giới phía bắc của nhân dân ta, diễn ra ác liệt, tỉnh lỵ phải chuyển về thị xã Tuyên Quang. Ba năm sau, vào tháng sáu, năm một chín tám hai, Hội Văn học Nghệ thuật Hà Tuyên chính thức được thành lập. Ban đầu Văn phòng Hội chỉ có bảy người, lãnh đạo Hội là kiêm nhiệm từ các đồng chí là Trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Phó Giám đốc sở Văn hóa... Hội viên cả tỉnh cũng chỉ có chưa đến sáu chục, chủ yếu là các tác giả văn học, họa sĩ, nghệ sĩ nhiếp ảnh và nhạc sĩ. 

Những sáng tác thời đó, đều hướng về biên giới, về người lính chốt, và đồng bào các dân tộc vùng cao. Nhiều hội viên như những phóng viên chiến trường. Những chuyến đi lên tuyến đầu để viết bài, chụp ảnh đầy gian khổ, thậm chí còn nguy hiểm đến tính mạng. Nhà thơ Đoàn Thị Ký, phóng viên ảnh Dương Thị Phúc cũng leo núi lên chốt, đi tìm gặp nhân chứng ghi chép cuộc chiến đấu giữ đất, bảo vệ dân. Các nhà văn đang sung sức như Phù Ninh, Đinh Công Diệp với cuốn sổ tay và cây bút, các anh đã lên tận các điểm cao, xông vào nơi đạn lửa Thanh Thủy, Lao Chải để viết phóng sự. Tác giả Kim Trung, một người lính trận đã có những ghi chép về trận chiến ác liệt tại Vị Xuyên, Yên Minh. Tờ báo Văn Nghệ Hà Tuyên, đã chuyển tải những sáng tác của văn nghệ sĩ đến với đồng bào, chiến sĩ đang bảo vệ biên giới. 

Một mảng đời sống cũng đã in đậm trong từng trang viết. Tôi nhớ những bút ký, ghi chép đã đăng trên tờ báo của Hội thời đó. Về nông thôn, nông nghiệp, có “Lùng Hương, đất ấy nuôi trâu”, về lâm nghiệp “Rừng Đồng Tâm khép tán”, “Bạch đàn”; viết về công nghiệp “Nơi ấy một nghìn hai trăm độ”. Tôi nhớ truyện ngắn Chân mây màu tím của Hà Trung Nghĩa, một bác sĩ quân đội đã in trên báo. Đó là một truyện ngắn có tiếng vang. Mấy năm trước nhân việc Hà Giang chuẩn bị in Tuyển tập truyện ngắn, tôi có giới thiệu cho nhà văn Chu Thị Minh Huệ về tác giả này. Và biết tin tác giả Hà Trung Nghĩa đã mất tại quê nhà, Hà Tây cũ...

Ở Tuyên Quang, có nghệ sĩ nhiếp ảnh đã được vinh dự chụp ảnh Bác Hồ, ông là Hải Hà. Năm một chín sáu mốt, Bác Hồ trở lại thăm Tuyên Quang, ông Hải Hà được Tỉnh giao nhiệm vụ ghi lại những hình ảnh thân thương đó. Trước đây, nghệ sĩ nhiếp ảnh phải làm các công đoạn sau khi chụp, như tráng phim, in, sửa ảnh trong buồng tối. Là một hội viên cao tuổi, người ta vẫn thấy ông khoác máy ảnh đến các cơ quan, trường học hay chụp về chân dung người lao động, chân dung cuộc sống đời thường.

Thị xã Hà Giang, ngày tôi công tác cũng được trò chuyện với nhiếp ảnh Nông Tú Tường. Bạn văn nghệ vẫn đùa, gọi ông với cái tên chơi chữ, “tướng tù”. Ông là người Tày, quê tại Đồng Văn, luôn có tác phong hào hoa, phong nhã. Ống kính máy ảnh của nghệ sĩ luôn hướng về phong cảnh vùng cao, chân dung thiếu nữ Mông, Lô Lô. Ngày xuân, ông lang thang các bản Mông chụp mận, đào. Sau này, ông cùng gia đình chuyển về Hà Nội, nhưng lần nào trở về cố hương, ông cũng khoác máy bên người như một tri kỷ, và nay ông cũng đã mất. 

