Bút ký của Ma Tuyên

                                                                                      

Phúc Yên - một xã vùng cao yên bình của huyện Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang - nay bỗng trở thành điểm sáng trên bản đồ số Việt Nam. Giữa bạt ngàn núi non trùng điệp, nơi thời gian dường như trôi đi chậm rãi, tách biệt với thế giới số, một cuộc cách mạng thầm lặng đang diễn ra. Tại đây, những chiếc điện thoại thông minh và kết nối Internet đã mở ra một cánh cửa làm giàu đầy bất ngờ cho đồng bào các dân tộc thiểu số, biến những con người gắn bó với nương rẫy, suối nguồn thành những "thủ phủ YouTube" đầy tiềm năng.

 

Nơi "làn gió công nghệ số" thổi qua thung lũng xanh

Phúc Yên, từ thuở hồng hoang, đã được thiên nhiên ưu ái ban tặng một vẻ đẹp hùng vĩ, kỳ bí hiếm nơi nào sánh bằng. Những dãy núi điệp trùng vươn mình giữa tầng không, những dòng suối trong veo len lỏi qua khe đá, và những cánh rừng nguyên sinh ôm ấp lấy bản làng. Nơi đây là mái nhà của đồng bào Tày, Dao, những người đã bao đời gìn giữ, bồi đắp cho bức tranh quê núi thêm phần tươi đẹp và rực rỡ. Mỗi dân tộc mang theo bản sắc riêng, dệt nên một tấm thảm văn hóa độc đáo, đa sắc màu, từ những điệu Then, Sli lượn bay trên lưng đèo, đến những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu, hay những nghi lễ cổ truyền linh thiêng như cúng Thần Rừng, lễ Cấp sắc, gọi vía... Tất cả tạo nên một Phúc Yên vừa hoang sơ, vừa đậm đà bản sắc.

Thế rồi, một ngày kia, thời đại 4.0 đã thực sự "gõ cửa" từng nếp nhà sàn. Chẳng còn là những câu chuyện xa vời trên ti vi, Internet và mạng xã hội bỗng trở thành những người bạn thân thuộc. YouTube, TikTok, những nền tảng tưởng chừng chỉ dành cho phố thị ồn ào, nay đã len lỏi vào từng ngõ ngách, mang theo cơ hội tiếp cận thế giới rộng lớn. Và cũng từ đó, những thước phim chân thực về cuộc sống thường nhật, về vẻ đẹp hoang sơ của núi rừng, nét độc đáo trong văn hóa ẩm thực, trang phục, hay những nghi lễ truyền thống của người vùng cao đã trở thành "món ăn tinh thần" hấp dẫn đối với khán giả quốc tế, trong đó có cả cộng đồng người Việt Nam ở Mỹ, Úc, Nga...

Những câu chuyện thành công như cổ tích dần được viết nên. Triệu Mạnh Dương với kênh "Lý Thị Ca" đã thu hút gần 1,5 triệu người theo dõi, đưa người xem khám phá những bản làng bình dị, những phiên chợ rực rỡ sắc màu hay những buổi lao động chân chất mà đầy nghệ thuật. Triệu Huy Đường, với kênh "Kỹ năng nguyên thủy" cùng 1,2 triệu người theo dõi, lại dẫn dắt khán giả vào thế giới của những kỹ năng sinh tồn giữa thiên nhiên hoang dã, từ cách dựng nhà tre, làm bẫy thú đến chế biến món ăn từ cây rừng. Những chiếc nút bạc, nút vàng lấp lánh lặng lẽ được treo lên vách nhà sàn, vẽ nên một bức tranh tươi sáng về bản làng vùng sâu heo hút, một tương lai đổi đời kỳ diệu. Thu nhập "khủng", có tháng lên đến cả tỷ đồng, đã không còn là giấc mơ xa vời. Chúng tôi vẫn nhớ như in lời ông Triệu Tòn Nái, sáu mươi tuổi, người Dao đỏ thôn Khau Cau, người đã từng chỉ biết đến nương rẫy và con trâu, giờ đây say sưa kể về những video hàng triệu lượt xem của con trai mình: "Thằng Dương nó giỏi lắm, nhờ YouTube mà cả nhà mình thoát nghèo, có tiền xây cái nhà kiên cố hơn, mua sắm đồ đạc tiện nghi hơn. Ai mà ngờ được, cái điện thoại bé tí thế kia lại có thể đổi đời cả một gia đình".

