Phóng sự của Tạ Bá Hương

Lúc ấy trời đã cuối thu, thời tiết chưa kịp mang rét về. Ấy vậy mà trên vùng Lô Lô Chải, cái rét đã làm con người ta cảm nhận được một cách rõ rệt. Ở trung tâm tỉnh lỵ Tuyên Quang, nhiệt độ chỉ giao động từ hăm ba đến hăm bốn độ xê. Ở Lô Lô Chải và các thôn bản trên rẻo đất địa đầu Tổ quốc như Lũng Cú thì nhiệt độ đã xuống rất thấp. Thậm chí về đêm, nhiệt độ nơi này giảm xuống chỉ còn mười bốn độ xê. Dưới những mái nhà cổ, lợp ngói âm dương, vạt đào bắt đầu bung ra những cánh hoa đỏ thắm. Đất trời trên rẻo cao dường như đến sớm hơn các vùng khác. Những câu chuyện về Lô Lô Chải, lại khiến con người ta cảm nhận được biết bao nhiêu mùa xuân đã kịp đi qua thăng trầm của đời người đã gắn bó hàng trăm năm giữa một rẻo biên cương hùng vĩ của Tổ quốc. 

Đời người, đời đá
Anh Sình Dỉ Gai, Trưởng thôn Lô Lô Chải kê cái bàn gỗ và mấy cái ghế ra ngoài hiên cửa. Trong nhà, trên gác lúc đó rất đông người. Toàn là khách du lịch ở nhiều nơi trong nước, khách quốc tế đến lưu trú. Anh kê cái bàn ra đấy đều có mục đích cả. Ngồi ngoài hiên cửa, câu chuyện giữa tôi và anh ít bị ảnh hưởng hơn. Anh bảo: “Người Lô Lô có mặt ở Lũng Cú phải đến gần tám trăm năm rồi đấy”. Thông tin này được người già trong thôn bảo thế. Tuy độ chính xác chưa có kiểm chứng cụ thể, nhưng qua nhiều tài liệu thì người Lô Lô có nguồn gốc từ phương Bắc, di cư vào Việt Nam cũng phải đến vài trăm năm. Dấu chân đầu tiên họ đặt vào đất Việt Nam lại chính là nơi Lũng Cú này. Trong tín ngưỡng của đồng bào Dao, đến nay họ còn có tục thờ ma Lô Lô. Điều đó chứng tỏ, chính người Lô Lô trên đá núi này mới là chủ nhân khai phá ra miền biên cương tột bắc. Họ đến trước cả người Dao và một số dân tộc ít người khác. Họ đến khai khẩn đất đai, dựng cửa, dựng nhà, gieo trồng các cây nông nghiệp ngắn ngày. Dần dần, một rẻo biên cương heo hút đã hình thành nên các làng Lô Lô, đời này nối tiếp đời kia, cùng làm lụng, cùng sinh con đẻ cái. Họ đã biến đất đai trở nên trù phú. Họ gieo cái niềm hi vọng của mình vào đá, khiến đá nở hoa.
Người Lô Lô ở trên Cao nguyên đá Lũng Cú có bảy họ. Họ Vàng lớn nhất trong số các họ còn lại. Họ Vàng cũng chi phối những hoạt động tín ngưỡng của cả cộng đồng người Lô Lô. Cụ Vàng Sính Huầy năm nay đã chín mươi ba tuổi. Cụ được xem là người sống thọ nhất hiện nay ở Lô Lô Chải. Dòng họ nhà cụ từ nhiều đời nay được lưu giữ bộ đôi trống đồng cổ. Trống đồng tượng trưng cho nét văn hóa cổ xưa của tộc người. Khi tôi ngỏ ý muốn được nghe âm thanh của tiếng trống đồng cổ, cụ Huầy bảo: “Người Lô Lô chúng tôi chỉ sử dụng nó vào những dịp quan trọng thôi. Ngày thường thì trống sẽ được cất đi, đến lúc làng bản có việc, người đàn ông có uy tín, ăn mặc chỉnh tề mới được phép mang nó xuống để dùng”. 
