Bút ký của Hồng Giang

Minh họa của Tân Hà

 

Nghệ nhân, nhà nghiên cứu văn học dân gian Ma Đức hẹn với tôi mấy lần là sẽ ghé thăm Xuân Vân. Nhưng rồi do bận công việc tập huấn, dạy các lớp hát Then trong tỉnh, mãi đến hôm nay chúng tôi mới gặp nhau.

Nắng thu trải vàng khắp khu vườn nhà Lương Cường, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Then của xã. Cái nắng của mùa thu rộn vàng, gợi nhớ nhiều kỷ niệm. Cũng là lúc chủ nhà đang sắp sửa đưa hai vị khách trẻ đi cùng Ma Đức vào thăm trang trại của mình. Họ có ý rủ cùng đi, tôi cảm ơn xin hẹn vào dịp khác. Rất tiếc, nếu đi cùng tôi sẽ được biết thêm về khu trang trại kết hợp giữa trồng trọt và chăn nuôi của anh Chủ nhiệm trẻ Câu lạc bộ hát Then mới mẻ này.

Năm trước, tôi đã từng có dịp ghé thăm nơi này và rất nể quy mô và phương thức sản xuất của Cường. Hai héc ta đất trồng cây ăn quả, trại lợn, khu nuôi giun theo phương thức mới làm tăng độ phì của đất. Mỗi năm thu cả tiền tỷ của người trẻ tuổi khiến tôi dù đã biết trước vẫn không khỏi ngạc nhiên. Năm nay khu trang trại theo như anh nói có nhiều thay đổi, chuyển dịch cho phù hợp với giá bưởi thị trường. Ngoài các loại bưởi ra trang trại còn trồng thêm cam, chanh và một vài giống cây có giá trị khác. Tôi không đi cùng với các bạn trẻ còn vì lý do khác. Ma Đức ngoài việc nghiên cứu văn học dân gian, anh còn chăm chú nghiên cứu lịch sử vùng miền. Theo anh “Hai cái này là hai trong một”, nó bổ sung và hoàn thiện cho nhau trong công việc sưu tầm và nghiên cứu của mình.

Biết tôi là người chắp bút viết lịch sử của mấy xã lân cận, anh muốn có cuộc trao đổi riêng, nên không đi thăm trang trại nhà Cường dịp này, để tranh thủ có cuộc tìm hiểu về nơi mình ghé thăm, hiểu thêm về cuộc sống, phong tục, con người nơi đây. Anh nói:

- Một xã có gần mười ngàn dân, hai mươi hai thôn và mười bốn dân tộc chung sống là một xã không nhỏ của huyện Yên Sơn. Về Phong thủy thì thật tuyệt vời. Tôi may mắn làm công việc được đi nhiều nơi cả trong và ngoài tỉnh, nhưng chưa thấy nơi nào có phong thủy tốt và đẹp như nơi đây. Nghe nói truyền thuyết xưa từng có chín mươi chín con đại bàng dừng lại trên dải núi bên kia sông? Tôi chưa tin lắm. Nhưng đến đây rồi mới thấy ngoài huyền thoại đó ra còn nhiều sự kiện lịch sử là có thật rất đáng tự hào. Anh từng là cán bộ lãnh đạo Sở Văn hóa. Anh biết rõ Xuân Vân là mảnh đất có truyền thống như thế nào. Là nơi có dấu tích của người Việt cổ sinh sống. Cũng là nơi năm trăm năm trước, cả nhà Mạc lẫn nhà Bầu đã từng đóng đồn, định lập kinh đô của riêng mình ở nơi đây để chế ngự lẫn nhau. Cái tên cổ gọi Xuân Vân thời bấy giờ là “Sơn Đô” bắt đầu từ sự tích đó. Ở Bảo tàng tỉnh còn trưng bày mảnh trống đồng được tìm thấy ở thôn Sơn Hạ thuộc xã này. Rồi sự tích chiếc chuông chùa Đại Bi xuất hiện bảy trăm năm trước từ thời nhà Lý được người dân giữ gìn từ đó đến nay. Câu chuyện về quả chuông này gắn liền với sự thăng trầm của một vùng quê bên bờ sông Gâm là một câu chuyện dài, hằn sâu trong ký ức nhiều thế hệ. Chính Sở Văn hóa cùng Công an tỉnh đã phối hợp với nhau tìm chuông khi nó hai lần bị trộm mất, kẻ gian định mang về xuôi bán ra nước ngoài vì có tin đồn là nó được đúc bằng “đồng đen”, thứ quý kim còn quý hơn vàng!

