Tạ Bá Hương

Tạp chí văn học, nghệ thuật thuộc các Hội VHNT tỉnh, thành phố trong cả nước có vai trò quan trọng trong việc gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa, lịch sử, truyền thống của quê hương. Thông qua các bài viết, các tác phẩm được đăng tải, Tạp chí bồi đắp và làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người dân, khơi dậy tình yêu quê hương, niềm tự hào về xứ sở. Tuy nhiên, hiện nay, một số Tạp chí lựa chọn tên địa danh ở tỉnh mình để đặt măng - sét (măng - sét là phần tên riêng, được xem là bộ nhận diện thương hiệu cốt lõi, giúp độc giả nhận biết và phân biệt ấn phẩm). Điều này dễ gây sự nhầm lẫn giữa tên địa danh của một làng, một xã nào đó với tờ Tạp chí thuộc cơ quan báo chí cấp tỉnh do Hội VHNT là cơ quan chủ quản. Ở Tuyên Quang đã từng xảy ra điều đó. Do vậy, việc chuyển đổi măng - sét cho phù hợp với điều kiện thực tế là cần thiết, nhằm giúp cho Tạp chí có một vị thế mới trong mắt độc giả.

“Không được đổi măng - sét”
Ngày tôi về nhận công tác ở Hội VHNT tỉnh cũng đúng là lúc cả nước chuẩn bị bước vào thực hiện việc sắp xếp lại cơ quan báo chí theo Quy hoạch của Thủ tướng Chính phủ. Đấy là thời điểm đầu năm 2020, khi đó tờ báo Tân Trào, cơ quan ngôn luận của Hội cũng buộc phải chuyển đổi mô hình hoạt động. Tuy mốc thời gian để chuyển từ báo sang Tạp chí đang đến gần, nhưng điều kiện cần thiết thì lại chưa thể đáp ứng được yêu cầu. Anh Đinh Công Thủy lúc đó đang là Chủ tịch Hội, giao cho tôi phụ trách việc hoàn thiện đề án cùng các văn bản khác để trình Bộ Thông tin và Truyền thông xin Giấy phép xuất bản Tạp chí. Mục tiêu là đến tháng 6 năm 2020 mọi thủ tục bắt buộc phải xong, Tạp chí Tân Trào sẽ ra mắt bạn đọc số đầu tiên ngay trong tháng đó, nhưng mọi thứ không diễn ra đúng như mong đợi.
Mới “chân ướt, chân ráo” về Hội nhận nhiệm vụ, tôi bàn với anh Đinh Công Thủy là tên mới của Tạp chí nên là “Văn nghệ Tuyên Quang”. Anh Thủy nghe tôi trình bày, có vẻ đắn đo, chưa dám quyết: “Chú cứ để từ từ đã”. Tôi hiểu tâm trạng của anh, áp lực mà anh rất khó vượt qua, bởi măng - sét “Tân Trào” đã gắn bó với anh, gắn bó với nhiều thế hệ văn nghệ sĩ ở Tuyên Quang suốt mấy chục năm qua, dễ gì thay đổi được. Tân Trào cũng là một phần kỷ niệm trong tâm thức của nhiều phóng viên, biên tập viên làm việc trong tòa soạn. Cái cũ thường quen thuộc, còn cái mới đưa vào thay thế, để tiếp nhận nó cũng cần phải có cả một quá trình thích ứng, chọn lọc. Hơn nữa, lúc bấy giờ trong đội ngũ văn nghệ sĩ ở Tuyên Quang chia làm hai luồng ý kiến khác nhau. Một luồng ý kiến cho rằng, dù có chuyển đổi mô hình từ báo sang Tạp chí thì vẫn nên giữ lại măng - sét “Tân Trào”, vì tên địa danh này gắn với giá trị lịch sử, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí Trung ương Đảng đã ở, làm việc trong suốt chín năm trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Luồng ý kiến thứ hai, họ đồng thuận với tôi. Họ cho rằng, việc đổi măng - sét Tân Trào sang Văn nghệ Tuyên Quang là cần thiết và phù hợp. Bởi tên địa danh Tuyên Quang không chỉ gắn với giá trị lịch sử mà còn cả không gian sống và trầm tích văn hóa, dễ phân biệt hơn và mang tính bao trùm hơn. 
