là khách quan để bảo vệ cái đúng thì đều bị cộng đồng mạng đưa vào “tầm ngắm” để “truy sát” và “đấu tố”.
Không chỉ có những người trong giới văn nghệ sỹ, mà còn nhiều người, nhiều lĩnh vực khác nhau cũng đã và đang bị cả một cộng đồng “đấu tố cực đoan” trên không gian mạng. Trường Chuyên Tuyên Quang vừa qua cũng là một điển hình. Sai phạm của nhà trường trong kỳ thi tốt nghiệp THPT đã được cơ quan chức năng vào cuộc điều tra, xử lý theo quy định của pháp luật. Thế nhưng, “dậu đổ bìm leo”, có rất nhiều thông tin bịa đặt, hoặc thông tin không đúng sự thật, thông tin chưa được kiểm chứng liên quan đến nhà trường được một bộ phận đăng tải, chia sẻ. Lại những cuộc “đấu tố” bằng những lời lẽ khiếm nhã, quy chụp ác ý. 
Người bị tổn thương không phải là nạn nhân duy nhất. Trong một xã hội mà mọi người luôn trong tâm thế chờ nhau mắc lỗi để tấn công, chắc chắn không phải là một xã hội lành mạnh. Có khi sự việc ban đầu là một sai phạm nhỏ, nhưng qua hàng nghìn lượt bình luận, nó được thêm thắt, suy diễn, thậm chí biến thành một câu chuyện hoàn toàn khác. Đến khi sự thật được làm rõ, danh dự của người bị nhắm tới có thể đã bị tổn hại, còn những người tham gia “đấu tố” lại dễ dàng được cho là vô can.
Đã đến lúc người dùng mạng xã hội như Facebook, Zalo, hay các nền tảng mạng xã hội khác phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình trước pháp luật khi bình phẩm, đăng tải, chia sẻ. Thực tế cũng đã như vậy. Không ít cá nhân, tổ chức đã bị xử lý, kể cả xử lý hình sự. Không xử lý sẽ tạo ra sự bất ổn không chỉ đối với người bị “đấu tố cực đoan” mà còn cả sự bất ổn trong xã hội. Đám đông không phải lúc nào cũng đại diện cho công lý. Công lý không thể quyết định hoặc xác lập bằng số lượng lượt người chia sẻ. Mỗi người đều có phẩm giá. Phẩm giá không thể định giá bằng mức độ yêu hay ghét của cộng đồng mạng, với những lời bình phẩm cực đoan.
Đất nước đang bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Mỗi người đều là một công dân số. Một người có thể làm sai một việc nào đó, nhưng không vì thế mà mọi phẩm chất, mọi hoạt động và cả gia đình của họ đều trở thành đối tượng để công kích. Phê phán hành vi không đồng nghĩa với phủ nhận nhân phẩm của một con người. Đừng để mạng xã hội biến chúng ta thành những kẻ phán xét. Bởi, công nghệ không tự tạo ra sự cực đoan, mà người sử dụng nó đang tạo ra sự cực đoan với chính cộng đồng của mình. 
Ai cũng có quyền tự do ngôn luận của mình. Xã hội không cấm, nhưng tự do ngôn luận phải đi kèm với trách nhiệm và nghĩa vụ tôn trọng sự thật. Một nửa sự thật không bao giờ là sự thật. Điều đáng sợ nhất của sự “đấu tố cực đoan” không phải là một người bị đám đông phán xét, mà là cả cộng đồng dần quen với việc phán xét người khác mà không cần biết sự thật. Đừng vì đứng về phía số đông mà quên mất rằng, phía bên kia cuộc “đấu tố” cũng là một con người có gia đình, danh dự, cảm xúc và những giới hạn chịu đựng của riêng họ. Nếu người đang bị cả cộng đồng mạng phán xét kia là người thân của mình, liệu mình có muốn mọi người đối xử với họ như thế không?
Điều chắc chắn là không. Hãy thử đặt mình vào vị trí của người đang bị cả cộng đồng mạng xã hội “đấu tố cực đoan” kia, mình sẽ hiểu nỗi đau mà họ, gia đình họ đang phải chịu đựng trước búa rìu dư luận. Một xã hội văn minh thì người dùng mạng xã hội cũng phải có văn hóa ứng xử văn minh cho phù hợp. Đấu tranh để loại bỏ cái sai là điều cần thiết. Con người không bao giờ dung túng cái sai. Nếu dung túng cái sai thì xã hội này, cuộc sống này sẽ bị vấy bẩn, không còn an toàn. Nhưng, đấu tranh khác với “đấu tố” ở chỗ, người bị mang ra “đấu tố” lại vô hình chung trở hành đối tượng dễ bị tổn thương nhất.
Không gian mạng giống như một căn nhà. Muốn căn nhà được sạch sẽ, là nơi sống lý tưởng thì hàng ngày, cần phải dọn sạch sẽ rác, bụi bặm. Nếu chúng ta không thường xuyên chú trọng việc dọn rác, căn nhà ấy sẽ trở nên tù túng và ô nhiễm nghiêm trọng. 

T.T