Những năm sau Cách mạng Tháng Tám, Xuân Vân thuộc khu an toàn, căn cứ địa cách mạng. Trong kháng chiến chống Pháp, xưởng quân giới, nhà in Tô Hiệu (Nhà xuất bản Sự Thật, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia sau này) từng đóng ở nơi đây... Tuy nghỉ hưu đã lâu, nhưng những tư liệu ấy anh vẫn nhớ không sót một chi tiết nào. Câu chuyện của anh chuyển sang yếu tố phong thủy của địa phương. Mảng kiến thức này của tôi còn sơ sài vì gần như cả đời chỉ lăn lộn mưu sinh, mới tham gia văn nghệ văn nghẽo tí chút mấy năm gần đây, chưa có điều kiện để lĩnh hội và tìm hiểu nhiều về nó.

Anh bảo: “Xuân Vân có yếu tố phong thủy đặc biệt mà nơi khác không có. Là nơi trên bến dưới thuyền, đủ cả giao thương thủy bộ. Đất đai nằm trong lưu vực sông Gâm thực màu mỡ, phù hợp cho trồng cấy nhiều loại cây trồng. Đặc biệt thích hợp nhiều loại cây ăn quả có hàm lượng dinh dưỡng cao, có giá trị kinh tế... Nếu phát triển đúng hướng xã sẽ là nơi kinh tế phát triển, giàu có trong tương lai. Đứng trên sân chùa Đại Bi, có để ý thấy thế đất ở đây là hổ chầu, rồng cuốn không?”. Điều này một đôi lần tôi có thoáng nghĩ đến nhưng chưa dám nói. Sợ có người cho mình quá lời, đề cao quê hương mình quá mức, chứ thực ra nó đang bày ra trước mặt. Nhìn kỹ quả có đúng thế thật.

Mở bản đồ qua Google, thấy rõ địa hình Xuân Vân có hình con rùa nằm dọc giữa hai vòng cung núi là Ngân Sơn và Lô Gâm. Đầu rùa quay về hướng đông như đang theo dòng sông Gâm tìm đường ra biển lớn. Trùng điệp núi non của hai hệ thống vòng cung núi như hai con rồng lớn đang uốn lượn, chụm nhau hướng chùa Đại Bi. Còn đỉnh Mười, Vách Thành có dáng hổ phục quay về nơi chùa đang án ngự. Vị trí địa lý đặc biệt này Xuân Vân và một số xã của huyện Yên Sơn được thiên nhiên ưu ái là gợi ý khi người ta đặt tên cho cả huyện? Là Vùng đất yên ổn, ít khi có bão lớn, lũ to, thổ nhưỡng và con người tốt lành. Thời nào cũng đậm chất nhân văn, tử tế. Cái tên huyện “Yên Sơn” có lẽ một phần có phải từ yếu tố địa lý, phong thủy này mà có chăng?

Công bằng mà nói, quỹ đất của Xuân Vân ít hơn các xã bạn. Thời chưa mở cửa là xã thiếu đói quanh năm. Người dân trong xã phải xâm canh, lấn đất làm vụng trộm của các xã bạn.

Lúc bấy giờ công nghệ chế biến lâm sản ở Xuân Vân chưa có gì. Có một bãi thu mua lâm sản chủ yếu đóng bè mang tre nứa, gỗ về xuôi. Công ty Lâm sản quản lý bãi này, thuê người địa phương khác đóng bè. Dân trong xã không mấy người biết nghề để tham gia. Câu chuyện của chúng tôi trở về những năm tháng chưa xa trên quê hương mình. Xuân Vân đã thay da đổi thịt đến không ngờ. Những người đi xa bây giờ trở lại không khỏi bỡ ngỡ, ngạc nhiên.

