Huyền Trang

“Khi người lính ra trận, trong chiếc ba lô trên lưng chứa đựng cả khát vọng hòa bình của dân tộc. Còn khi họ trở về, thứ mang theo không chỉ là thân thể, mà còn là những ký ức không bao giờ được phép lãng quên…” - nhà văn Nguyễn Kim Chung đã nói như thế về lý do cho hơn nửa cuộc đời cầm bút của mình. 

Cứ mỗi lần cần tìm hiểu điều gì về lịch sử mảnh đất địa đầu Tổ quốc, tôi lại may mắn có được một nguồn "tư liệu sống" quý giá để tham khảo, hỏi ý kiến - đó chính là Đại tá Nguyễn Kim Chung, nguyên Chỉ huy Phó Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Giang. Hình ảnh vị đại tá già bên chiếc bàn cũ kỹ trong căn nhà nhỏ tại phường Hà Giang 2, tỉnh Tuyên Quang quen thuộc với tôi đến nỗi khi được giao bài viết về hội viên Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang, người đầu tiên tôi nghĩ đến không ai khác chính là ông - một người lính cầm bút.
Những trang viết trải dài theo bước đường hành quân
Đại tá Nguyễn Kim Chung sinh năm 1945, quê gốc ở xã Hùng Lô, tỉnh Phú Thọ, sau cùng bố chuyển lên sinh sống tại thị xã Hà Giang, tỉnh Hà Giang. Năm 1965, kháng chiến chống Mỹ diễn ra ác liệt, nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc ông lên đường nhập ngũ chiến đấu ở chiến trường Tây Nguyên. Năm 1970, ông trở lại Hà Giang công tác tại Bộ CHQS tỉnh, làm nhiệm vụ huấn luyện dân quân tự vệ, bộ đội địa phương chi viện cho tiền tuyến. Trong thời gian diễn ra cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc (1979-1989), ông làm công tác tuyên huấn, sau đó giữ chức Phó chỉ huy trưởng về Chính trị, Bộ CHQS tỉnh Hà Giang và công tác ở vị trí này cho đến khi nghỉ hưu. 
Khi ở chiến trường Tây Nguyên, chàng chiến sĩ trẻ Nguyễn Kim Chung đã coi văn chương không chỉ là nơi nương náu của tâm hồn, mà còn là nguồn sức mạnh để vượt qua những tháng ngày khốc liệt. Giữa tiếng đạn pháo và sự thiếu thốn trăm bề, Kim Chung lặng lẽ ghi chép lại - khi là câu chuyện về đồng đội, khi là nỗi nhớ nhà, khi lại là một áng thơ chan chứa niềm tin... Những trang viết ấy đã trở thành điểm tựa tinh thần, giúp người lính trẻ và đồng đội vững vàng hơn. Khi trở về Hà Giang công tác là lúc Nguyễn Kim Chung chính thức khởi đầu văn nghiệp. Năm 1972, ông ra mắt tập ký đầu tay “Con đường, con người và mùa xuân” (in chung với nhà văn Nông Quốc Chấn, NXB Việt Bắc). 
Cuộc chiến biên giới phía Bắc nổ ra, những trải nghiệm và cảm xúc dần đủ đầy, thôi thúc ông dấn thân sâu hơn vào con đường viết lách. Ngay trong lửa đạn, Đại tá Nguyễn Kim Chung đã cho ra đời những bài viết nóng hổi hơi thở chiến trường, được đăng tải trên các báo, tạp chí của Quân khu và tỉnh Hà Tuyên. Những bài viết, trang văn của ông là những lát cắt chân thực về cuộc sống, tình đồng đội, sự kiên cường “sống bám đá, chết hóa đá” của người lính Vị Xuyên nơi rừng sâu biên giới và cả khát vọng hòa bình chưa bao giờ nguôi tắt của dân tộc Việt Nam. Từng con chữ mộc mạc mà giàu sức lay động như được chưng cất từ trái tim người lính. Đó không chỉ là văn chương, mà là cách ông lưu giữ tinh thần bất khuất, kiên cường của các thế hệ đi trước, trao gửi lại cho hôm nay như một di sản vô giá của ký ức và lòng tự hào dân tộc. Đó cũng là nguồn tư liệu sinh động và phong phú neo giữ ông với đề tài người lính trong suốt sự nghiệp cầm bút của mình.