Tuy nhiên, để phù hợp với nhu cầu phát triển du lịch cộng đồng, người Lô Lô Chải đã làm ra một bộ trống đồng mới, trên cơ sở kích cỡ, màu sắc, hoa văn của bộ đôi trống đồng cổ. Họ làm như vậy để khách du lịch có thể được chiêm ngưỡng, được thưởng thức âm thanh núi rừng, ngân lên giữa cái thẳm xanh của núi, của rừng. Tôi để ý thấy, hoa văn trên mặt trống đồng có nhiều điểm tương đồng với hoa văn trên bộ trang phục truyền thống của dân tộc này. Trống được trang trí bằng nhiều loại hoa văn tiêu biểu như: đường thẳng song song hướng tâm, vòng tròn chấm, hình người hóa trang cách điệu, mặt trống có nhiều lỗ tròn thủng. Cụ Huầy cho giải thích rằng: “Người Lô Lô quan niệm, những lỗ tròn ấy là mặt trời, tia trống là con mắt của mặt trời, vành hoa xung quanh là các hành tinh”. Quan niệm của cụ Vàng Sính Huầy cũng là quan niệm của người Lô Lô cổ xưa về vạn vật trong vũ trụ. Điều đó chứng tỏ, trong đời sống tinh thần, trong quan niệm tín ngưỡng của người Lô Lô rất phong phú.
Trong chuyến ngược đèo đá lên với Lô Lô Chải, tôi đã được cả trưởng thôn Sình Dỉ Gai và cụ Vàng Sính Huầy thông tin rằng, bộ đôi trống đồng cổ của người Lô Lô bao gồm: Một trống đực và một trống cái. Trống đực có kích thước nhỏ hơn trống cái, tượng trưng cho âm và dương. Anh Gai nói: “Từ xưa đến nay người phụ nữ Lô Lô sẽ không bao giờ được chạm tay vào trống. Đây là điều cấm kỵ”. Vào dịp đầu năm mới, tiếng trống đồng Lô Lô sẽ được cất lên, vang vọng cả núi rừng nơi rẻo cao. Đấy là dịp cả bảy họ Lô Lô ở Lũng Cú cùng làm lễ cúng tổ tiên, nhớ về nguồn cội. Cả bảy họ làm lễ cúng chung. Trên một bãi đất rộng, bằng phẳng ở giữa thôn, tất cả đàn ông, đàn bà của tộc người Lô Lô đều nhảy múa theo nhịp trống đồng. Họ vừa ăn uống, vừa nhảy múa theo mười hai điệu múa truyền thống. Anh Gai cho rằng, mười hai điệu múa tượng trưng cho mười hai tháng trong năm, mười hai tháng của một quãng người. Mười hai tháng trong bốn mùa xoay chuyển của trời đất. Tiếng trống vút cao, khiến điệu múa càng say sưa. Họ múa không chỉ trong dịp lễ Tết mà còn nhảy múa khi mùa gieo hạt, hoặc mừng cơm mới.
Đời người trên Lô Lô Chải gắn liền với núi, với đá. Mỗi đứa trẻ sinh ra, mở mắt ra đã nhìn thấy đá rồi. Đá xếp dọc đường đến trường, đến lớp. Đá chất chồng lên nhau trên các nương ngô. Khi chết đi, thân xác lại được vùi vào lòng đá xám lạnh. Vậy nên, suốt nhiều thế hệ trên rẻo cao này, có nhiều người mà cả cuộc đời họ vẫn chưa từng bước chân ra khỏi đá. Ngay cả các bờ rào phân chia giữa ranh giới nhà này với nhà khác, người ở Lô Lô Chải đều dùng đá làm bờ rào. Trong kiến trúc nhà ở cũng mang nét đặc trưng của vùng cao. 
Ông Nguyễn Vũ Phan, nguyên quyền Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng: “Do có sự cộng cư từ hàng trăm năm nên trong văn hóa của người Lô Lô và người Mông có một số nét tương đồng. Ví dụ như trong kiến trúc nhà ở chẳng hạn. Người Lô Lô với nét kiến trúc mái nhà lợp ngói âm dương, tường nhà đều làm bằng đất. Họ dùng đất sét đỏ, trộn với nước và các phụ gia, tạo nên những bức tường dày, vững chãi”. Nhìn tổng thể cho thấy, những ngôi nhà trên vùng Lô Lô Chải ở Lũng Cú thường chỉ có một cửa chính, ít cửa sổ, nhưng mang vẻ đẹp mộc mạc, kết nối chặt chẽ với thiên nhiên, văn hóa bản địa. Họ sống cộng cư, đoàn kết, giữ gìn bản sắc văn hóa. Đời này nối tiếp đời kia, người rẻo cao Lô Lô Chải cùng sinh con, đẻ cái, gây dựng cuộc sống trên triền đá tai mèo xám lạnh.  