Việc tôi và một số anh chị em văn nghệ sĩ trong tỉnh muốn dịp thực hiện Quy hoạch báo chí của Thủ tướng Chính phủ, giai đoạn 2020 - 2025 là đổi măng - sét từ “Tân Trào” sang “Văn nghệ Tuyên Quang” cũng có những căn nguyên của nó. Hồi tôi còn công tác bên Đài Phát thanh và Truyền hình tỉnh, có đồng nghiệp hỏi tôi: “Báo Tân Trào là của CLB Tân Trào à?” Tôi bảo: “Của Hội VHNT tỉnh”. Tôi không trách người hỏi, bởi lúc đó Hội đang ở chung tòa nhà với CLB Tân Trào. Hơn nữa việc quảng bá, phát hành báo Tân Trào không nhiều, đâu đó mỗi số chỉ vài trăm bản in, nên nhiều người không biết đến tờ báo này cũng là lẽ đương nhiên. Sau này, lúc mới về nhận công tác ở Hội, tôi được nghe nhiều câu chuyện dở khóc, dở cười liên quan đến tờ báo. 
Có lần, anh Bàn Minh Đoàn, Biên tập viên của báo, kể: Trong một chuyến đi về cơ sở để lấy tư liệu viết bài, sau khi nghe anh giới thiệu xong, một vị lãnh đạo xã hỏi: “Anh ở xã Tân Trào lên à?” Lúc đó anh mới giải thích cặn kẽ cho vị lãnh đạo xã rằng, báo Tân Trào là cơ quan báo chí trực thuộc Hội VHNT tỉnh, chứ không phải của xã Tân Trào. Còn một câu chuyện nữa, câu chuyện do chính anh Phạm Quang Đạo, lái xe của Hội kể: Trong chuyến đi ngược sông Gâm để lên một xã vùng trọng điểm cây ăn quả của tỉnh, đoàn đi có cả lãnh đạo báo, biên tập viên trong tòa soạn. Chẳng biết mọi người giới thiệu thế nào mà xã lại cử một cán bộ ra gặp anh, hỏi nhỏ: “Có phải các anh từ huyện Sơn Dương lên công tác không?” Khi anh Đạo giải thích xong, cán bộ xã mới vỡ lẽ, hóa ra đoàn công tác này lên xã làm việc đều là người của báo Tân Trào, thuộc Hội VHNT tỉnh Tuyên Quang, chứ không phải của huyện Sơn Dương.
Mong muốn đổi măng - sét từ Tạp chí Tân Trào sang Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang của tôi và một số văn nghệ sĩ trong tỉnh vẫn không thể thực hiện được. Một nhà văn nguyên là lãnh đạo Hội từng gặp riêng tôi và anh Đinh Công Thủy. Bác ấy đề nghị chúng tôi không được đổi tên khác, phải giữ nguyên măng - sét “Tân Trào”. Về việc này, anh Thủy bảo với tôi: “Để vài năm sau đổi măng - sét theo ý chú vậy”.
Có một lần, tại cuộc họp Ban Chấp hành Hội VHNT tỉnh mà tôi lần đầu tham dự (kể từ ngày về Hội nhận công tác), diễn ra với nhiều nội dung quan trọng. Trong đó có nội dung thông qua Đề án thực hiện Quy hoạch báo chí, thống nhất tên gọi Tạp chí, kích cỡ chữ và kích cỡ khổ giấy của tờ Tạp chí. Sau khi nghiên cứu, xem xét, Ban Chấp hành quyết định giữ nguyên tên gọi tờ Tạp chí là “Tân Trào”, với 68 trang in mỗi số. Khổ giấy in là 19cm x 26,5cm, nhỏ tương đương với tờ giấy A4. Sau khi có được Giấy phép xuất bản từ Bộ Thông tin và Truyền thông, tờ Tân Trào bước vào vận hành. Với vai trò là Tổng Biên tập, tôi nhận thấy nhiều cái bất cập. Do khổ nhỏ, việc trình bày bài viết, nhất là trình bày tranh, ảnh rất khó để tờ Tạp chí bắt mắt, gây ấn tượng với độc giả. Chỉ có trong quá trình làm Tạp chí mới phát hiện ra điều đó. Nếu Tạp chí có khổ giấy in lớn hơn, thì việc trình bày theo đó cũng dễ dàng hơn, đẹp hơn. Số trang in đã mỏng, nên mỗi số chỉ đăng tải được vài cái truyện ngắn, tranh, ảnh và phóng sự, bút ký là đã xong phần trình bày, lên trang.

