Ghi chép của Nguyễn Trần Bé

Đêm trên sông Kỳ Cùng. Ảnh của Quang Minh

 

Vừa đi Trại sáng tác Văn học nghệ thuật (VHNT) do Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp với Hội VHNT các dân tộc thiểu số Việt Nam tổ chức một tuần tại Nhà sáng tác Tam Đảo (Phú Thọ) trở về, tôi tiếp tục được cử đi dự Trại sáng tác VHNT về chủ đề: “Công viên địa chất toàn cầu UNESCO - Di sản thiên nhiên và văn hóa” do Hội VHNT tỉnh Tuyên Quang phối hợp với Hội Văn học nghệ thuật và Nhà báo tỉnh Lạng Sơn tổ chức tại hai tỉnh. Trại diễn ra trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn từ ngày 28 tháng 10 đến ngày 01 tháng 11 và tại Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn (Tuyên Quang) từ ngày 02 đến ngày 07 tháng 11 năm 2025.

Là người được tham dự khá nhiều trại sáng tác VHNT, song với tôi có lẽ đây là trại sáng tác đặc biệt nhất, ở chỗ, trại được liên kết, phối hợp của Hội VHNT hai tỉnh cùng có Công viên địa chất toàn cầu UNESCO ở vùng núi phía Bắc, tạo điều kiện cho văn nghệ sỹ (VNS) hai Hội có cơ hội gặp gỡ, trao đổi, tham quan, trải nghiệm thực tế… nhằm “kích hoạt” cảm hứng để sáng tạo nên những tác phẩm VHNT về chủ đề Công viên địa chất toàn cầu, góp phần quảng bá thiên nhiên, con người và bản sắc văn hóa của các tộc người trên vòng cung Đông Bắc đậm

nét cổ xưa, tồn tại song hành cùng sự phát triển sôi động, đa dạng, đa sắc màu với nhịp điệu nhanh của mỗi tỉnh, kịp thời nắm bắt những cơ hội mới trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước ở chặng đường phát triển tiếp theo.

Tôi coi cuộc trở lại Lạng Sơn lần này của mình như được về nhà. Vâng, về với Xứ Lạng - về với vùng Đông Bắc Tổ quốc, nơi có ba “anh em” trong một “gia đình” Công viên địa chất toàn cầu UNESCO: Cao nguyên đá Đồng Văn - Tuyên Quang; Công viên Non nước Cao Bằng và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. (Riêng “người anh em thứ tư”, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông - Lâm Đồng, hiện đang “một mình một cõi” trên dải đất Tây Nguyên hùng vĩ). Ba “người anh em” Đông Bắc có rất nhiều nét tương đồng, gần gũi và thân thuộc. Vậy nên đến Lạng Sơn lần này tôi có cảm giác như được về nhà - ngôi nhà chung Công viên địa chất toàn cầu.

Tôi đã nhiều lần tới Lạng Sơn, lần nào cũng háo hức vì được đến với vùng đất đậm dấu ấn lịch sử, đậm nét văn hóa bản địa đa sắc màu và thiên nhiên hùng vĩ, tươi đẹp; được thưởng thức những món ăn ngon như vịt quay, khau nhục, nem nướng, bánh ngải xanh… Đặc biệt là được thấy, được gặp những con người nơi đây vô cùng thân thiện, năng động; được thấy sự dập dìu Xứ Lạng của nhịp sống mới trong công cuộc hội nhập quốc tế sâu rộng, song vẫn giữ được bản sắc, tính độc lập, tự lực tự cường và bản lĩnh kiên định trên cương vực có tới hai cửa khẩu Quốc tế (Hữu Nghị đường bộ; Hữu Nghị đường sắt) và một cửa khẩu Quốc gia (Chi Ma), cùng 6 cặp cửa khẩu khác để giao thương với nước bạn Trung Quốc. Lần trở lại này tôi cảm nhận sâu sắc sự đổi thay theo hướng tốt hơn, hài hoà hơn giữa phát triển kinh tế - xã hội với giữ gìn môi trường sinh thái cùng những nét đẹp văn hoá lâu đời, nhất là từ khi nơi đây được công nhận là thành viên của mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO. Đã từ lâu Lạng Sơn là điểm đến thu hút du khách bởi những danh lam thắng cảnh thiên nhiên gắn với lịch sử, văn hóa và ưu thế thương mại; nay sự hấp dẫn của Xứ Lạng đang tăng lên khi trở thành một trong bốn Công viên địa chất toàn cầu trên cả nước. Trong tờ bản đồ du lịch Công viên địa chất, do Trung tâm xúc tiến đầu tư Thương mại và du lịch tỉnh Lạng Sơn phát hành, mang tên “Dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng”, giới thiệu 4 tuyến du lịch Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn với những tên gọi rất ấn tượng: Tuyến 1 - Khám phá thế giới thượng ngàn, với 8 điểm tham quan, giới thiệu về lịch sử, thiên nhiên và tâm linh; Tuyến 2 - Hành trình về miền thiên giới, gồm 11 điểm tham quan, trong đó có Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, Đền Mẫu Đồng Đăng, Rừng hồi Xứ Lạng Yên Phúc, các hang động…; Tuyến 3 - Cuộc sống dân dã nơi trần thế, với 9 điểm tham quan, đáng chú ý là các làng nghề truyền thống, nhà thờ Hà Thổ ty, xuất lộ nước Karst…; Tuyến 4 - đường đến thủy cung, gồm 10 điểm tham quan, gồm các chùa, kiến trúc Pháp cổ, đền Mẫu Thoải, Thác Bản Khiếng, Thế giới đầm hồ Na Dương…