Đối với báo chí của tỉnh Hà Tuyên trước kia và Tuyên Quang hiện nay, đại tá Nguyễn Kim Chung là một người bạn đặc biệt. Ông là người cung cấp thông tin và cộng tác viết bài về tình hình chiến sự trong thời gian diễn ra chiến tranh. Đặc biệt, ông là người đề xuất “nên có một tờ báo dành riêng cho mặt trận biên giới Hà Tuyên”. Đại tá Nguyễn Kim Chung kể lại, khi cùng đồng đội đọc những tờ báo cũ bên đống lửa ở sân Sở Chỉ huy tiền phương, ông đã gặp ông Nguyễn Văn Đức - Bí thư Tỉnh ủy Hà Tuyên. Ông đã trực tiếp đề xuất với Bí thư Đức nhu cầu của cán bộ chiến sĩ muốn có một tờ báo gọn nhẹ để bộ đội dễ truyền tay nhau trên các chốt, thông tin nhanh, ngắn gọn, súc tích, dễ nhớ, dễ kể lại. Và thế là tờ “Hà Tuyên Mặt Trận” in khổ nhỏ - món ăn tinh thần thân thương gắn bó với nhiều người lính Vị Xuyên đã ra đời.  Đại tá Nguyễn Kim Chung quan niệm: “Điều quan trọng nhất đối với một nhà văn là trải nghiệm và trách nhiệm. Nếu anh không có những điều ấy, tác phẩm của anh chỉ là sự khoa trương của ngôn từ”. Đối với ông, nhà văn phải là “người thư ký trung thành của thời đại” (chữ dùng của Balzac), đem đến cho độc giả bức tranh sinh động nhuốm màu thế sự và đời sống. Vì thế, ở các tác phẩm của Nguyễn Kim Chung trong thời gian chiến tranh (nhất là tập ký “Cực Bắc chiến hào”) có thể thấy chất chân thực, mộc mạc toát ra từ hình tượng người lính chiến đấu nơi biên cương Tổ quốc. Chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong các tác phẩm của ông không đao to búa lớn mà được hun đúc trong thực tiễn chiến đấu, vì thế thấm đẫm hơi thở của hiện thực mà vẫn giàu lý tưởng, nhân văn.
Những trang văn nối dài ký ức 
Năm 1989, khi cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc kết thúc, hành trình cầm bút của “người thư ký thời đại” Nguyễn Kim Chung vẫn tiếp tục, như một cách ông ghi lại những điều không thể để thời gian phủ bụi. Tiếng súng đã lặng im trên bầu trời biên giới nhưng những nhịp đập của đời lính, những trăn trở về số phận con người trong và sau chiến tranh vẫn không ngừng khắc khoải trong trang viết của ông. Công việc quân sự bận rộn, trách nhiệm nặng nề với đơn vị và địa bàn biên giới không khiến trái tim của ông nguội đi. Từ trong những chuyển động lặng lẽ của đời sống, Nguyễn Kim Chung nhìn thấy sợi dây gắn kết giữa chiến tranh và hòa bình, giữa mất mát và hồi sinh. Ông chọn văn chương như cách để nối dài ký ức. Tập ký “Sáng ngời biên cương” viết về những người lính Vị Xuyên kiên cường, anh dũng giữ đất, giữ dân là tác phẩm đáng chú ý nhất của ông thời kỳ còn công tác tại Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Giang. 
Năm 2002 đại tá Nguyễn Kim Chung nghỉ hưu. Ông có nhiều thời gian hơn dành cho sáng tác và đây cũng là thời kỳ để lại những tác phẩm được xem là dấu ấn đẹp nhất trong hành trình sáng tác của ông. Các tác phẩm thời kỳ này của Nguyễn Kim Chung đằm lại, sâu hơn, giàu chiêm nghiệm hơn, mang âm hưởng sự từng trải của một người đã đi qua bão lửa nhưng không để khói súng làm mờ nhiệt huyết và tình yêu. Từ năm 2002 đến năm 2005, ông gặp gỡ nhiều nhân vật để sưu tầm, ghi chép, biên soạn những câu chuyện cũ của người lính, của người dân biên giới - những mảnh đời đã đi qua chiến tranh, cả những mảng ký ức về sự khốc liệt, mất mát và đau thương để in thành bốn tập ký có tên “Ký ức hào hùng miền cực Bắc”. Tác phẩm được các cựu chiến binh nhiệt thành đón đọc, bàn luận, truyền tay bởi họ nhìn thấy trong đó hình ảnh của chính mình năm xưa. Nguyễn Kim Chung đã dùng ngòi bút để làm công việc của một người “phủi bụi thời gian”.
Mảng tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Kim Chung giai đoạn này cũng khá nổi bật với “Thời hoa lửa” - viết về chiến tranh biên giới và “Ngọn lửa cao nguyên” - viết về Cao nguyên đá Đồng Văn từ buổi đầu cách mạng cho tới khi chiến dịch tiễu phỉ giành thắng lợi. Đại tá Nguyễn Kim Chung là một trong những người hiếm hoi có cơ hội tiếp xúc với các nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Hà Giang như nhà cách mạng Đặng Việt Hưng, anh hùng LLVTND Sùng Dũng Lù… Điều đó khiến cho ông không chỉ có kiến thức sâu rộng về lịch sử mà còn thấu hiểu tâm hồn con người qua những giai đoạn thăng trầm của thời cuộc.
