Triệu Linh

Trong đời sống văn hóa tâm linh của người Tày, tang lễ không chỉ là nghi thức tiễn biệt người đã khuất, mà còn là một quá trình thiết lập lại trật tự giữa hai thế giới - dương gian và âm giới. Đặc biệt, với một thầy Tào - người nắm giữ quyền uy tâm linh trong cộng đồng, tang lễ không chỉ mang ý nghĩa gia đình mà còn là sự kiện mang tính “hành chính tâm linh” với quy mô, quy chuẩn và chiều sâu văn hóa đặc biệt.

Một thầy Tào khi qua đời là sự mất mát của gia đình, dòng họ và là sự kiện lớn đối với cả cộng đồng. Bởi lẽ, họ không đơn thuần là người thực hành nghi lễ mà còn là người “điều hành” các hoạt động tâm linh, kết nối con người với tổ tiên và thần linh. Tang lễ của một thầy Tào thường được tiến hành theo nghi thức trang trọng bậc cao, quy tụ đông đủ tang quyến cùng các đệ tử trong cùng môn phái. Họ không chỉ đến để viếng mà còn trực tiếp đảm nhận những phần việc mang tính chuyên môn, được phân công một cách chặt chẽ, bài bản. Đây đồng thời cũng là dịp để thực hiện đạo lý “trả công đền nghĩa” - một chuẩn mực đạo đức quan trọng trong mối quan hệ giữa sư phụ và đệ tử. Trong suốt tang lễ, việc điều hành nghi thức do các thầy Tào và thầy Bụt - những đệ tử của người quá cố - đảm trách, phối hợp cùng ông tùm (trưởng nhóm kèn trống) để cử hành các làn điệu nhạc tiễn đưa linh cữu. Không khí tang lễ vì thế vừa trang nghiêm, vừa thể hiện rõ tính tổ chức và kỷ luật trong hệ thống tín ngưỡng của người Tày.
Một trong những hình ảnh nổi bật trong tang lễ thầy Tào là “nhà xe”, hay còn gọi là nhà táng. Đây không phải là vật phẩm mang tính tượng trưng đơn thuần mà được xem là nơi cư ngụ chính thức của người quá cố ở thế giới bên kia. Nhà xe thường được dựng công phu, làm bằng tre nứa, dán giấy cắt hình cầu kì, có cấu trúc nhiều tầng (3 tầng 2 nóc là cao cấp nhất), thể hiện vị thế của người đã khuất. Quan niệm của người Tày cho rằng, nếu không có “nhà”, linh hồn sẽ phải sống cảnh “ăn nhờ ở đậu” nơi cõi âm. Vì vậy, việc chuẩn bị nhà xe đầy đủ là cách để con cháu đảm bảo cho người thân một “cuộc sống ổn định” sau khi qua đời. Đi kèm với đó là các nghi thức mang tính xác nhận, như: Con cháu điểm chỉ, ký tên, đóng dấu - những hành vi mang tính “pháp lý”, xác lập quyền sở hữu cho người đã khuất, tránh sự tranh chấp từ các vong linh khác. 
Trong không gian tang lễ, một dải vải trắng dài được kéo từ linh cữu, xuyên qua không gian nhà ở, vươn lên mái nhà. Đó không chỉ là một chi tiết trang trí mà mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: Cây cầu (cầu tào) dẫn lối cho linh hồn vượt qua các tầng giới để trở về với tổ tiên, thậm chí lên tới “thiên đình" diện kiến Ngọc Hoàng. Bên cạnh đó, nhiều vật phẩm khác cũng được sử dụng với chức năng tương tự. Gà trống thiến - đặt trên nóc nhà - được xem là vật “chắp cánh”, giúp linh hồn có thể di chuyển, nhận chức sắc ở thế giới bên kia. Cây phan - cây tre cao treo mảnh vải đỏ dài và buộc con cá lớn làm bằng gỗ - thể hiện quyền uy và sự viên mãn, chỉ dành cho những người tuổi cao và có vị thế nhất định. Tất cả tạo nên một hệ thống biểu tượng phong phú, trong đó mỗi chi tiết đều mang một chức năng cụ thể trong hành trình “chuyển giới” của linh hồn.
Một khía cạnh đặc biệt trong tang lễ thầy Tào là nghi thức xử lý “tinh binh” - lực lượng tâm linh do người thầy khi còn sống quản lý. Theo quan niệm của người Tày, một thầy cúng có chức sắc càng cao thì càng điều hành nhiều “quân binh”, phục vụ cho việc trừ tà, bảo vệ cộng đồng. Khi người thầy qua đời, toàn bộ lực lượng này phải được thu hồi và niêm phong thông qua nghi lễ chặt chẽ do các thầy cùng môn phái thực hiện. Nếu nghi thức này không được tiến hành đúng cách, “tinh binh” có thể trở nên mất kiểm soát, gây ra những hiện tượng bất ổn trong đời sống tâm linh, được gọi là “ma gà”. Chi tiết này cho thấy, cái chết của một thầy Tào không phải là sự kết thúc hoàn toàn, mà còn kéo theo những hệ quả cần được “xử lý” để đảm bảo sự ổn định cho cộng đồng.