Vì thời gian có hạn, chúng tôi không thể đi hết được các tuyến và các điểm tham quan để tìm hiểu sâu, đành lướt nhanh theo kiểu “cưỡi ngựa xem hoa” và tranh thủ ghi chép, quay video, chụp ảnh ở những nơi được đến thăm. Đầu tiên là Công ty Than Na Dương, thuộc Tổng Công ty Công nghiệp mỏ Việt Bắc, thành viên Tập đoàn Than khoáng sản Việt Nam. Trước đây tôi từng là một nhà địa chất, nay chuyển sang viết báo, viết văn nhưng vẫn mang trong mình một tình yêu không phai mờ đối với nghề tìm kiếm, thăm dò khoáng sản. Vì thế khi đến mỏ than tôi có cảm giác như được trở về ngôi nhà địa chất của mình. Tiếp đoàn văn nghệ sỹ của Trại sáng tác tại trụ sở công ty là chàng trai trẻ Lê Trung Thành, Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc Công ty Than Na Dương. Với phong thái nhanh nhẹn của một doanh nhân thời mở cửa hội nhập, anh giới thiệu nhanh những nét chính về hoạt động của mỏ than và mong muốn các văn nghệ sỹ có nhiều tác phẩm sáng tác về công ty, về trũng Na Dương, nơi ôm trọn mỏ than nâu lửa có trữ lượng rất lớn và đặc biệt này. Đặc biệt, bởi than đá ở đây có nhiều lưu huỳnh nên không thể sử dụng cho dân dụng, mà chủ yếu là cung cấp cho các nhà máy xi măng (trước đây) và nay dùng làm nhiên liệu chính cho Nhà máy nhiệt điện Na Dương.

Kỹ sư địa chất Hoàng Tiến Đạt dẫn chúng tôi đi thăm điểm du lịch “Thế giới đầm hồ” và quan sát toàn cảnh khu vực khai thác than. Anh cho biết: Mỏ than này là một bể trầm tích có diện tích chừng 80 cây số vuông, thuộc địa phận xã Na Dương và Lộc Bình, khá thuận tiện cho khai thác lộ thiên. Điều đặc biệt nữa, nơi đây cách nay vài chục triệu năm vốn là một đầm lầy và hồ nước, nhiều động thực vật phát triển, do hoạt động kiến tạo của vỏ trái đất các sinh vật bị vùi lấp và hóa thạch, nay trở thành tài nguyên di sản địa chất phong phú, độc đáo, có giá trị cao trong nghiên cứu khoa học… Tôi hết sức ngỡ ngàng với một mẫu vật thân cây hóa thạch cao hàng mét, to cả mấy người ôm và nặng gần hai mươi tấn được dựng trưng bày ở khu vườn đầm hồ. Đoạn đường dài chừng hơn trăm mét từ vườn đầm hồ đến khu vực quan sát moong khai thác than được lát chủ yếu bằng các cục đá thu thập từ mỏ than, trong đó có khá nhiều cục là thực vật hóa thạch. Sau khi ngắm nghía không chán mắt các mẫu vật này, tôi nói với nhà thơ Hồng Quang đi bên cạnh: Nếu giá thực vật hóa thạch vẫn giữ ở mức 10 triệu đồng một kg như có lần cố nhà văn Nguyễn Quang nói với tôi cách nay chừng mười lăm năm thì giá trị của con đường lát hóa thạch này không biết bao nhiêu tiền mà kể.