Nhà văn Nguyễn Kim Chung còn được coi là “người viết lịch sử Hà Giang”. Hơn 20 tác phẩm chính sử được xuất bản là kho tư liệu phong phú ghi lại lịch sử Đảng bộ và lực lượng vũ trang với những dấu ấn quan trọng trong suốt hành trình xây dựng, chiến đấu, bảo vệ và phát triển, nổi bật là các cuốn: Lịch sử lực lượng vũ trang tỉnh Hà Giang, lịch sử lực lượng vũ trang huyện Bắc Quang, Vị Xuyên, Hoàng Su Phì, lịch sử trung đoàn bộ binh 877… Những trang viết không chỉ ghi chép sự kiện, con số hay những cột mốc, mà còn ngầm chảy mạch nguồn tinh thần làm nên sức mạnh của mảnh đất biên cương trong thời bình cũng như giữa những năm tháng lửa đạn. Văn phong dung dị, thẳng thắn mà chuẩn xác, ông viết như một người trong cuộc - người từng trải qua chiến trường, từng chứng kiến những đổi thay của tỉnh nhà qua nhiều thời kỳ. Chính sự chân thực ấy khiến kho tư liệu mà ông để lại không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn mang giá trị tinh thần sâu sắc: nhắc nhớ quá khứ, tri ân người đi trước và tiếp sức cho thế hệ sau trên con đường xây dựng và bảo vệ quê hương. Đó là sự bền bỉ của một cây bút và một đời người dành cho lịch sử Hà Giang, cho mảnh đất mình yêu thương, gắn bó. 
Ở tuổi “xưa nay hiếm” vẫn nặng nghiệp văn chương
Đại tá - nhà văn Nguyễn Kim Chung năm nay đã tròn 80 tuổi. Ông trở thành hội viên Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Hà Tuyên năm 1985 và hiện nay là một trong những hội viên cao tuổi nhất của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang. Ông Triệu Đức Thanh - nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Hà Giang đánh giá: “Điểm nổi bật trong phong cách văn chương của Nguyễn Kim Chung là sự chân thực. Ngôn từ của ông không hoa mỹ, nhưng giàu hình tượng. Các nhân vật mộc mạc, giản dị không hề được tô vẽ, và quan trọng hơn cả, luôn mang đến cho người đọc cảm giác “thật”, như được chứng kiến trực tiếp những gì ông kể”. Khi được hỏi liệu có sự chuyển biến gì về phong cách nghệ thuật qua các thời kỳ, chính nhà văn Nguyễn Kim Chung cũng tự khẳng định: “Tôi nghĩ là không. Dù trong hay sau chiến tranh, ngòi bút của tôi vẫn luôn tôn trọng sự thật. Mọi nhân vật tôi xây dựng đều xuất phát từ con người thật trong đời sống, và tôi cố gắng diễn tả họ một cách chân thực nhất, trong những câu chuyện thật nhất có thể. Sự thay đổi có chăng chỉ là cảm nhận và cách kể của tôi ngày càng thiên về chiều sâu, về bản chất hơn là những gì nhìn thấy”.
Khi tôi gặp đại tá, nhà văn Nguyễn Kim Chung, ông tiếc nuối kể với tôi rằng chiếc máy tính và quyển sổ ghi chép của ông đã bị ngập nước trong đợt lũ lịch sử đầu tháng 10 vừa qua ở phường Hà Giang 2. Cuốn tiểu thuyết có tên “Lời thề bám đá” là “món nợ cuối cùng” ông trả cho những người con bất tử của mặt trận Vị Xuyên năm xưa. Giờ phải viết lại từ đầu, dù mất nhiều công sức nhưng ông quyết tâm hoàn thành để năm sau có thể xuất bản. Nhìn người lính già trong bộ quân phục ngả màu thời gian vẫn miệt mài bên từng trang viết, tôi chợt có niềm tin rằng trang sử hào hùng của dân tộc sẽ không bao giờ bị chôn vùi trong trong lớp bụi thời gian, giống như chiếc máy tính ngập nước có thể xóa đi bản thảo, nhưng không thể xóa đi ký ức  đã khắc sâu trong tâm trí đại tá, nhà văn Nguyễn Kim Chung. Chính sự kiên định, miệt mài hôm nay và trong suốt cuộc đời cầm bút bền bỉ của ông là minh chứng rõ ràng nhất cho việc lịch sử không chỉ được lưu giữ trên giấy tờ hay trong thư viện mà còn được khắc ghi trong trái tim và ý chí của những người đã làm nên nó. Thế hệ đi trước, như những ngọn đuốc, dù đã cháy sáng đến cuối hành trình, vẫn đang tiếp tục dùng hơi ấm sau cùng để thắp lên ánh lửa của lý tưởng, niềm tin và tình yêu, soi đường cho thế hệ mai sau.

H.T