Quang Thanh

                                                                                 Mùa lúa chín ở Tân An. Ảnh của Nguyễn Chính

 

Vân Du tên thật là Lý Thị Thảo, dân tộc Nùng. Được sống trong cái nôi văn hóa của dân tộc, thi sĩ thế hệ 9X đã phát huy được điểm mạnh của mình: Đưa làn điệu dân ca Nùng vào thơ, tạo nên nét riêng của giọng thơ.

Vừa bước chân vào thơ ca, Vân Du đã có bài thơ xưng danh cô gái Nùng, gọi tên dân tộc đầy tự hào, kiêu hãnh:

Chiều nay anh đi tuần tra

gặp em

cô gái Nùng

gánh củi trên vai dập dìu xuống bản

“Gái Nùng”, theo Vân Du “không biết đi bán đi buôn/ chỉ tung tăng hát câu sli “nhói ơi!” bên phiên chợ”. “Gái Nùng” cũng không mang vẻ đẹp “sắc nước hương trời” mà đẹp vẻ đẹp bình dị, hồn nhiên như núi rừng, với đôi mắt “như giọt nước trên khe”, tiếng cười “như chim rừng tìm chốn ngủ” và đôi gò má “màu hoa sở” cùng làn điệu dân ca đã ngấm vào máu thịt. Vậy mà đối với người chiến sĩ biên phòng trẻ tuổi, cô đủ duyên khiến anh mong được cả đời gắn bó:

Gái Nùng khéo làm anh nhớ mong

muốn đời này cắm chân trên bản

biên cương có em làm bạn

chắc sẽ vui vầy!

                                                          (Gái Nùng)

“Gái Nùng” là vậy, còn bản của người Nùng ra sao, cùng xem Vân Du phác họa:

Bản Nùng bước vào mùa mận đào rực rỡ

Mỗi góc vườn những chàng trai bổ củi chất cao

bằng cột kèo

Mỗi góc sân những cô gái cười vui bên khung cửi kẽo kẹt

Mỗi gian bếp nhỏ ông bà chăm chút lò chưng rượu

tí tách giọt hương

 

Người Nùng tháng Giêng không đếm đi bao nhiêu

bậc ruộng bậc nương

không đếm lội bao con suối con đèo

Người Nùng tháng Giêng trai ngẩng cao

bước trên đôi cà kheo

gái đội khăn hoa làm duyên mà xuống hội

cánh đồng chỉ tiếng cười, tiếng trống chiêng

và tiếng hát.

 

Người ơi có nghe ngọt ngào câu sli?

Nhì à! Nhói ơi! Liêm liếp nương nhau lửng lơ sườn núi

Người ơi có thấy cây còn ngả nghiêng ngóng đợi?

Người về đón một mùa xuân.

                                      (Người Nùng tháng Giêng)

Bản Nùng tháng Giêng hiện lên qua thơ Vân Du thật đẹp và sống động. Trong thơ, Vân Du thường nhắc rất nhiều đến câu sli (làn điệu dân ca Nùng), nhì à, nhì nhan (câu mở đầu của làn điệu dân ca, giống như hò ơi, à ơi của người Việt), nhói ơi (gọi tên người con gái). Người Nùng có kho tàng văn hóa dân gian đặc sắc, ở đó dân ca là hồn cốt. Dân ca Nùng gồm nhiều thể loại, như: Lượn nàng ới, Dá hai, Lượn phủ (Hà lều), Sli giang, Sli La hòi, Xà xá, Hèo phưn... Làn điệu dân ca Nùng mượt mà, sâu lắng, thiết tha gọi mời, luôn được bay vút lên, trải dài miên man theo đồi núi. Người Nùng hát trong dịp lễ hội, đám cưới, chợ phiên, chúc thọ, hát giao duyên, mừng nhà mới, cầu mùa... nội dung thường là ngợi ca tấm lòng thủy chung son sắt, tình nghĩa mặn nồng, mến khách.

Sáng tác của Vân Du chưa quá nhiều, nhưng có nét riêng, bởi ngôn ngữ thơ giản dị, trong trẻo mà đậm chất dân ca dân tộc.

Tháng năm

mùa lúa không gọi

em tựa cửa

“nhói ơi!”

vá cho đầy túi hoa

khâu cho liền câu sli dang dở

hội tình không còn nữa

tặng ai?

                                                (Tháng năm)

Thơ Vân Du cuốn hút bởi sự hồn nhiên, cô thường sử dụng những câu thơ ngắn, được xuống dòng liên tục tạo nên nhịp điệu trẻ trung, con chữ dường như cũng tung tẩy, nhảy nhót theo bước chân người:

Xùng xèng chiêng giã

Khăn vàng lưng eo

Những chàng chân thoắt

Đội sư tử mèo

[…]

Tồng cao nhộn nhịp

Ới à “nhì nhan!”

Câu sli vọng núi

Tư tình dệt đan

                             (Đến hẹn lồng tông)

Vân Du có nhiều bài thơ mô tả về vật dụng trong ngôi nhà của người dân tộc Nùng. Trong mắt tác giả trẻ này, chiếc khung cửi, cối đá, cỏm lài, đai lưng, nải chàm, chiếc địu... đều trở nên rất sinh động. Chúng tựa những phụ kiện điểm xuyết cho bài thơ thêm phần độc đáo:

Áo chàm quấn đai lưng

thắt

mùa xuân

trên vầng trán

khăn hoa níu tóc gọi bạn

cỏm lài về bản mới

cùng ai?

 

Cỏm lài quấn lụa quai

tung tăng theo điệu nhói ới

về nhà mới

đựng gì?