Cố nhà văn Nguyễn Quang kể rằng, một lần anh đi trên đường thấy người ta đào giếng nước, đổ lên bờ những hòn đá có thớ như thớ gỗ. Anh nhặt một hòn về kê chậu hoa. Có một vị giáo sư - tiến sỹ từ Hà Nội tới chơi, khi nhìn thấy hòn đá, ông tròn xoe mắt, hỏi anh Quang kiếm được ở đâu? Nghe anh Quang thuật lại, vị giáo sư liền rủ nhà văn đến chỗ họ đào giếng để nhặt hết những hòn đá ấy về. Nhưng tiếc thay người ta đã dọn đi đâu hết. Trở về nhà anh Quang, vị giáo sư bảo đó là thực vật hóa thạch, giá trị rất lớn. Ông ấy đã trả anh Quang 300 triệu đồng để sở hữu hòn đá nặng 30kg. Nhưng nhà văn không bán, vì trong thời gian vị giáo sư lên Cao nguyên đá Đồng Văn nghiên cứu về hóa thạch, anh Quang đã đi hỏi mấy người chuyên buôn đá quý. Họ bảo giá đúng của hòn đá này phải 900 triệu đồng. Thế là anh Quang quyết giữ lại hòn đá, không bán cho vị giáo sư. Vị giáo sư buồn bã trở về Hà Nội. Sau đó không thấy ông ấy quay trở lại lần nào nữa. Cũng không thấy ai đến hỏi mua hòn đá.

Chẳng biết cố nhà văn Nguyễn Quang nói đùa hay nói thật, nhưng tôi tin chắc một điều, tất cả những sinh vật hóa thạch (từ những loài nhuyễn thể đến những động vật có vú, có xương sống và các loài thực vật…) tìm thấy ở đầm hồ thuộc trũng Na Dương đều rất quý vì chúng có giá trị trong nghiên cứu khoa học địa chất và sự phát triển, diệt vong của các giống loài động, thực vật qua từng niên đại phát triển của vùng đất này. Đó là giá trị độc đáo về cổ sinh địa tầng, cổ địa lý, cổ môi trường…

Ngồi dưới chân cây cột hoá thạch lớn ở điểm quan sát Thế giới đầm hồ, tôi tưởng tượng về những hoạt động kiến tạo địa chất sôi sục từ hàng trăm triệu năm trước để hình thành nên Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn bây giờ với quang cảnh địa chất, địa mạo muôn hình vạn dạng và hùng vĩ, trải dài trên một không gian rộng lớn. Tôi hình dung bằng trí tưởng tượng của một nhà địa chất về sự hình thành trũng Na Dương, cách nay chừng 40 triệu năm, khi vùng đầm hồ cận nhiệt đới có rất nhiều động thực vật đang sinh sống thì bất ngờ xảy ra biến cố bởi một đứt gãy lớn do hoạt động của vỏ trái đất, kéo theo sự dịch trượt dữ dội làm cho tất cả mọi thứ bị vùi lấp dưới tầng lún sâu, yếm khí, tạo nên than đá và các hoá thạch… Và tôi chợt giật mình nhận ra một điều: Khai thác than sẽ ảnh hưởng lớn đến môi trường sinh thái, nhất là than đá dạng nâu lửa ở đây có hàm lượng lưu huỳnh cao, sinh ra a xít sunfuric rất độc hại cho môi trường sống, thì phải khắc phục như thế nào? Việc bảo tồn và tôn tạo điểm di sản đặc biệt, quan trọng nhất của Công viên địa chất toàn cầu Lạng Sơn sẽ được giải quyết ra sao? Có lẽ đây là bài toán khó nên khi tôi hỏi điều này kỹ sư Tiến Đạt phải “xin khất” câu trả lời. Nhưng anh cho biết: Sau này mong khai thác sẽ được cải tạo thành hồ chứa nước, thay cho việc hoàn nguyên bằng hình thức san lấp. Hiện tại Công viên địa chất đã hợp tác với Công ty than Na Dương xây dựng một điểm tham quan với tên gọi “Thế giới đầm hồ”. Điểm tham quan có diện tích trên 5800m2, gồm các hạng mục: đài quan sát - ngắm cảnh, bãi đỗ xe, nhà chờ, nơi trưng bày hiện vật hoá thạch cổ sinh (ngoài trời) và một con đường để du khách đi lại tham quan… Từ đây du khách có thể thu vào tầm mắt toàn bộ trũng Na Dương và moong khai thác mỏ than.

