Tản văn của Hà Thế Đô

Bắc. Dòng sông giữ đất, giữ rừng, nuôi sống bao làng bản ven bờ. Phù sa của sông bồi đắp nên những bãi ngô xanh mướt, những ruộng lúa trĩu bông, nuôi lớn bao thế hệ con người cần mẫn. Nước sông mát lành đi vào từng bữa ăn, từng giấc ngủ, thấm vào ký ức tuổi thơ của những đứa trẻ lớn lên cùng tiếng nước vỗ bờ. Có những buổi chiều, đứng bên sông Lô, lòng người bỗng nhẹ tênh. Nắng nghiêng qua tán cây, đổ bóng dài trên mặt nước, làm mọi lo toan chậm lại. Dòng sông vẫn chảy, chảy miệt mài, không vội vã, không ngừng nghỉ, như nhắc nhở con người hãy biết yêu đời bằng sự bền bỉ và khoan dung. Nhìn sông Lô, ta học được cách sống chậm, sống sâu, và sống hòa hợp với thiên nhiên.
    Sông Lô hùng vĩ nhưng không xa cách. Nó mở lòng đón nhận mọi ánh nhìn, mọi bước chân tìm đến. Dòng sông ấy dạy con người biết ngước lên nhìn núi cao mà không nhỏ bé, biết cúi xuống soi mặt nước mà không cô đơn. Giữa Việt Bắc bao la, giữa mênh mang vẻ đẹp Tuyên Quang, sông Lô là sợi chỉ xanh nối liền núi rừng với con người, quá khứ với hiện tại, hiện thực với những giấc mơ trong trẻo. Và cứ thế, sông Lô chảy qua đời sống, chảy qua tâm hồn, để lại trong lòng người một tình yêu dịu dàng với đất trời, với quê hương. Dòng sông dài ấy không chỉ là địa lý, mà là cảm xúc, là niềm tự hào, là một phần máu thịt của Việt Bắc - hùng vĩ, thiết tha và bất tận.
   Sông Lô không chỉ chảy bằng nước, mà chảy bằng lịch sử. Dòng sông ấy mang trong mình ký ức của núi rừng Việt Bắc, mang hơi thở của những mùa khói lửa, và in đậm dấu chân của cả một dân tộc đứng lên giữ nước. Giữa bao la rừng núi, sông Lô hiện ra như một trục xương sống, nơi thiên nhiên và con người cùng kết tinh thành bản anh hùng ca bất tử.
Thu - Đông năm 1947, khi đất nước còn non trẻ, thực dân Pháp ồ ạt mở cuộc tiến công lên Việt Bắc với mưu đồ “đánh nhanh, thắng nhanh”, sông Lô đã đứng lên như một chiến lũy thiên nhiên. Dòng sông quanh co, hiểm trở, tưởng như chỉ biết lặng lẽ trôi, bỗng trở thành chiến trường quyết liệt. Nước sông ngày ấy không chỉ phản chiếu mây trời, mà còn dậy sóng bởi ý chí quật cường của quân và dân Việt Bắc. Đoan Hùng - Bình Ca - Khe Lau, những địa danh ven sông đã đi vào lịch sử như những khúc tráng ca rực lửa. Trên dòng nước đỏ phù sa sông Lô, những đoàn tàu chiến Pháp ngạo nghễ tiến sâu vào căn cứ địa kháng chiến, mang theo vũ khí hiện đại và sự kiêu căng của kẻ xâm lược. Nhưng chúng không hiểu rằng, dưới làn nước tưởng hiền hòa ấy là lòng sông của một dân tộc không khuất phục. Pháo từ bờ rừng nổ vang, súng trường, lựu đạn của bộ đội và du kích đồng loạt giáng xuống. Những con tàu thép bị đánh trúng, bốc cháy, chao đảo rồi chìm dần trong tiếng hò reo vang dậy núi rừng. Sông Lô đã nhấn chìm không chỉ tàu giặc, mà còn chôn vùi giấc mộng xâm lăng của thực dân Pháp trên chiến trường Việt Bắc. Nước sông ngày ấy hẳn đã hòa cùng mồ hôi, máu và lòng căm thù giặc của người dân. Những người nông dân áo nâu, những chiến sĩ trẻ tuổi, đứng bên bờ sông mà chiến đấu như những người anh hùng. Sông Lô ghi nhớ tất cả: tiếng súng vang trong sương sớm, ánh lửa bập bùng giữa đêm rừng, và cả những con người đã ngã xuống để dòng sông này mãi mãi chảy trong tự do.
Thời gian trôi, đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Một lần nữa, sông Lô lại trở thành chứng nhân lịch sử. Trên bầu trời Tuyên Quang, máy bay Mỹ gầm rú, trút bom đạn hòng phá hủy hậu phương lớn của miền Bắc. Nhưng cũng từ những bờ bãi ven sông, từ những trận địa phòng không kiên cường, quân và dân Tuyên Quang đã bắn rơi máy bay Mỹ, bảo vệ từng khúc sông, từng xóm làng. Tiếng nổ của bom đạn không làm sông Lô chùn bước, ngược lại, dòng sông vẫn chảy, mang theo niềm tin sắt đá vào ngày toàn thắng.