Hôm dự lễ công bố xã Xuân Vân đạt chuẩn quốc gia về xây dựng nông thôn mới, đồng chí Nguyễn Thế Giang, Phó Chủ tịch ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang nhắc lại câu chuyện rất cảm động. Đó là thời gian đồng chí còn trẻ, đi công tác tăng cường các xã thượng huyện Yên Sơn: “Lúc bấy giờ Xuân Vân còn rất nghèo. Nhà cửa đôi bên đường vẫn là nhà tranh tre, nứa lá. Con đường đi vào mùa mưa như hôm nay thật vô cùng vất vả. Có chỗ xe đạp không đi được, phải gửi lại nhà dân. Xã khi ấy chưa có chợ, tìm một quán nước nghỉ chân bên đường cũng rất hiếm. Cán bộ cấp trên tăng cường về xã sinh hoạt chung với bà con địa phương. Bữa nào có chút thịt thì coi như bữa cỗ. Lương thực còn thiếu, đến bảy tám phần người dân trong xã còn phải ăn độn. Ti vi, tủ lạnh còn là cái gì xa lạ với bà con nơi đây. Cả xã bấy giờ chỉ có ông Triệu Bảo, Chủ tịch xã có cái đài Xiêng Mao để nghe tin tức. Đi đâu ông cũng đeo kè kè bên mình, giữ như giữ ấn.

Xã nằm trong vùng “lõm” của huyện vì không có điện. Mà chưa có điện đồng nghĩa với chưa có viễn thông, chưa có Internet... Ban đêm tối đen một màu, thỉnh thoảng le lói ánh đèn dầu, vắng lặng như, người ta đi đâu vắng cả!

Hàng hóa làm ra chủ yếu “tự sản tự tiêu”, không bán được vì không có đường giao thông thuận lợi. Mỗi khi đau ốm người bệnh tự chữa bằng cây lá trong rừng vì đi ra viện rất khó khăn. Làm gì có chuyện mỗi thôn có mấy xe tắc xi loại đẹp, muốn ra thành phố hay về thủ đô là chuyện đi về trong ngày như hiện nay? Bây giờ, tôi trở lại đây, cùng các đồng chí và bà con chung vui, thấy xã nhà nhiều thay đổi quá. Tôi vô cùng ngạc nhiên và rất mừng cho Xuân Vân của các đồng chí và bà con xã nhà.

Trước đây không ai tưởng tượng được một ngày Xuân Vân có diện mạo như hôm nay. Đã có đường quốc lộ chạy dọc theo trung tâm xã. Điện lưới quốc gia đã phủ khắp các thôn bản cùng với các tiện ích mà nó mang lại. Lại có cầu cứng bắc qua sông, chấm dứt cảnh chia cắt, khu biệt giữa các thôn bản với trung tâm xã. Chấm dứt những tai nạn đuối nước đau lòng đã từng xảy ra. Giao thông trong xã đã hòa vào mạng lưới giao thông của huyện, tỉnh và cả nước.

Về xây dựng hạ tầng nông thôn Xuân Vân đã cơ bản hoàn thành các chỉ tiêu lớn ĐIỆN - ĐƯỜNG - TRƯỜNG - TRẠM. Có trường học, bệnh viện với thiết bị hiện đại, nhà văn hóa của từng thôn bản được đầu tư theo tiêu chuẩn quy định. Câu lạc bộ thơ Việt Nam xã Xuân Vân được thành lập năm 2022, chỉ sau đại dịch Cô vít 19 một năm, đóng góp vào đời sống tinh thần của người dân trong xã thêm diện mạo mới. Hầu như thôn nào cũng có các đội văn nghệ của người cao tuổi, của thanh niên, phụ nữ. Những ngày Tết ngày lễ hay ngày kỷ niệm các sự kiện lớn của đất nước, cờ hoa rực rỡ khắp nẻo đường chan hòa ánh điện. Các đội văn nghệ “Cây nhà lá vườn” hào hứng tham gia sôi nổi.

