Bàn Minh Đoàn

 

Tết Nguyên Đán (Tết cuối năm) là ngày Tết chính trong năm của dân tộc Dao nói chung, nhóm Dao Coóc Mùn nói riêng. Ngày Tết là dịp để con cháu nhóm Dao Coóc Mùn thể hiện sự hiếu thảo với ông bà cha mẹ. Chính vì vậy, sau khi thu hoạch mùa vụ xong, công việc nương rẫy ruộng đồng đã kết thúc, đây là lúc nông nhàn của những người phụ nữ dân tộc Dao những gia đình còn ông bà nội, ông bà ngoại thì họ lại tranh thủ khâu những chiếc áo của dân tộc mình để năm mới có áo tặng ông bà nội, ông bà ngoại đây là tục lệ truyền thống có từ hàng ngàn đời nay của dân tộc Dao, tục này chính là đạo lý "Uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây, thể hiện tình yêu thương, hiếu thảo với ông bà bên cạnh đó là sự gói trọn tình yêu thương trong chiếc áo tặng cho ông bà" của nhóm dân tộc Dao Coóc Mùn.

 

Đồng bào Dao ở Tuyên Quang có 9 nhóm, và cũng có rất nhiều phong tục, tập quán trong ngày Tết, có những phong tục cổ hủ bị loại bỏ, có những phong tục đã biến cải, có những phong tục được giữ lại vì sự cần thiết phục vụ trong cuộc sống tâm linh hàng ngày của dân tộc mình. Trong đó có tục khâu áo tặng cho ông bà trong ngày Tết, là một trong những phong tục độc đáo tốt đẹp, giữ trọn gia phong hiếu thảo với gia đình, cần được bảo tồn lưu giữ trong cuộc sống ngày nay của người Dao.

Người Dao khi di cư vào Việt Nam, với mong muốn về một “mảnh đất lành” để an cư lạc nghiệp, rồi không biết tự bao giờ họ đã coi vùng đất này là quê hương mới của mình, để từ đó họ tạo dựng cho mình một cuộc sống sung túc và giàu bản sắc văn hóa ở vùng đất mới. Người Dao cư trú nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Tuyên Quang, Thái Nguyên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Hà Giang, Yên Bái, Lào Cai, (Ba Vì) Hà Nội…là một trong những tỉnh có người Dao cư trú khá đông. Ở tỉnh Tuyên Quang có 9 nhóm cư trú lập nghiệp, mỗi nhóm người Dao đều mang theo nguồn gốc văn hóa của dân tộc mình. Bởi thế, văn hóa của dân tộc Dao là kết tinh, chọn lọc tinh hoa văn hóa của tộc người góp phần làm phong phú cho bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.

Ngày Tết ở vùng Trung du, đồng bằng Bắc Bộ là thời gian nghỉ ngơi của đồng bào sau một năm lao động làm việc lam lũ, vất vả. Người Dao cũng ăn Tết trùng với Tết Trung Nguyên của người Kinh, người Tày, người Thái,… nhưng vào những ngày Tết cổ truyền đó, tục thờ cúng tổ tiên, còn thờ cúng (thần nông, thần sông, thần núi, thần rừng, thần bếp, thổ địa…), cúng Tết cổ truyền, chúc Tết lẫn nhau, thăm hỏi, chúc phúc cho nhau nhân ngày đầu xuân năm mới, thì người Dao còn có một phong tục đặc biệt diễn ra khi Tết đến xuân về đó là tục lệ khâu áo mới tặng cho ông bà. Tục lệ này xuất phát từ lòng hiếu thảo của con cháu đối với ông bà, vào những ngày đầu xuân con cháu muốn tặng ông bà những bộ quần áo đẹp nhất, ấm áp nhất, nhiều tình cảm nhất để cho ông bà mặc diện trong những ngày đầu năm mới đi chơi xuân. Ông bà khi được tặng áo cũng cảm thấy tự hào vì luôn có con cháu hiếu thảo, quan tâm.