Đổi thay từ cách làm mới 
Qua hàng trăm năm sống gắn chặt với đá, người Lô Lô ở Lũng Cú đã đặt nét bút vẽ trên nền thiên nhiên những nét chấm phá mới. Nét vẽ đầu tiên của ngôi làng này bắt đầu từ việc tận dụng lợi thế riêng có về văn hóa truyền thống, kiến trúc nhà ở để đầu tư phát triển du lịch cộng đồng. Công việc lúc đầu tưởng chừng đơn giản, song khi bắt tay vào thực hiện thì gặp không ít khó khăn. Do sống trên miền tột bắc Tổ quốc, đường xá xa xôi, nên trước đây Lô Lô Chải như một ngôi làng bình dị, ít người biết đến. Toàn bộ đồng bào ở đây, với phương thức canh tác thì hoàn toàn dựa vào nông nghiệp, Vậy nên chả ai dám mơ đến một ngày Lô Lô Chải giống như một thiếu nữ nhan sắc, thướt tha bước ra từ câu chuyện cổ tích. Vẻ đẹp ấy thuần khiết, nhưng đầy mê hoặc và nhanh chóng tỏa sáng. 
Người đầu tiên đưa ngôi làng Lô Lô Chải đến với thế giới lại chính là Trưởng thôn Sình Gỉ Gai. Câu chuyện được bắt đầu từ năm 2011, khi ấy anh là người trong làng được xem là đi nhiều nhất. Anh bảo: “Tôi có dịp tham gia các đoàn của tỉnh đi chỗ này, chỗ kia. Thấy người ta làm du lịch tốt lắm. Khách đến tham quan, rồi ở lại nhiều ngày, người dân sở tại lại có tiền nữa chứ”. Từ thực tế đó, Sình Dỉ Gai quyết định cải tạo lại khuôn viên, nhà cửa, rồi nhờ con cháu quảng bá, thu hút khách trên các nền tảng mạng xã hội. Mới đầu cũng chả dễ dàng gì, vì hầu hết khách trong nước chưa biết đến nhiều về Lô Lô Chải. Cả một quãng thời gian dài, vỏn vẹn chỉ có vài lượt khách đến tham quan, nghỉ lại, nhưng chủ yếu là khách nội tỉnh. Không bỏ cuộc, anh hướng sang kết nối với các công ty du lịch, kết hợp với công tác quảng bá trên nền tảng số. Dần dà khách biết đến Lô Lô Chải nhiều hơn, trong đó có cả khách trong nước và khách quốc tế. Gia đình anh trở thành nơi tổ chức cho các đoàn khách tham quan, nghỉ dưỡng và tìm hiểu về sinh hoạt, tín ngưỡng, không gian văn hóa đậm nét truyền thống.
Thành công bước đầu của Sình Dỉ Gai đã có tác động tích cực đến tư duy làm du lịch của người Lô Lô trên miền biên viễn. Những người quen sống dựa vào thiên nhiên, gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên chưa bao giờ nghĩ làng này sẽ một ngày trở thành ngôi làng Du lịch tốt nhất thế giới. Nhưng hành trình để có được danh hiệu này là hành trình đầy nhọc nhằn. Khi thành công với mô hình du lịch cộng đồng, Sình Dỉ Gai đã vận động các hộ gia đình trong làng, trong bản cùng làm. Chả ai hưởng ứng, bởi mô hình này với họ quá mới, hơn nữa họ cũng chưa có kinh nghiệm thực tế để làm du lịch. Bài toán đặt ra là sẽ bắt đầu từ đâu đây? “Bắt đầu từ giá trị truyền thống của người Lô Lô”, anh Gai bảo với tôi thế. Khách du lịch đến với Lô Lô Chải cũng chính vì nơi này còn giữ được hầu hết nét văn hóa mà tổ tiên đã để lại. Nếu mất các nét đặc trưng riêng có này thì Lô Lô Chải cũng sẽ giống như các ngôi làng miền núi khác, rất khó giữ chân du khách lưu lại với địa phương.
Thay đổi tư duy về làm du lịch là mục tiêu mà Sình Dỉ Gai hướng tới cho vùng đất Lô Lô Chải. Người dân nhận ra việc thay đổi này sẽ giúp cuộc sống của từng mái nhà trên Cao nguyên núi đá sẽ tốt hơn. Do đó, đã có 56 trong tổng số 120 hộ gia đình đồng bào Lô Lô đã tham gia làm du lịch. Theo Trưởng thôn Sình Dỉ Gai thì khách du lịch trong nước và quốc tế đến với Lô Lô Chải hầu hết các mùa trong năm. Bình quân có khoảng 500 đến 700 khách đến và lưu trú mỗi ngày. Chị Vũ Thị Huyền ở Ninh Bình cho biết: “Tôi lên Lô Lô Chải nhiều lần rồi, nhưng năm nào cũng muốn trở lại. Ở đây tôi tìm thấy sự yên bình, văn hóa đậm đặc và cả nét thiên nhiên hùng vĩ”. Tôi hiểu, đó là cảm nhận chân thật không chỉ của chị Huyền mà còn là cảm nhận của mỗi du khách khi đặt chân lên rẻo đất cao nguyên này.