Sông Lô khi ấy không chỉ là đường vận chuyển, là hậu phương tiếp sức cho tiền tuyến, mà còn là biểu tượng của tinh thần Tuyên Quang: gan góc, thủy chung, son sắt với cách mạng. Hôm nay, sông Lô vẫn chảy giữa hòa bình. Mặt nước phẳng lặng, xanh trong, nhưng dưới đáy sâu của dòng sông là trầm tích lịch sử không bao giờ phai. Mỗi con sóng vỗ bờ như một nhịp trống nhắc nhớ về những năm tháng hào hùng. Sông Lô đã đi qua chiến tranh để trở thành biểu tượng bất tử của ý chí Việt Bắc và của cả dân tộc Việt Nam - một dòng sông anh hùng, chảy mãi cùng non sông đất nước.
Sông Lô không chỉ chảy qua địa hình Việt Bắc, mà còn chảy sâu vào thi ca, âm nhạc - nơi tâm hồn dân tộc gửi gắm những rung động lớn lao của lịch sử và khát vọng tự do. Có những dòng sông chỉ đẹp ở dáng hình, nhưng sông Lô còn đẹp ở tiếng hát. Tiếng hát ấy vang lên từ chiến hào, từ bến nước, từ những đêm trăng và từ cả những năm tháng bom đạn dữ dội nhất của đất nước.
Ngay trong khói lửa chiến tranh, sông Lô đã bước vào thơ ca với vẻ đẹp vừa mộng mơ vừa kiêu hùng. “Đêm trăng sông Lô” của Trần Công Khanh là một khúc ngân trầm lắng, nơi dòng sông hiện ra trong ánh trăng dịu dàng, yên tĩnh, tưởng như chiến tranh đã lùi xa. Trăng theo vào vai áo của những người dân qua phà Nông Tiến trong đêm trăng sông Lô dịu ngọt và lãng mạn. Nhưng chính trong sự yên ả ấy, người đọc vẫn cảm nhận được hơi thở của lịch sử, của một miền đất đang lặng lẽ nuôi dưỡng cách mạng. Trăng soi mặt nước không chỉ để ngắm, mà để chứng giám cho lời thề giữ nước của con người Việt Bắc. Với “Lô Giang” của Lương Ngọc Trác, sông Lô mang dáng vẻ cổ kính, hàm súc như một trường ca xưa. Tên gọi “Lô Giang” gợi nhắc đến truyền thống, đến chiều sâu văn hóa, khiến dòng sông không còn là hiện tại đơn thuần mà mở ra những tầng lớp thời gian chồng xếp. Sông Lô trong thơ ông vừa là cảnh sắc, vừa là biểu tượng: biểu tượng của sự bền bỉ, của sức sống dân tộc không bao giờ cạn.
Đến “Sông Lô chiều cuối năm” của nhạc sĩ Minh Quang, dòng sông lại khoác lên mình sắc thái trầm tư, lắng đọng. Chiều cuối năm - thời khắc giao thoa giữa cũ và mới - khiến sông Lô như biết suy ngẫm. Nước trôi chậm hơn, ánh nắng nhạt hơn, nhưng trong cái tĩnh lặng ấy là cả một chiều dài lịch sử đã đi qua. Dòng sông như một người già từng trải, im lặng mà sâu sắc, nhìn đất nước bước tiếp về phía tương lai. Nhưng nhắc đến sông Lô trong âm nhạc Việt Nam, không thể không nhắc tới “Trường ca Sông Lô” - tác phẩm bất hủ của Văn Cao. Ở đó, sông Lô không còn là một con sông cụ thể, mà hóa thân thành linh hồn của kháng chiến Việt Bắc. Sông Lô, sông ngàn kháng chiến cháy bờ lau xưa đã tàn thôn trang... Âm nhạc cất lên hùng tráng như tiếng sóng vỗ, như nhịp hành quân, như lời thề sông núi. Những giai điệu ấy mang trong mình khí phách của một dân tộc đứng lên, biến thiên nhiên thành đồng minh, biến dòng sông thành chiến lũy. “Trường ca Sông Lô” không chỉ kể lại chiến công, mà dựng lên một tượng đài sử thi bằng âm thanh. Ở đó có tiếng trái phá quân thù gục chìm trên dòng Lô, có bóng tàu giặc chìm trong lửa đạn, có con người Việt Bắc hiên ngang giữa núi rừng. Sông Lô trong âm nhạc Văn Cao vừa dữ dội vừa trữ tình, vừa là chiến trường, vừa là quê hương. Chính sự hòa quyện ấy đã làm nên sức sống lâu bền cho tác phẩm, để mỗi lần giai điệu cất lên, lịch sử như sống dậy.