Người Dao quan niệm năm mới đến ngay từ giao thừa. Trước giao thừa những người chủ gia đình (người đàn ông làm chủ trong gia đình) làm lễ cúng gia tiên, Thành hoàng thổ địa, sau giao thừa những người chủ gia đình quần áo tề chỉnh mang những chiếc áo đã được người vợ của mình khâu trước Tết mừng tuổi cho ông bà mình.  Khi ông bà nhận áo từ con cháu, thường hai tay dâng áo qua đầu, người hơi cúi về phía trước tỏ lòng cảm ơn thần Đế Mẫu đã ban cho họ những đứa con ngoan hiền, hiếu thảo để vào một dịp Tết họ lại được con cái thể hiện đạo hiếu qua tục lệ khâu áo mới của dân tộc mình. Tín ngưỡng thờ thần Đế Mẫu là một loại hình tín ngưỡng dân gian của người Dao, được hình thành từ ngàn đời xưa, nó ăn sâu vào tiềm thức và đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành bản sắc văn hóa riêng tộc người. Cho đến nay tín ngưỡng thờ Đế Mẫu vẫn đang phát triển mạnh mẽ trong đời sống tâm linh của người Dao. Vì vậy, vào ngày Tết ngoài việc ông bà dâng áo mới để tỏ lòng biết ơn thần Đế Mẫu thì trong bữa cơm đầu tiên của năm mới người Dao cũng mời thần Đế Mẫu về ăn Tết cùng với mỗi gia đình người Dao. Con cái trong nhà thường khấn kể cho thần Đế Mẫu và tổ tiên những việc họ đã làm được trong năm qua, cầu xin thần và tổ tiên phù hộ cho họ sang năm mới làm ăn thuận lợi, kinh tế khá giả để họ có điều kiện báo hiếu với ông bà, tổ tiên. Khi viết đến đây tôi chợt nhớ cụ cố nhà thơ Bàn Tài Đoàn cụ là một lão thành cách mạng, một người con ưu tú của đồng bào Dao, một nhà thơ nổi tiếng của dân tộc Dao đã sáng tác nhiều bài thơ song ngữ bằng tiếng Hán Dao, Nôm Dao và tiếng Việt trong đó có bài “Khâu áo cho ông bà” để ca ngợi nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc Dao, bài thơ ngắn gọn khúc triết, dễ nhớ, dễ hiểu và nhân văn, mang tính giáo dục con cháu luôn ghi nhớ lời dạy của  ông bà, bề trên đi trước, bài thơ có nội dung sau:

Mỗi lần xuân đến Tết cũng đến

Chúng cháu rủ nhau khâu áo quần

Trời rét, ông bà có dịp diện

Quên già bởi tuổi lại sang xuân!

Bài thơ đã thể hiện rõ nhất phong tục khâu áo cho ông bà ngày Tết. Dù con cháu có khó khăn, xa xôi đến mấy, ngày Tết cũng là dịp đến nhà ông bà để thăm hỏi, chúc Tết, chúc sức khỏe, tặng quà cho ông bà, là những người đã có công dưỡng dục, sinh thành. Người Dao quan niệm rằng: “Bia lui bía hấu/Mái bía tú cồng pâu pụa mấu”,  dịch nghĩa: “Vá quần vá áo/Không vá được công ơn mẹ cha” vì thế cũng giống như người Việt, người Dao quan niệm ngày mồng Một Tết là ngày con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ. Nên vào ngày mồng Một Tết, con cháu đến chúc Tết ông bà, cha mẹ đồng thời tặng áo mới cho ông bà, ông bà nào vào dịp Tết nhận được nhiều áo mới của con cháu khâu tặng thì họ sẽ được dân bản tôn trọng, bởi họ là những người sống có đạo đức, biết giáo dục con cái nên họ được hưởng những trái ngọt là sự hiếu lễ của con cháu. Trò chuyện với bà Lý Thị Lưu, Lý Thị Tư, Bàn Thị Toan, dân tộc Dao Coóc Mùn, 80 tuổi ở thôn bản Pài, xã Trung Minh, Yên Sơn và một số người Dao cao tuổi họ mong chờ điều gì nhất của con cháu vào những ngày Tết Nguyên đán, họ đều chia sẻ rằng: “Chỉ mong con cháu khỏe mạnh làm ăn học tập công tác tiến bộ, gia đình được no đủ hạnh phúc và điều mong muốn nhất được con cháu tặng họ những tấm áo mới khi Tết đến xuân về”.

Ngày nay, xã hội càng phát triển, nhiều phong tục tập quán của người Dao đã bị mai một theo thời gian. Bảo tồn những giá trị văn hóa của người Dao qua những phong tục tập quán là một việc làm cần thiết để góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa phi vật thể của đồng bào Dao nói riêng cộng đồng các dân tộc Việt Nam nói chung.

B.M.Đ