Làm “giấy khai sinh” cho Tạp chí
Sau Đại hội Hội VHNT tỉnh Tuyên Quang, khóa VII, nhiệm kỳ 2022 - 2027, anh Đinh Công Thủy xin rút, tôi thay anh Thủy đảm nhận vị trí Chủ tịch Hội, kiêm Tổng Biên tập Tạp chí Tân Trào. Điều này chiếu theo Luật Báo chí thì đúng là Hội đang làm sai, nhưng trong điều kiện lúc đó thì chúng tôi không thể làm khác được. Yêu cầu chức danh Tổng Biên tập buộc phải có bằng Cao cấp lý luận chính trị. Tuy nhiên, cả Ban Biên tập và Văn phòng Hội lúc đó không ai đáp ứng được tiêu chí này, ngoài tôi. Nếu tôi không đảm nhận, chắc chắn Tạp chí Tân Trào sẽ buộc dừng hoạt động. Ngay thời điểm trước Đại hội VII, tôi đã bàn với anh Thủy về phương án “thuê” một người ngoài cơ quan Hội về đảm nhận vị trí Tổng Biên tập, nhưng sau khi xem xét kĩ càng, anh Thủy lắc đầu, bảo: “Không được, sẽ rất phiền phức đấy. Trước mắt, chú vẫn đảm nhận thêm vị trí lãnh đạo Tạp chí, đồng thời cử nhà báo Thèn Hương (lúc đó đang là Biên tập viên) nhanh chóng đi học lớp Cao cấp lý luận để đủ điều kiện về tiếp quản Tạp chí”. 
Đại hội Hội VHNT tỉnh đã xong về khâu tổ chức, tôi xuống làm việc với Cục Báo chí, gặp anh Nguyễn Văn Hiếu. Anh Hiếu lúc đó là Phó Cục trưởng Cục Báo chí. Khi biết nội tình khó khăn trong việc lựa chọn nhân sự cho chức danh Tổng Biên tập của Hội, anh Hiếu chỉ cười và bảo: “Khó nhỉ. Hội là cơ quan chủ quản của tờ Tạp chí, theo Luật Báo chí thì Chủ tịch Hội không thể kiêm nhiệm lãnh đạo Tạp chí được. Một số tỉnh, thành trước đó vi phạm điều này, chúng tôi đã kiên quyết rút Giấy phép hoạt động. Nhưng thôi, trước mắt anh cứ kiêm nhiệm, nhưng về lâu dài là không được đâu đấy nhé”. Vậy là nhờ lãnh đạo Cục Báo chí tạo điều kiện, Tạp chí Tân Trào vẫn xuất bản đều đặn hàng tháng, không bị đứt gãy do thiếu nhân sự bổ sung chức danh Tổng Biên tập theo quy định của Luật Báo chí.
Một trong những vấn đề mà tôi quan tâm nhất là việc đổi tên Tạp chí. Trước đây chưa đổi được vì có những lý do chủ quan và khách quan. Thời điểm sau Đại hội VII sẽ phù hợp để làm điều đó. Do vậy, tại kỳ họp Ban Chấp hành Hội VHNT tỉnh lần thứ II, ngoài những nội dung liên quan đến kết quả hoạt động và cả những vấn đề đặt ra cho Hội trong thời gian tới, tôi cũng đưa ý định đổi măng - sét “Tân Trào” sang tên gọi mới “Văn nghệ Tuyên Quang”, xin ý kiến Ban Chấp hành Hội. Để tạo sự đồng thuận, nhất trí cao, tôi nêu ra những điểm mấu chốt khi lựa chọn việc chuyển đổi măng - sét. Kỳ họp Ban Chấp hành lần đó khiến tôi thực sự bất ngờ khi tất cả mọi người đều nhất trí rất cao. Tôi yêu cầu Văn phòng đưa vào Nghị quyết; đồng thời nhanh chóng hoàn thiện hồ sơ để xin chuyển đổi măng - sét và Giấy phép xuất bản. 
Chỉ có điều, các thành viên trong Ban Chấp hành chưa nhất trí với các phương án về mẫu chữ măng - sét mà tôi đưa ra. Phương án của các mẫu măng - sét này đều do một số họa sĩ trong Chi hội Mỹ thuật thiết kế. Các ý kiến đều cho rằng, nhìn tổng thể, măng - sét chưa hoàn toàn toát lên vẻ đẹp riêng, bố cục còn chưa hài hòa, nét chữ thô cứng. Đang lúc chưa biết phải làm thế nào thì tôi bắt gặp bức tranh của bé Pachi, là con gái của họa sĩ Lương Hiện. Mặc dù mới đang là học sinh lớp 9, nhưng nét vẽ của bé đã bộc lộ rõ một tài năng hội họa. Tôi mang ý tưởng thiết kế măng - sét trao đổi với bé Pachi. Hai chú cháu vừa làm, vừa trao đổi, chỉnh sửa, cuối cùng măng - sét mới mang tên: “Văn nghệ Tuyên Quang” đã chính thức ra đời. Từ đó Tạp chí có măng - sét mới và măng - sét đó vẫn được dùng cho đến bây giờ trong mỗi số Tạp chí khi ra mắt bạn đọc. 