Làng Du lịch tốt nhất thế giới
Từ một nơi khó nhọc, hộ nghèo chiếm tới trên 70% thì nay Lô Lô Chải đã có sự lột xác ngoạn mục. Ngay cả cụ Vàng Sính Huầy cũng cho là như thế. Gần 50% số hộ gia đình tham gia làm du lịch, với cách làm chuyên nghiệp, chưa kể hàng chục hộ gia đình khác tham gia bán chuyên nghiệp, cung cấp các sản phẩm nông nghiệp đặc sản vùng cao cho du khách. Dịp cuối năm này, trong cái rét tê tái, mang đặc trưng khí hậu nơi cực bắc, những cánh đồng rau cải, bí đỏ… của đồng bào ở Lô Lô Chải đang bước vào mùa thu hoạch chính. Trên nền xanh nồng nàn ấy, những căn nhà trình tường, có tuổi đời 200 trăm năm lại trở thành hình khối trầm mặc, quyến rũ. Khách Tây, khách ta nườm nượp các nơi đổ về Lô Lô Chải. Vào lúc ban ngày, cả ngôi làng bình dị, khiến con người ta có cảm giác vừa lạc vào một ngôi làng cổ tích nào đó ở châu Âu. Nhưng khi đêm xuống, ánh điện từ các ngôi nhà cổ được thắp lên trong những chiếc đèn lồng đủ màu sắc. Lúc ấy, Lô Lô Chải mới thực sự mang đầy đủ nhất vẻ đẹp riêng có của nó.
Trưởng thôn Sình Dỉ Gai nói rằng, việc làm du lịch ở Lô Lô Chải bắt đầu phát triển mạnh vào năm 2018. Mỗi hộ gia đình ở đây có nhu cầu xây dựng hệ thống dịch vụ đón tiếp khách đến tham quan, lưu trú, đều được tỉnh hỗ trợ 60 triệu đồng. Đồng thời tỉnh cũng hỗ trợ cộng đồng dân cư nâng cao năng lực thông qua các chương trình đào tạo kỹ năng về đón tiếp, quản lý dịch vụ, tuân thủ nghiêm ngặt vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và cách thức ứng xử văn minh với du khách. Anh Ma Văn Tuyên, một chiến sĩ an ninh của Công an tỉnh Tuyên Quang cho biết: “Chúng tôi lên Lô Lô Chải công tác nhiều lần. Món ăn ở đây thì rất tuyệt vời, đặc biệt là thực phẩm của đồng bào đều đảm bảo an toàn cao cho du khách”. Bởi vậy, trong suốt nhiều năm qua, du khách đến với Lô Lô Chải không chỉ trải nghiệm về thiên nhiên hùng vĩ, văn hóa truyền thống đậm đặc, mà còn thích thú khi thưởng thức các món ăn do chính tay người dân bản địa lựa chọn và chế biến.
Sau những nỗ lực của tỉnh Tuyên Quang và của mỗi người dân trên rẻo đất tột bắc, đã biến ngôi làng với con người sống thuần nông, nép mình dưới bóng núi đại ngàn, trở thành ngôi làng nổi tiếng thế giới. Niềm vui trên Lô Lô Chải không chỉ là số lượng du khách tìm đến mỗi năm một tăng, mà niềm vui còn đến với đồng bào khi vào trung tuần tháng 10 vừa qua, tại thành phố Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc), tổ chức Du lịch Liên hợp quốc đã chính thức công bố kết quả Giải thưởng “Làng Du lịch tốt nhất thế giới năm 2025”. Trong danh sách giải thưởng vinh danh lần này, Lô Lô Chải, xã Lũng Có được công nhận là một trong những Làng Du lịch cộng đồng tiêu biểu nhất thế giới, sau khi vượt qua 270 hồ sơ gửi đến từ 65 quốc gia.
Hay tin Lô Lô Chải đoạt giải thưởng, cả làng như vỡ òa cảm xúc. Bởi, danh hiệu mà Lô Lô Chải được xét chọn dựa trên hệ thống tiêu chí nghiêm ngặt về quản trị, sáng tạo, bền vững, môi trường và đóng góp cho các mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc, trở thành chuẩn mực quốc tế cho các mô hình du lịch cộng đồng chất lượng cao. Dường như năm nay người Lô Lô ở Lô Lô Chải đón mùa xuân đến sớm hơn mọi năm thì phải.

T.B.H