Xuân Vân cũng là xã đầu tiên trong huyện có ca khúc cho địa phương mình. Nội dung ca khúc ca ngợi truyền thống cách mạng, vẻ đẹp và công cuộc xây dựng, kiến thiết quê hương mới. Đời sống của người dân được nâng cao cả về vật chất lẫn tinh thần. Quê hương đẹp lên từng ngày, lòng con người thêm phấn khởi, tự hào! Nhà ở người dân trong xã đã xóa bỏ nhà tạm bợ, tranh tre nứa lá thay vào đó san sát nhà hai, ba tầng không kém ngoài thành phố bao nhiêu. Quy hoạch khu đô thị mới đang dần từng bước hình thành. Một tương lai vô cùng sáng lạn đang đến và tỏa sáng một vùng quê...”.

* * *

Không riêng khách từ nơi khác đến, người Xuân Vân hôm nay cũng cảm thấy sinh khí đang lên, tràn ngập trên quê hương mình. Có được thành tựu như ngày hôm nay là nhờ công ơn của Đảng, Bác Hồ mang lại, cùng sự lãnh đạo quan tâm của các cấp, các ngành.

Bí thư kiêm Chủ tịch xã Lê Hồng Việt là một cán bộ trẻ rất năng động. Anh luôn có mặt ở mũi nhọn mỗi phong trào, kiểm tra đôn đốc, đi sâu đi sát nắm tình hình mọi mặt. Các ban ngành của địa phương đã cải cách hành chính, lấy dân làm gốc, làm cơ sở và mục tiêu phục vụ. Không hành chính hóa, quan liêu, xa rời quần chúng... Có một kinh nghiệm quý báu rút ra là: Ở đâu công tác vận động tuyên truyền sâu rộng, cán bộ năng nổ đi đầu dẫn dắt phong trào thì ở đấy phong trào đạt mục đích, kinh tế phát triển, văn hóa được nâng cao, an ninh trật tự được giữ vững. Nếu lấy “Phát triển kinh tế làm trọng tâm, văn hóa làm nền tảng, lãnh đạo của Đảng là then chốt, an ninh quốc phòng là trọng yếu” là chủ trương đúng đắn, Xuân Vân đã vận dụng tốt chủ trương này.

Thiên nhiên dù ưu đãi đến đâu mà con người không chịu tìm tòi, nỗ lực phát triển thì cũng chẳng nên công trạng gì. Mỗi cán bộ, người dân đều có ý nghĩ như vậy.

* * *

Tôi hẹn với Ma Đức hôm nào anh lên, tôi sẽ đưa anh tới thăm một vài mô hình sản xuất kinh doanh tiêu biểu. Diện tích trồng cây ăn quả như anh biết là một ngàn bảy trăm bảy tám ha. Có bao nhiêu cam, hồng, na anh đã được Lương Cường kể cho nghe rồi.

Tôi muốn anh thăm một số cơ sở chế biến gỗ xuất khẩu dọc hai bên đường trung tâm xã. Đó là nơi tiêu thụ sản phẩm lâm sản cho người trồng rừng, tạo công ăn việc làm cho hàng trăm lao động. Một vài cơ sở đang có hướng phát triển theo công nghệ mới. Tiến tới có sản phẩm bằng gỗ hoàn chỉnh chứ không “bán sản phẩm” thô như hiện nay. Về lâu dài người dân đã nghĩ và tính đến việc bảo vệ môi trường. Không vì phát triển kinh tế để môi trường bị xâm hại.

Những người nông dân đang chuyển hướng sang sản xuất công nghiệp là nét mới ở xã chúng tôi. Đầu tư tiền tỷ cho công việc này bây giờ với các hộ kinh doanh ở đây đã trở nên bình thường, như xưa kia họ sắm con trâu cái cày vậy.

Nếu có dịp tôi còn đưa anh thăm một số trang trại được thiết kế theo mô hình mới. Đó là trại nuôi lợn kết hợp với trồng cây ăn quả của gia đình anh Trịnh Lực. Trại nuôi tới năm trăm con lợn nái, cấp con giống cho vùng chăn nuôi trong tỉnh. Còn xuất sang tỉnh bạn như Bắc Ninh, Bắc Giang... Đàn lợn thịt hàng ngàn con. Mỗi khi xuất chuồng là cả đoàn xe tải cỡ lớn vận chuyển. Trại chăn nuôi bố trí sản xuất theo dây chuyền, có camera theo dõi biến động đàn lợn từng giờ. Anh cũng là thú y chăm sóc luôn cho đàn lợn của mình. Thỉnh thoảng bà con chăn nuôi khác cần đến, anh sẵn lòng giúp đỡ. Người chăn nuôi kỵ nhất là dịch bệnh của đàn gia súc, phòng chống dịch, phát hiện sớm dịch bệnh để có biện pháp thích ứng là tối quan trọng. Nhờ vậy nhiều năm liền Trịnh Lực được nhà nước, tỉnh và huyện tuyên dương. Anh là một trong số các đại biểu của tỉnh Tuyên Quang được về dự đại hội của những người làm kinh tế giỏi. Được Chủ tịch nước tặng Bằng khen.