"Nhà nhà làm YouTube, người người là YouTuber"

Chứng kiến những thành công rực rỡ của những "trai bản" tiên phong, cả xã Phúc Yên như sôi động hẳn lên với phong trào "nhà nhà làm YouTube, người người là YouTuber". Đây không còn là câu chuyện cá biệt của vài cá nhân nữa, mà đã trở thành một làn sóng mạnh mẽ, thôi thúc người dân, nhất là giới trẻ, học hỏi và làm theo. Có những thôn, gần như một trăm phần trăm hộ gia đình đều sở hữu ít nhất một kênh YouTube, thậm chí có nhà còn phát triển đến hai, ba kênh cùng lúc. Phong trào làm truyền thông số đang nở rộ như hoa mùa xuân, khắp nơi trên các nương rẫy, ven các sườn đồi, hay trong phiên chợ vùng cao, không khó để bắt gặp hình ảnh người dân tay cầm điện thoại, vai vác chân máy, cần mẫn ghi lại từng khoảnh khắc cuộc sống.

Từ em nhỏ líu lo tập nói "xin chào các bạn đến với kênh của mình" cho đến người lớn tuổi tóc bạc phơ, ai nấy đều hào hứng với công việc "vừa làm vừa chơi" này, chất chứa trong đó là niềm hi vọng về một cuộc sống tốt đẹp hơn. Họ chia sẻ những điều giản dị nhất: từ cảnh gặt lúa trên những thửa ruộng bậc thang vàng óng ánh, tiếng đàn trâu gặm cỏ khi chiều về, lũ vịt, ngan tung tăng trên suối mát, đàn gà con rúc rích bên chân mẹ và chàng gà trống rõng rạc cất tiếng gáy. Tất cả những nét đẹp bình dị ấy được ghi lại trong những thước phim đầy sống động, tươi mới, chạm đến trái tim người xem.

Theo thống kê sơ bộ từ chính quyền địa phương, ước tính đến cuối năm 2024, xã Phúc Yên đã có khoảng gần 300 kênh YouTube hoạt động. Trong số đó, có ít nhất 10 kênh đạt trên 100.000 lượt theo dõi và mang lại thu nhập ổn định cho chủ sở hữu. Tổng doanh thu ước tính từ hoạt động YouTube trên địa bàn xã trong năm 2024 đạt khoảng 5-7 tỷ đồng, một con số ấn tượng so với thu nhập bình quân đầu người trước đây vốn chỉ ở mức 25-30 triệu đồng/năm. Rõ ràng, làn gió công nghệ số đã thổi một luồng sinh khí mới vào Phúc Yên, giúp người dân nơi đây dần thoát khỏi vòng xoáy của đói nghèo, vươn lên làm giàu chính đáng.

Trong một chuyến đi thực tế, chúng tôi có dịp gặp và làm quen với YouTuber Quan Văn Hùng, bốn mươi mốt tuổi, người Tày ở thôn Bản Bon. Anh Hùng là một minh chứng sống động cho sức lan tỏa của phong trào làm YouTube. Sau hơn một năm, kênh "Ngọc Linh" của anh đã có hơn năm ngàn người theo dõi, dù đã bật chế độ kiếm tiền nhưng thu nhập hằng tháng từ YouTube chưa nhiều. Vợ chồng anh đã mạnh dạn đầu tư một "phim trường" đậm chất núi rừng bên dòng suối chảy qua bản. Nơi đó có chiếc cọn nước quay đều róc rách, có vườn rau xanh mướt, ao cá trong veo, lán trại đơn sơ và cả khu chăn nuôi nhỏ. Con suối đi men cánh rừng về tưới mát cho khu ruộng bậc thang thấp thoáng, như khung cảnh quen thuộc của bản làng người Tày. Cuộc sống sinh hoạt của bà con từ bao đời nay vẫn gắn bó với cảnh sắc đó. Những thước phim của anh Hùng không chỉ ghi lại vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn kể câu chuyện về sự cần mẫn, về tình yêu với mảnh đất quê hương. Con mắt tinh tường, nhạy cảm với miền núi nơi họ sinh ra cùng sự đầu tư bài bản cho thấy sự nghiêm túc và kỳ vọng của người dân vào con đường làm kinh tế từ một cách làm hiện đại, chính đáng.

Anh Hùng cũng chia sẻ, để xây dựng một kênh YouTube thành công tại vùng đất Phúc Yên này không phải là dễ dàng. Thường là, những người mới bắt đầu phải tìm đến sự hỗ trợ của các kênh YouTube đã có tiếng tăm, sử dụng tên miền nước ngoài để tăng cơ hội tiếp cận lượng khán giả quốc tế vì lượt xem từ nước ngoài thường mang lại doanh thu cao hơn so với lượt xem trong nước. Điều này đồng nghĩa với việc chủ kênh phải chia sẻ lợi nhuận theo tỷ lệ phần trăm đã thỏa thuận với những người đã giúp họ xây dựng và phát triển kênh. Và rồi, ngoài sự kiên trì, còn phải có cả sự may mắn như trúng số độc đắc khi video được lên xu hướng, ví như một video ghi lại cảnh anh Hùng giúp vợ làm bánh chưng ngày Tết, bỗng dưng thu hút hàng triệu lượt xem từ khắp nơi trên thế giới, khiến anh bất ngờ đến ngỡ ngàng.