Nói về nhiếp ảnh, không thể không nhắc đến cố nghệ sĩ Hồ Thăng. Tám mươi tuổi mà đam mê nghề luôn cháy bỏng. Một mình một ngựa, ông đã đi hầu hết các bản làng vùng cao Tuyên Quang. Khi thì đi ô tô theo nhóm, hoặc từng tốp nhỏ đến nhiều xã vùng cao, biên giới...

Tôi nhớ nhà thơ Hoàng Định, người Tày ở Việt Vinh, có bài thơ Đám cưới người Dao, ngày đó nhiều người thích. Nhà thơ Hoàng Định thích hát then Tày và giao lưu với bà con trong các đám cưới. Ông đã mất trong một tai nạn giao thông, cách đây hơn chục năm. Họa sĩ Đình Vượng, người để lại những bức tranh về miền rừng, về chợ phiên, trong đó có bức Hoa chuối rừng mà tôi rất thích. Nhà văn Nguyễn Khắc Đãi, vốn quê ở Cổ Đô, Ba Vì, năm một chín sáu sáu, lên Hà Giang dạy học. Ông đã lấy nơi này làm quê hương để sống, dạy học và viết. Sức viết khỏe, hầu như có thời truyện ngắn của ông thường xuyên xuất hiện trên báo, và mất tại Hà Giang. Ông để lại những truyện ngắn, ghi chép về đất và người biên cương. Tôi thích cách vẽ tả thực đầy chất núi rừng và sinh hoạt của người Mông qua tranh của họa sĩ Quốc Kứu. (Chữ Kứu viết K). Người mẹ Pà Thẻn dệt vải bên đứa con nhỏ. Toàn bức tranh là màu đỏ rực rỡ của trang phục Pà Thẻn và bé trai lại cầm miếng dưa hấu đỏ tươi.

Thiên nhiên hùng vĩ, cao nguyên đá trập trùng, những ngôi nhà trình tường, xếp tường rào đá vây quanh; những gốc đào, mận mốc trắng, bung hoa mỗi độ xuân về và những thửa ruộng bậc thang đã thổi hồn vào từng tác phẩm. Ở đó có những phiên chợ độc đáo, riêng có và những sinh hoạt đời thường của đồng bào đã được lưu lại trên toan hay trên lụa, được chớp từng khoảnh khắc ánh sáng...

Có tác giả ở lại Tuyên Quang do tuổi cao, do ốm đau cũng đã không còn nữa. Tôi nhớ giọng nói miền Trung của nguyên Bí thư Tỉnh Ủy, Trần Hoài Quang. Khi ông đã cao tuổi, vẫn dành tâm hồn cho thơ và đã để lại những áng thơ tươi sáng, ấm áp như nắng chiều. Tôi vẫn hình dung một dáng hạc, mảnh khảnh của nhà văn đã được gọi tên mình bằng tên tác phẩm, Lùng Tù. Ấy là nhà văn Đinh Công Diệp. Tiểu thuyết của Đinh Công Diệp như Chỉ mình em mặc áo đen, Rừng có tiếng người, đã được giải cao. Ông hay để buồn trong từng tác phẩm dành sự hài hước, hóm hỉnh tặng bạn văn chương và độc giả. 

Đã có lần tôi viết một bài khá dài về nhà thơ Gia Dũng, là một trong những người đặt nền móng cho Văn nghệ Hà Tuyên... Nhà thơ Mai Liễu, luôn "ngẩn ngơ xó núi, lênh đênh xứ người" đến đau đáu. Cả đời thơ chỉ ước được làm Mây vẫn bay về núi... Có một người tôi mê chất văn của ông, một lính chiến, trở về sau giải phóng rồi làm báo viết văn. Ông để lại nhiều tập truyện ngắn và tiểu thuyết, trong đó có Chợ quê bóng núi, Lục bình đỏ, Miền phách tím, miệt tràm xanh. Đó là nhà báo chiến sĩ Nguyễn Trọng Hùng. 