Niềm vui từ giao diện mới
Măng - sét từ “Tân Trào” sang “Văn nghệ Tuyên Quang” là bước chuyển đổi mang tính kế thừa và tiếp nối. Một giao diện mới chính thức được đưa vào vận hành. Nếu trước đây khổ in Tạp chí Tân Trào với kích thước 19cm x 26,5cm, thì nay được nâng lên thành 26cm x 31cm. Số trang in vẫn giữ nguyên 68 trang trong mỗi số phát hành. Chỉ có điều, do khổ giấy in có kích thước lớn hơn trước, nên việc minh họa, lên trang các tác phẩm văn học, nghệ thuật trên Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang thuận lợi hơn, thoáng hơn, đẹp hơn. Trong mỗi số Tạp chí, lượng bài viết cũng được đăng tải nhiều hơn so với khổ giấy in của Tạp chí Tân Trào trước đây. 
Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang đóng vai trò quan trọng, là diễn đàn văn học, nghệ thuật, phản ánh sâu đậm mọi mặt trong đời sống xã hội ở tỉnh. Các chuyên mục trên tờ Tân Trào mà tôi xây dựng trước đó, giờ vẫn được sử dụng lại trên Văn nghệ Tuyên Quang. Nó bao gồm các chuyên mục: Sự kiện - bình luận; Đời có người như thế; Gương mặt văn nghệ; Du lịch Tuyên Quang qua ảnh; Phê bình - giới thiệu… Ngoài đăng tải các tác phẩm văn học, nghệ thuật thì các chuyên mục này được xem là “xương sống” để định hình phong cách của tờ Tạp chí. 
Còn nhớ, ngày tờ Văn nghệ Tuyên Quang chuẩn bị ra mắt bạn đọc số đầu tiên, tôi và anh chị em trong Ban Biên tập đều không khỏi hồi hộp, chờ đợi. Các khâu lựa chọn bài vở, lên trang, đưa vào nhà in đã hoàn tất, chỉ còn đợi ngày Tạp chí xuất xưởng. Rồi ngày ấy cũng đến. Lúc cầm trên tay tờ Tạp chí với giao diện mới, chúng tôi thực sự bồi hồi, xúc động. Thành quả từ sự tâm huyết của cả tập thể, giờ đây đang hiện hữu ngay trước mắt chúng tôi. Sau khi phát hành, sự phản hồi tích cực từ phía các văn nghệ sĩ, của độc giả trong và ngoài tỉnh về nội dung, hình thức trình bày, khiến chúng tôi càng có thêm động lực để tiếp tục xây dựng tờ Tạp chí ngày càng được yêu mến hơn trong lòng độc giả. Ngay cả chính những người trước đây từng phản đối việc đổi măng - sét Tạp chí từ Tân Trào sang Văn nghệ Tuyên Quang, nay gặp lại tôi, lại bảo: “Tạp chí như vậy là tốt rồi. Cứ thế mà phát huy nhé”.
Nhìn lại hành trình đi đến việc thay đổi măng - sét tờ Tạp chí của Hội VHNT tỉnh Tuyên Quang, chúng tôi nhận ra rằng, mọi sự thay đổi, nếu lấy cái chung để thực hiện nó thì sẽ nhận được sự đồng thuận của mọi người. Có thể lúc đầu con đường đi đến thống nhất còn gặp trở ngại, nhưng trước sau gì thì con đường ấy sẽ trở nên thông thoáng và bớt gập ghềnh hơn. Thay đổi để phù hợp, để phát triển. Bởi, cấu trúc của một tờ Tạp chí không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng, sự phong phú về nội dung, mà còn cần đến vẻ đẹp và sự chuyên nghiệp. Điều này giống như một người phụ nữ có nhan sắc. Ngoài vẻ đẹp tự nhiên, nếu được khoác lên mình bộ quần áo mới, hợp gu thời trang, nó sẽ tôn lên vóc dáng và cả sự sang trọng nữa. 

T.B.H