Không phải ngẫu nhiên mà “Trường ca Sông Lô” đã có một thời gian dài được chọn làm nhạc hiệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Tuyên Quang. Mỗi lần giai điệu vang lên trên làn sóng phát thanh, đó không chỉ là tín hiệu chương trình, mà là lời chào của lịch sử, của truyền thống cách mạng Tuyên Quang gửi đến hôm nay. Âm nhạc ấy nhắc nhở con người Tuyên Quang và Việt Bắc rằng: mảnh đất này từng là Thủ đô Kháng chiến, từng gánh trên vai vận mệnh dân tộc. Qua thi ca và âm nhạc, sông Lô đã vượt khỏi giới hạn của một dòng nước. Nó trở thành ký ức tập thể, trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho nghệ sĩ và Nhân dân. Dòng sông ấy vừa lãng mạn, vừa cách mạng; vừa dịu dàng trong đêm trăng, vừa dữ dội giữa bom đạn; vừa là cảnh sắc, vừa là sử thi. Và như thế, sông Lô không chỉ chảy qua Tuyên Quang, qua Việt Bắc, mà còn chảy mãi trong tâm hồn Việt Nam, bằng thơ, bằng nhạc, bằng những giai điệu không bao giờ tắt. Sông Lô không chỉ chảy qua Tuyên Quang, mà còn chảy sâu vào thi ca, âm nhạc - nơi tâm hồn dân tộc gửi gắm những rung động lớn lao của lịch sử và khát vọng tự do. 
Sông Lô không chỉ là một dòng chảy địa lý, dòng chảy của lịch sử, thi ca mà còn là dòng sông của năng lượng và khát vọng phát triển. Từ bao đời nay, con sông ấy lặng lẽ bồi đắp phù sa, nuôi dưỡng những miền đất trù phú nơi cực Bắc Tổ quốc, để hôm nay vươn mình mạnh mẽ trong công cuộc đổi mới cùng cả nước.
Với nguồn thủy năng dồi dào, sông Lô được ví như một “dòng sông năng lượng”. Dòng nước miên man ấy đã, đang và sẽ tiếp tục góp phần quan trọng vào việc phát triển thủy điện, bảo đảm an ninh năng lượng cho khu vực Trung du và miền núi phía Bắc. Bên cạnh đó, cát vàng sông Lô - nổi tiếng cả nước - trở thành nguồn vật liệu quan trọng, phục vụ xây dựng biết bao công trình dân sinh, giao thông, công nghiệp, tạo nền tảng cho sự phát triển đô thị và nông thôn mới.
  Nhìn lại quá khứ, trên sông Lô từng chỉ có đò ngang, đò dọc và phà. Những chuyến đò chở theo nhịp sống chậm rãi, cần mẫn của người dân hai bờ sông. “Chuyến phà dào dạt, bến nước Bình Ca” (Thơ Tố Hữu). Mỗi lần qua sông là một lần chờ đợi, phụ thuộc vào con nước, thời tiết và sức người. Nhưng thời gian đã sang trang. Hôm nay, trên dòng sông ấy đã vươn lên những cây cầu to đẹp, hiện đại và tiện nghi, nối liền đôi bờ, rút ngắn khoảng cách, mở rộng không gian phát triển. Những cây cầu như: Yên Biên, Nông Tiến, Bạch Xa, Tân Hà, An Hòa, Bình Ca, Tình Húc, Sông Lô… không chỉ là công trình giao thông, mà còn là biểu tượng của ý chí và tầm nhìn. Cầu bắc qua sông, cũng là bắc qua những giới hạn cũ, đưa Tuyên Quang bước nhanh hơn trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nhờ đó, giao thương thuận lợi, hàng hóa lưu thông, du lịch khởi sắc, đời sống Nhân dân ngày một nâng cao.
Hai bờ sông Lô hôm nay in bóng những đô thị xinh đẹp và đầy sức sống. Hà Giang xinh xắn, khoáng đạt giữa núi rừng, Tuyên Quang thơ mộng, trầm lắng mà vươn lên từng ngày; Việt Trì sầm uất, năng động - nơi hợp lưu của truyền thống và hiện đại. Mỗi đô thị mang một vẻ riêng, nhưng đều cùng soi bóng xuống dòng sông Lô như soi chiếu khát vọng phát triển bền vững, hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Sông Lô đã, đang và sẽ tiếp tục góp phần quan trọng vào sự cất cánh của đời sống và công nghiệp Tuyên Quang. Từ những bãi bồi phù sa đến những khu công nghiệp, từ làng quê yên ả đến phố phường khang trang, tất cả đều mang dấu ấn của dòng sông ấy. Trong nhịp chảy không ngừng, sông Lô nhắc nhở mỗi chúng ta về giá trị của kế thừa và đổi mới: giữ gìn thiên nhiên, trân trọng lịch sử, đồng thời mạnh dạn vươn lên vì tương lai.

Dòng sông Lô trôi, dòng sông Lô trôi. Mùa thu tới, nước băng qua ngàn, nước in ven bờ cây ôm bóng tre, dòng sông Lô trôi… và cùng với dòng Lô bất tử là niềm tin vững bền vào một Tuyên Quang đổi mới, giàu đẹp, văn minh, sánh vai cùng đất nước trên hành trình phát triển.

H.T.Đ