Người Pà Thẻn sống tập trung ở hai xã: Hồng Quang (Lâm Bình) và Linh Phú (Chiêm Hóa) của tỉnh Tuyên Quang. Mặc dù vào Tuyên Quang khá muộn nhưng người Pà Thẻn vẫn gìn giữ, bảo lưu văn hóa truyền thống của dân tộc mình khá tốt. Người Pà Thẻn có nhiều cái tết trong năm như: tết Rằm tháng Giêng, tết Thanh Minh, tết trâu, tết mời tổ tiên về ăn mừng lúa mới 27/9 (âm lịch), nhưng cái tết lớn nhất trong năm của tộc người này là tết Quá chi (tết Nguyên đán).
Người Pà Thẻn thường bắt đầu ăn tết Quá chi từ ngày 25 tháng Chạp đến hết ngày mùng 5 tháng Giêng năm sau. Đây là lễ tết lớn nhất trong năm của người Pà Thẻn nên ngay từ khoảng tháng 6, tháng 7, thậm chí ngay từ sau tết, các gia đình đều nuôi lợn ăn tết năm sau. Sang đầu tháng Chạp, không khí tết đã bắt đầu rộn ràng trong thôn bản với các gia đình chuẩn bị nấu rượu men lá, lấy củi đuốc...để đun nấu trong những ngày tết. Đúng ngày 25 tháng Chạp, các gia đình đều mổ lợn làm cỗ để mời tổ tiên về ăn tết, mời anh em, họ hàng đến ăn cỗ. Loại bánh thường được làm dịp tết Nguyên đán là bánh dầy (gu tộ) được bày lên để mời thần thánh và tổ tiên. Người Pà Thẻn quan sát, nếu thấy bánh dầy trên ban thờ (được đặt từ ngày 29 tết đến hết tháng Giêng) lên nấm có màu đỏ, vàng, xanh thì họ tin năm đấy gia đình làm ăn sẽ được thuận lợi hơn.
Vào sáng ngày 30 tết, tất cả các gia đình đều cúng tổ tiên, lễ vật gồm: gà sống ba con, một chai rượu, hương, giấy tiền vàng. Thầy cúng tiến hành làm lễ cúng cho gia đình, trước là tạ ơn một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, nhà nhà ấm no, sau là cầu cho một năm mới không bị ốm đau, bệnh tật, không có tai nạn, mọi sự an lành, con cháu học hành chăm ngoan.
Cộng đồng người Pà Thẻn luôn đoàn kết, trong những ngày tết cổ truyền anh em trong dòng họ sẽ tổ chức ăn tết theo từng nhà, nhà nào cũng có đông đủ anh em họ hàng đến quây quần chung vui.
Theo quan niệm của người Pà Thẻn, sau tết Quá chi, người Pà Thẻn chọn ngày sửu là ngày đi làm của năm mới, bởi vì họ tin ngày sửu là ngày khỏe mạnh, chọn ngày này để khởi đầu một năm mới sẽ cho con người sức khỏe, mùa màng bội thu.
Trong những năm gần đây, việc phát triển du lịch (đặc biệt là du lịch kết hợp bảo tồn văn hóa truyền thống các dân tộc) đang được các huyện trong tỉnh coi trọng. Các ngày lễ tết với những nét đặc sắc riêng có của người Pà Thẻn dịp đầu năm mới sẽ là một lựa chọn với các du khách vốn bận bịu cả năm, muốn được tận hưởng sự khác biệt của văn hóa các dân tộc trong cộng đồng 54 dân tộc anh em cũng như tìm những niềm vui mới đầu năm.
Mong rằng người Pà Thẻn ở hai xã Hồng Quang và Linh Phú ngày càng chú ý hơn đến việc giữ gìn, duy trì và làm đẹp hơn phong tục tập quán của dân tộc mình để người dân Việt Nam cũng như bạn bè quốc tế biết đến.
Quang Thanh