Những nốt trầm lắng và bài toán của "Làng YouTube"

Bên cạnh những gam màu tươi sáng, bức tranh YouTube ở Phúc Yên cũng bắt đầu xuất hiện những mảng màu trầm hơn, như những đám mây mỏng manh lướt qua bầu trời trong xanh. Khi phong trào lan rộng, nhiều người dân bắt đầu đi theo lối mòn, sản xuất những video, clip rập khuôn theo một mô típ quen thuộc. Ngoài những nội dung đã trở nên phổ biến như dựng nhà gỗ theo kiểu truyền thống, các công đoạn trồng lúa, thu hoạch ngô, chăm sóc đàn gà, đàn lợn, hay đơn giản là việc mang nông sản ra chợ bán, chế biến các món ăn địa phương, còn xuất hiện thêm những nội dung tương tự như làm các loại bẫy thú thủ công, đi hái măng rừng, bắt cá suối, hoặc tái hiện lại những sinh hoạt văn hóa mang tính trình diễn.

Sự thiếu đa dạng và sáng tạo trong nội dung dần dẫn đến sự nhàm chán cho người xem. Khi hàng loạt kênh YouTube cùng đăng tải những video có nội dung tương tự, khán giả sẽ cảm thấy bội thực và dễ dàng lướt qua. Rủi ro đầu tiên và dễ thấy nhất chính là sự sụt giảm về lượt xem và tương tác. Kênh YouTube sẽ khó phát triển, thậm chí có nguy cơ bị "chìm nghỉm" giữa biển nội dung trùng lặp. Ví dụ, khi hàng chục kênh cùng đăng tải video về "cách làm bánh chưng ngày Tết" với cùng một góc quay, cùng một kịch bản, người xem sẽ không còn thấy sự độc đáo, mới mẻ. Họ sẽ nhanh chóng chuyển sang một kênh khác, nơi họ tìm thấy điều gì đó khác biệt, hấp dẫn hơn.

Thực tế cho thấy, dù phong trào làm YouTube nở rộ, nhưng tỷ lệ những kênh thực sự phát triển và mang lại thu nhập ổn định vẫn còn khiêm tốn. Họ đầu tư máy quay, dựng lán trại, mở vườn ao chuồng như trường quay… nhưng lượt xem vẫn lèo tèo vài trăm, vài nghìn, như những hạt mưa rải rác trên nền đất khô cằn. Khó khăn không phải ở kỹ thuật, mà nằm ở chỗ làm sao để giữ được bản sắc và sự mới mẻ trong từng khung hình. Khi quá nhiều kênh cùng quay cảnh dựng nhà nứa, bắt cá suối, hay nấu món măng rừng xào ớt, khán giả dễ dàng thấy nhàm. Và cái “làng YouTube triệu view” có nguy cơ rơi vào vòng lặp, khi ai cũng chọn an toàn với những nội dung đã từng thành công, mà quên mất rằng sự tò mò của người xem luôn cần được nuôi dưỡng bằng điều độc đáo, bất ngờ.

Chúng tôi gặp bà La Thị Sinh, một cụ bà người Dao đỏ, tóc bạc như mây, ngồi quạt bếp lửa bên căn nhà gỗ. Bà cười: “Mấy đứa nhỏ giờ không ra nương, chỉ quay video. Có cái lễ cúng thần rừng mà nó dựng đi dựng lại cả chục lần. Thần linh chắc cũng… ngán!” Trong nụ cười ấy có chút tự hào, nhưng cũng lẩn khuất một nỗi băn khoăn: Nếu văn hóa chỉ còn là đạo cụ, liệu mai này bản sắc có còn nguyên vẹn? Câu hỏi của bà Sinh như một tiếng chuông cảnh tỉnh giữa dòng chảy công nghệ. Việc cố gắng tạo ra những nội dung "ăn khách" theo trào lưu, mà không chú trọng đến sự độc đáo và chân thực của văn hóa địa phương, có thể dẫn đến việc những giá trị truyền thống bị pha loãng, thậm chí bị xuyên tạc. Khán giả quốc tế tìm đến những kênh YouTube vùng cao ban đầu là vì sự tò mò, muốn khám phá những điều mới lạ, độc đáo. Nếu tất cả các kênh đều na ná nhau, họ sẽ không còn lý do để theo dõi.