Đó là điều xưa nay chưa từng có ở nơi từng nằm trong diện “một ba lăm” này. Hay là, hôm nào có dịp qua cầu sang sông tới thôn An Lạc, anh sẽ không khỏi ngạc nhiên nhìn thấy đàn vịt hàng ngàn con của nhà Dũng Nguyệt. Từ xa nhìn chúng đi từ suối về nhà y hệt dòng nước chảy ngược lên bờ!... Còn nhiều lắm những điểm sáng về trồng trọt, chăn nuôi mà có thể anh chưa gặp ở đâu, lại có ở Xuân Vân bây giờ.

Cuộc trao đổi giữa chúng tôi bị ngắt quãng khi chủ nhà đưa ra ý kiến độc đáo khiến cả tôi và nghệ nhân Ma Đức đều bất ngờ. Đó là câu chuyện từ đầu năm ngoái, anh và một người bạn cùng tuổi trong thôn mò mẫm tìm lối đi cho sản phẩm quê mình. Cả hai đã lần mò xin bằng được giấy phép xuất khẩu cho trái bưởi đường Soi Hà. Tuy giá còn chưa đạt theo mong mỏi của người trồng cây, nhưng cũng kết quả bước đầu là có thị trường, có đầu ra không sợ đến vụ bưởi rụng vàng gốc cây, không người hỏi đến. Quả bưởi đã có thương hiệu, có chứng chỉ, mã số mã vạch nay mai được xuất khẩu sang châu Âu. Đó là tin vui cho các nhà vườn trong xã và các xã lân cận.

Tôi gợi ý với Cường là ta nên tham khảo kinh nghiệm của người trồng vải bên Lục Ngạn, Bắc Giang. Nơi ấy quả vải đã từng trải qua thời kỳ khó khăn vì cung vượt quá cầu, giống như tình trạng bưởi ở Xuân Vân hiện giờ. Có năm vải bán trên thị trường nội địa không tiêu thụ hết, khủng hoảng thừa, không biết bán cho ai, kể cả bán rẻ. Người bán vải có lúc phải lén đổ trộm xuống sông vì sợ phạt ô nhiễm môi trường vì trái vải! Người ta đã tìm mọi cách, nào vải sấy khô, vải đóng hộp... Nhưng hiệu quả kinh tế không cao.

Cuối cùng họ cũng tìm ra phương án đắc lợi nhất. Cùng một lúc tiến hành hai việc. Trước hết tìm hiểu và thuê chuyên gia xây phòng chiếu xạ. Trái cây mang đi xa, công việc này không thể thiếu. Nó bảo quản trái vải không bị nấm, hư hoại. Tiếp đến là đóng gói, nhãn mác sao cho hấp dẫn khách hàng nước bạn. thời kinh tế thị trường PR quảng cáo cũng rất quan trọng, không thể thiếu. Cùng đồng thời bố trí người ra bên ngoài tìm thị trường, ký kết hợp đồng tiêu thụ... Trong bối cảnh hội nhập hiện nay, nếu ai có quyết tâm là làm được không còn trở ngại. Giá thành một phòng chiếu xạ như thế nằm trong khả năng tài chính của nhiều người. Góp sức chung tay, khả năng này là có thật không phải chỉ là mơ!

Nắng đã lên cao. Câu chuyện về làm ăn, về mảnh đất con người nơi đây chưa dứt. Ma Đức bảo anh phải về vì sớm mai có buổi khai mạc lớp đàn Then dưới Hùng Lợi. Có thể câu chuyện hôm nay còn chưa đủ về Xuân Vân... Thôi thì nói ít, hiểu nhiều xin hẹn anh vào một dịp khác.

H.G