Nhớ nhà văn Huy Hảo, một người đồng nghiệp công an với tôi. Ông hay viết về Sơn Tây quê ông, với cái tên dân dã, Đồng Truồi, Cây đa Bãi Sỏi. Những nhân vật trong truyện, Cái kẹp tóc, Cu Gặp, Cô Dày, Đám ma bác Phi... đâu đó như tôi đã mục sở thị. Tôi vẫn hình dung thầy giáo dạy sử, nhà thơ Bùi Xuân Trung, với mái tóc bồng bềnh, sự điềm tĩnh, mà bạn bè vẫn gọi ông là nhà “Tuyên Quang học”.   

Gặp nhau để vui, sao tôi hay bùi ngùi nghĩ đến các chú, các anh đã khuất. Sinh thời, họa sĩ Văn Làn rất vui tính với nét mặt phúc hậu. Ông vẽ tranh về người Mông trong Tết trồng cây. Những hình khối khỏe khắn, chắc nịch. Những bầu ngực căng sức sống của phụ nữ với màu trắng đen và đỏ làm chủ đạo. Một thời khó, họa sĩ đi bán kem, Hội đi làm kinh tế bằng tổ chức chiếu phim thu tiền. Tôi đã mê mẩn trước những bức tranh triển lãm của họa sĩ Mạnh Đức. Có cảm giác chạm vào bức tranh như chạm vào hơi thở cuộc sống. Ông vẽ trên lụa, người phụ nữ Mông xay đậu, dòng sữa đậu chảy xuống từng vệt, thơm sóng sánh trên mặt đá thô. Người xem tranh của Mạnh Đức như cảm nhận được sự mát mịn của từng sợi lanh, sự ngọt lành của dòng sữa đậu…

Nhạc sĩ Trần Công Khanh đã mất năm ngoái, tại quê nhà Thái Bình. Ông đã để lại khá nhiều tác phẩm cho đời. Trong đó phải kể đến Tuyên Quang lập chiến công đầu, Cát sỏi quê em, Đêm trăng sông Lô, (phổ thơ Trần Khoái)... Các nhạc sĩ Quang Thành, Đỗ Gấm, Nam Vang cũng đã về miền mây trắng, chỉ để lại những giai điệu cho quê hương.

Ngày công tác ở Ban Văn nghệ, Đài Phát thanh, Truyền hình Tuyên Quang, nhạc sĩ Tân Điều thường là “chủ trò” trong các cuộc vui của Hội. Ông dẫn nhiều chương trình thơ, nhạc trong ngày thơ và sinh hoạt Hội. Với chất hóm và tếu của người Tân Trào, nhạc sĩ giới thiệu và hiểu kỹ từng tác giả nên được mọi người yêu mến. Hàng trăm tác tác phẩm của ông, nhiều bài ăn sâu vào long người. Nhưng hôm nay, có một bài hát cho thiếu nhi lại được vang lên, như một sự tiên đoán: “Vui nào bằng, niềm vui hôm nay/Những cháu Ngoan Bác Hồ quây quần về đây/ Từ Sơn Dương quê hương xanh rờn đồng lúa/Tới Đồng Văn xa xôi nơi biên cương chập trùng…”. 