 (Cỏm lài)

Cỏm lài là sản phẩm thủ công tinh xảo của người Nùng, được người con trai kỳ công đan bằng mây tặng người con gái mình yêu. Cỏm lài thường được đựng nữ trang và các vật dụng nhỏ như kim, chỉ. Trong mắt thi sĩ Vân Du, chiếc cỏm lài bé nhỏ cũng có hồn. Cỏm lài chứa đựng nét văn hóa dân tộc, tượng trưng cho tình yêu của người con trai và sự nâng niu giữ gìn của người con gái với tình yêu ấy.

Có thể nói Vân Du đưa hẳn “bộ sưu tập” các vật dụng của người Nùng vào thơ. Đây là chiếc nải chàm bình dị theo cô trò nhỏ đến trường:

Nải chàm xinh xinh

Gửi hương về rừng

Theo tiếng trống tùng

Tung tăng đến lớp

 

Khai trường sum họp

Nhộn nhịp sớm mai

Nải chàm níu vai

Thơm mùi sách mới

                                                          (Nải chàm)

Còn đây là sự mô tả chiếc túi đến tài tình:

Sắc chàm buông bản

Túi rộng vành hoa

Em người con gái

Đi dệt câu ca

                                                (Đến hẹn lồng tông)

Chỉ với bốn câu thơ ngắn, Vân Du đã phác họa nên người con gái Nùng mang đậm bản sắc dân tộc đáng yêu, đáng quý biết nhường nào: “sắc chàm”, “túi rộng vành hoa”, “dệt câu ca”. “Lồng tông” là lễ hội truyền thống của đồng bào Tày, Nùng khu vực miền núi phía Bắc, thường diễn ra trước Rằm tháng Giêng. “Đến hẹn lồng tông”, đôi trai gái ấy còn vương vấn mãi:

Lồng tồng không hẹn

Ta lỡ gặp nhau

Để trăm năm ấy

Mơ giấc cau trầu.

                                                (Đến hẹn lồng tông)

Vân Du rất khéo đưa những điều tưởng như nhỏ nhặt, bình dị thường nhật vào thơ, và biến chúng thành những thi ảnh đặc biệt. Đây là gian bếp nhỏ gợi bao niềm vui, chỉ một bát cháo ngô giản dị mà ấm áp, chứa chan tình mẹ:

Gian bếp nhỏ thanh củi vui tanh tách

Chiếc nồi gang cười ngả nghiêng vung

Khi em còn trên nôi say giấc

Bát cháo ngô được mẹ khuấy thơm lừng

                                                                   (Bát cháo ngô)

Nhờ có tình mẹ mà bát cháo ngô hay chiếc nải nhỏ bé cũng có ý nghĩa lớn lao:

Chiếc nải quanh năm

Bền như lòng mẹ

Theo con thưở bé

Đi suốt cuộc đời.

                   (Nải chàm)

Qua sợi chỉ màu bé xíu, Vân Du nhìn thấy cô gái Nùng thêu nên bao diệu kỳ cho cuộc sống:

Ngày qua ngày đợi cành bông đơm hoa

đêm qua đêm nhuộm vải chàm mắt mỏi

em dệt nên sợi chỉ màu

đợi mùa trăng tròn vành vạnh

[…]

Sợi chỉ màu thêu vườn hoa

Sợi chỉ màu thêu cầu vồng rực rỡ

Sợi chỉ màu thêu bao đôi chim về tổ

                                                                   (Sợi chỉ màu)

Thơ Vân Du đa phần vui nhộn, nhưng đôi khi có những bài thơ thấm đẫm ưu tư. Đây là tâm sự của chàng trai thầm thương trộm nhớ người con gái đã theo chồng. Bao nỗi niềm giận, thương, buồn, trách, dằn vặt được chàng trai gửi vào chiếc khung cửi của nàng:

Ngày ta thương nhau

cách mấy bậc đá bờ rào vẫn nghe khung cửi hát

con thoi rộn ràng se sắt

sợi chỉ màu không tên.

[…]

Ngày về mái nhà trình tường xưa ấy

bỏ không

khung cửi kẽo kẹt

mọt khóc ngày đêm.

 

Sao nàng không về dệt thêm

chiếc khăn màu trắng

để tôi phủ lên

khung cửi góc vườn.

                   (Khung cửi)

Cũng có khi thơ của cô nàng 9X cũng ít nhiều mang tính triết lý, ví mình như trà núi:

Em - người đàn bà núi

hồn hóa mầm non

xanh thì ngọt

khô lại chát

một đời ve lưỡi đầu môi.

 

Có cái chát nào

làm người ta thích?

Có cái đắng nào

khiến người ta say?

                                                (Trà núi)

Nhiều thi sĩ dân tộc thiểu số gọi tên từng con đèo, con suối, ngọn núi, tên làng, Vân Du khá khác. Cô ít khi đưa tên địa danh vào thơ mà gọi tên những đồ vật nhỏ nhất, những điều bình dị nhất trong cuộc sống. Người con yêu quê hương và văn hóa dân tộc thiết tha ấy, chỉ nhìn chiếc bánh đa thôi đã thấy bao kiếp người hiện lên ở đó:

Ôi quê hương!

Những mong manh phơi ngoài nội cỏ

mà ấm no ôm lấy kiếp người.

                                                          (Chiếc bánh đa)

Vân Du sáng tác chưa nhiều, nhưng với tình yêu quê hương, dân tộc làm ngọn lửa xuyên suốt, chắn chắn độc giả còn được thưởng thức nhiều bài thơ mang đậm âm hưởng dân ca Nùng trong tương lai.

T.H