Điểm thứ hai đoàn văn nghệ sĩ đến thưởng ngoạn là Khu du lịch sinh thái danh thắng thác Bản Khiếng, thuộc địa phận xã Lộc Bình và xã Mẫu Sơn - Nơi đây có một thác nước tuy độ cao khiêm tốn nhưng khá đẹp và dòng nước suối luôn trong vắt, chảy từ thượng nguồn Núi Mẹ, Núi Cha. Hai bên suối là vách đá dựng tường luỹ, phía trên là rừng cây tự nhiên được bảo vệ nghiêm ngặt. Kiến trúc sư Phạm Đình Phong, Giám đốc khu du lịch, chàng trai Hà Nội 48 tuổi lên đây lập nghiệp ngay sau khi học xong Đại học Kiến trúc. Thoạt đầu anh lập công ty tư vấn thiết kế, sau chuyển sang đầu tư du lịch. Anh kể, cái tên Khiếng của dòng thác, tiếng Tày là Khánh, có nghĩa là Vui đã làm anh chú ý. Sau nhiều lần, nhiều ngày đi khảo sát, Phong quyết định đầu tư xây dựng khu du lịch sinh thái này. Tổng vốn đầu tư chừng 30 tỷ đồng. Sau 4 năm xây dựng, năm 2019 bắt đầu khai thác. Đến nay đã cơ bản thu hồi đủ vốn và bắt đầu sinh lời. Ngoài các hạng mục phục vụ khách tham quan, vui chơi giải trí, khám phá thiên nhiên được xây dựng xung quanh thác nước theo địa thế tự nhiên… là nhà hàng phục vụ ăn uống bằng các món ăn đậm chất văn hóa ẩm thực bản địa; là nhà nghỉ và nơi tổ chức sự kiện, thu hút khá đông du khách, nhất là vào mùa hè. Làm nghề kinh doanh nhưng anh Phong yêu văn học nghệ thuật. Biết chúng tôi là đoàn văn nghệ sĩ, anh vui hẳn lên. Chúng tôi chưa kịp đọc thơ thì anh đã đọc cho nghe mấy bài, cả thơ do anh viết và thơ của người khác mà anh thấy thích. Trong lúc chúng tôi dùng bữa trưa, ông chủ của khu du lịch thích vui này đã mở catset cho chúng tôi nghe bài hát viết về nơi đây. Bài hát được phổ nhạc từ một bài thơ, khá hay. Thật chả gì bằng không khí trong lành của thiên nhiên. Chỉ có mấy tiếng đồng hồ ở đây mà dường như mọi mệt nhọc của chúng tôi sau một chặng đường dài đều tan biến. Ai cùng vui vì được hoà mình cùng thiên nhiên và được thưởng thực những món ngon dân dã.

Vì trời mưa, đoàn văn nghệ sĩ chúng tôi không đi thăm thú được nhiều. Đến điểm tham quan nào mọi người cũng vội vã chụp vài kiểu ảnh rồi tạm biệt, hẹn đến lần sau. Dù “lướt nhanh” song tôi cũng ghi nhận được sự hoành tráng của Cửa khẩu Hữu Nghị, Cửa khẩu Chi Ma trong giao thương với nước bạn. Trung tá Trịnh Xuân Hoằng, cán bộ Đồn Biên phòng Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị dẫn chúng tôi đi thăm cột mốc biên giới 1116 và cho biết: Cửa khẩu quốc tế Hữu nghị đường bộ có hai luồng đường, một luồng dành chủ yếu cho người xuất cảnh và một luồng dành riêng cho xe vận tải lớn chở hàng hoá, được thông quan hoàn toàn bằng hệ thống máy tính, mỗi ngày trung bình có khoảng 5000 người xuất nhập cảnh qua biên giới, ngày cao điểm có thể gấp rưỡi, gấp đôi và bình quân có trên 700 xe vận tải qua lại, ngày cao điểm trên 1000 xe. Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị đường sắt mấy năm trước từng được đón Chủ tịch Kim Dong Un của Triều Tiên sang Việt Nam đàm phán với Tổng thống Mỹ Donald Trump về tên lửa hạt nhân, sự kiện diễn ra tại Hà Nội…

Rời Lạng Sơn, tạm biệt quang cảnh dập dìu Xứ Lạng, sáng ngày 2 tháng 11 đoàn văn nghệ sỹ dự trại chuyển quân về Đồng Văn, trung tâm Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá, để tiếp tục hành trình trải nghiệm và sáng tạo tác phẩm. Các văn nghệ sỹ Tuyên Quang trong đoàn sáng tác bỗng nhiên trở thành các “hướng dẫn viên du lịch”. Nhà báo Phương Hoa là người tích cực nhất. Tuy hơi “chim chích” nhưng cô rất nhanh nhẹn và khoẻ khắn. Cô thuộc làu gần như tất cả mọi điểm du lịch của Đồng Văn; giải đáp mọi câu hỏi liên quan đến du lịch của Hà Giang - Tuyên Quang mà các văn nghệ sĩ Lạng Sơn muốn biết với sự am hiểu và một trí nhớ đáng nể! Tôi là đàn anh mà nhiều khi “lép vế” trước Phương Hoa. “Lép vế” nhưng tôi rất vui, vì Hà Giang - Tuyên Quang có một người năng động tuyệt vời như cô ấy.

Trại sáng tác Lạng Sơn - Tuyên Quang 11/2025

N.T.B