Sau hơn một phần ba thế kỷ, nay chúng ta lại về chung một nhà. Ba mươi tư năm, cách mà không xa. Hơn ba trăm văn nghệ sĩ hôm nay, chúng ta có quyền tự hào suốt một chặng đường đã qua. Có những gương mặt đã kế tục, bước tiếp đóng góp cho sự lớn mạnh của đội ngũ văn nghệ và gắn bó với tờ báo, tạp chí của Hội. Đó là những tác giả 7X, 8X, 9X… như Đinh Công Thủy, Tạ Bá Hương, Chu Thị Minh Huệ, Đồng Thanh Phong, Lục Mạnh Cường, Tạ Dũng, Nhung Nhung, …

Có người già yếu, ốm đau, bận việc riêng hoặc đã chuyển nơi ở mà tôi chưa được gặp như các văn sĩ Cao Xuân Thái, Trịnh Thanh Phong, Đoàn Thị Ký, Ngọc Hiệp, Phạm Văn Vui, Thái Thành Vân, Triệu Đăng Khoa, Kim Thu, Lương Ky, Lê Tuấn Lộc, Trần Huy Vân, Công Mỹ... Nhưng tôi biết các anh chị vẫn hằng mong ngóng về xứ núi, lặng lẽ ngồi trước bàn phím hoặc vẫn miệt mài đi sáng tác. 

Nắm tay họa sĩ Đào Long, tôi xuýt không nhận ra ông. Vài ngày nữa, ông bước sang tuổi bảy tư, vẫn cái giọng hơi ngọng của Việt Kiều từ Trung Quốc. Tranh của ông tôi không thể quên, như bức Sóng sông Lô. Nhà thơ Đặng Quang Vượng nay cũng bước qua tuổi bảy mươi nhưng nụ cười còn rất trẻ. 

Tôi được gặp một số các tác giả đang sung sức, họ sinh ra sau ngày giải phóng miền Nam. Có nhiều người ra đời sau ngày thành lập Hội, đó là cả một lực lượng hùng hậu. Nhiều gương mặt khoảng bốn mươi, đang tràn đầy năng lượng sáng tạo đó là Nguyễn Văn Toan, Trịnh Thị Thứ, Vừ Mai Hương, các họa sĩ Lê Cù Thuần, Hoàng Anh Chiến, Nguyễn Điền, Triệu Đào, Nguyễn Yến, Hoàng Tiến Dũng, nghệ sĩ ưu tú, nhạc sĩ Ngô Sỹ Tùng, nghệ sĩ ưu tú múa, Ma Thị Nết. Nhiều nghệ sĩ nhiếp ảnh được giới chuyên môn đánh giá cao như Chu Việt Bắc, Hà Huy, Mạnh Cường, Ma Văn Tuyên, Minh Phụng... Đó là sự kế thừa và phát triển cho văn học, nghệ thuật Tuyên Quang thời kỳ vươn mình, bứt phá của kỷ nguyên công nghệ số. 

Tôi thấm thía và xúc động nghe nhà văn Phù Ninh ôn lại một thời quá vãng và nhắc lại tên những người đã làm đẹp cho văn nghệ Tuyên Quang. Chính ông cũng là người có công lớn đóng góp cho sự nghiệp văn học nghệ thuật vùng quê cách mạng này. Trong chương trình văn nghệ chào mừng, phần diễn ngâm bài thơ của nhà thơ Tạ Bá Hương, nhắc nhở mỗi chúng ta, những chiến sĩ trên mặt trận văn hóa tư tưởng của Đảng. Dù có chia tách hay sáp nhập, thì: 

“Quê vẫn đấy, vẫn ấm nồng bếp lửa...Vẫn ngọn khói bay lên trên mỗi nóc nhà/Những ngọn khói như sợi dây níu buộc/Khi lòng người, tiếng cuốc vọng kêu xa...”. 

Chúng ta đã về chung ngôi nhà văn nghệ Tuyên Quang, như mùa xuân đã về trên quê hương, hãy nắm chặt tay nhau chúng ta bước tiếp. Những người đi trước, lại truyền lửa đam mê cho thế hệ sau. Đó là cách tốt nhất để văn nghệ sỹ Tuyên Quang kế tục, sáng tạo nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật xuất sắc, giới thiệu quảng bá và khai thác truyền thống, bản sắc các dân tộc Tuyên Quang...

 

L.N