Vấn đề khai thác quá mức một số khía cạnh trong đời sống cũng có thể gây ra những hệ lụy không mong muốn. Chẳng hạn, việc liên tục quay và đăng tải những video về săn bắt có thể vấp phải sự phản đối của những người yêu động vật và các tổ chức bảo tồn hoặc bị các cơ quan bảo vệ pháp luật xử lý. Tương tự, việc tập trung quá nhiều vào những khó khăn, thiếu thốn trong cuộc sống có thể tạo ra hình ảnh tiêu cực về vùng đất và con người nơi đây, thay vì tôn vinh vẻ đẹp bình dị, những nỗ lực vươn lên.

Câu chuyện YouTube cũng đặt ra một bài toán mới cho chính quyền và người dân. Khi con số thu nhập lên đến hàng trăm triệu, thậm chí cả tỷ đồng mỗi tháng, thì câu chuyện nộp thuế thu nhập không còn là chuyện nhỏ. Anh T. cán bộ xã, chia sẻ với chúng tôi: “Một số hộ thu nhập cả trăm triệu mỗi tháng nhờ YouTube, nhưng chưa biết cách kê khai, quản lý. Chúng tôi đang phối hợp với ngành thuế để tuyên truyền, hướng dẫn người dân kê khai nộp thuế thu nhập cá nhân theo đúng quy định”. Ở một vùng mà từ “thu nhập cá nhân chịu thuế” vẫn còn xa lạ, thì đây vẫn là một hành trình dài và không dễ dàng, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đồng hành từ cả hai phía.

Gần đây, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng cũng đã bắt đầu có những động thái hỗ trợ người dân phát triển kênh YouTube một cách bền vững, như tổ chức các buổi tập huấn về kỹ năng sản xuất video, clip, phát triển trên các nền tảng mạng xã hội, xây dựng thương hiệu cá nhân, và tuân thủ pháp luật trên môi trường mạng. Việc thành lập các tổ nhóm làm YouTube chuyên nghiệp, có sự đầu tư bài bản về nội dung và kỹ thuật, cũng đang được khuyến khích để nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng đối tượng khán giả. Những buổi tập huấn về cách kể chuyện qua ống kính, cách dựng phim hấp dẫn, hay thậm chí là cách bảo vệ bản quyền, đã và đang được tổ chức, giúp người dân Phúc Yên từng bước trở thành những nhà làm phim chuyên nghiệp hơn, có trách nhiệm hơn.

Bản hợp âm mới của miền sơn cước

Dẫu còn những loay hoay, bỡ ngỡ của buổi đầu làm quen với công nghệ, nhưng có một điều chắc chắn: Làn gió mới đang làm đổi thay cuộc sống con người nơi đây - Làn gió công nghệ số. Trong những thôn bản ẩn mình dưới rừng xanh núi thẳm, đâu đó đã vang lên tiếng máy quay lách cách, tiếng trẻ nhỏ tập nói “xin chào các bạn đến với kênh của mình”, tiếng bà mẹ vừa địu con vừa bắc bếp nấu ăn để “dẫn chuyện”. Những âm thanh tưởng chừng chắp vá ấy, lại đang tạo nên bản hợp âm mới, hiện đại mà vẫn thấm đẫm hồn quê.

YouTube không chỉ là cuộc chơi của views và likes, mà là cách những con người bé nhỏ nơi thượng nguồn sông Gâm đang dũng cảm kể lại chuyện quê hương mình cho cả thế giới. Họ đang viết nên câu chuyện về một Phúc Yên đang thay da đổi thịt từng ngày, một Phúc Yên vẫn giữ trọn nét hoang sơ nhưng cũng không ngừng vươn mình ra thế giới. Nếu họ giữ được niềm tin vào điều mộc mạc, không đánh mất bản sắc văn hóa giữa muôn vàn thuật toán và trào lưu chóng vánh, thì biết đâu một ngày, những bản làng như Phúc Yên sẽ trở thành biểu tượng, không chỉ của sự đổi đời, mà còn là của sự hồi sinh bản sắc trong thời đại toàn cầu hóa.

Phúc Yên đang đi những bước đầu tiên trên hành trình số hóa bản sắc, một hành trình không dễ, nhưng đầy tiềm năng. Nếu giữ được cái gốc chân thực, sáng tạo trong sự tiết chế và trách nhiệm, thì mỗi thước phim, mỗi khung hình từ nơi đây không chỉ là nguồn thu nhập, mà còn là lời kể sống động gửi tới cả thế giới: Rằng giữa thung lũng xanh, con người vẫn miệt mài viết nên câu chuyện của mình bằng cả trái tim và một chiếc điện thoại, một câu chuyện vừa cũ kỹ mà lại mới mẻ, vừa gần gũi mà lại đầy kỳ diệu.

M.T