Dù mang tính chất phức tạp và nhiều tầng nghĩa, nhưng xuyên suốt tang lễ vẫn là tinh thần hiếu nghĩa của con cháu. Từ việc chuẩn bị lễ vật (lợn, gà, bánh dầy, hương hoa,...), dựng nhà xe, đến các nghi thức tiễn đưa… Tất cả đều thể hiện mong muốn người đã khuất được “an cư” nơi cõi âm.
Trong toàn bộ tang lễ của người Tày, “Phù ma” là một nghi thức không phô trương, nhưng lại chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa, đặc biệt đối với đạo hiếu của con cái, nhất là con gái đã đi lấy chồng. “Phù ma” là "tấm chăn" của con gái được làm bằng giấy cắt dán rất đẹp, treo phía trước áo quan của cha (hoặc treo lên nhà xe) như một cách để “giữ ấm” cho người đã khuất nơi cõi âm. Đây là một hình dung rất cụ thể, gần gũi và đầy tính nhân văn về việc con gái đã đi lấy chồng, nhưng vẫn giữ tròn đạo hiếu, thành tâm dâng lễ để “trả nghĩa sinh thành” cho cha mẹ khi họ qua đời. Trong quan niệm truyền thống của người Tày, khi con gái đã xuất giá, việc phụng dưỡng cha mẹ không còn trực tiếp như con trai. Vì vậy, “Phù ma” trở thành một “cơ chế văn hóa” để bù đắp, để khẳng định rằng mối quan hệ huyết thống không hề bị cắt đứt. Đạo hiếu này không chỉ diễn ra trong tang lễ mà đã được duy trì từ trước đó qua các mốc thời gian quan trọng trong năm. Chẳng hạn, vào rằm tháng Bảy, con gái phải mang vịt về nhà bố mẹ đẻ; vào dịp Tết Nguyên đán là gà trống thiến, chân giò, hoặc các lễ vật khác, tùy điều kiện. Những quy định này không mang tính hình thức mà là sự “nhắc nhớ định kỳ” về nghĩa vụ làm con.
Mỗi vật phẩm “phù ma” đều được cá thể hóa rất rõ ràng. Người ta ghi tên người dâng lễ, thậm chí ghi rõ là con gái thứ mấy trong gia đình. Sau đó, thầy cúng thực hiện nghi thức “trình báo” để đảm bảo món quà ấy được chuyển đúng “địa chỉ” ở thế giới bên kia. Chỉ sau khi hoàn tất các thủ tục này, vật phẩm mới được hóa đi. Thầy Tào có bao nhiêu con gái sẽ có bấy nhiêu chiếc chăn ấm được treo, được đắp để ông cảm nhận được hơi ấm từ lòng hiếu thảo của các con mình. Chi tiết này cho thấy một cách nhìn rất đặc biệt của người Tày: Thế giới bên kia cũng có trật tự, có “quy trình tiếp nhận”, và lòng hiếu thảo chỉ thực sự trọn vẹn khi được “chuyển giao” đúng cách. Vì vậy, “Phù ma” không đơn thuần là hành vi dâng cúng, mà còn là một nghi thức mang tính xác nhận - xác nhận tình cảm, xác nhận trách nhiệm, và xác nhận mối liên kết không thể tách rời giữa người sống và người đã khuất.
Ở một tầng nghĩa sâu hơn, “Phù ma” chính là cách người Tày cụ thể hóa đạo hiếu thành hành động. Không phải những lời nói chung chung, mà là những quy định rõ ràng, những lễ vật cụ thể, những nghi thức chặt chẽ. Nhờ đó, đạo hiếu không bị trừu tượng hóa, nó trở thành một phần hiện hữu trong đám tang.
Từ góc nhìn văn hóa - đời sống, tang lễ của một thầy Tào cho thấy, người Tày đã xây dựng một hệ thống thế giới quan có tính tổ chức cao, trong đó đời sống tâm linh được vận hành như một xã hội thu nhỏ, có trật tự, có quy tắc và có phân cấp rõ ràng. Nhưng vượt lên trên các nghi thức và biểu tượng, đó vẫn là câu chuyện về con người - về cách con người đối diện với cái chết, gìn giữ mối liên hệ với tổ tiên và khẳng định những giá trị đạo đức cốt lõi như hiếu nghĩa, trách nhiệm và sự gắn kết cộng đồng. Và, khi một thầy Tào ra đi, điều còn lại không chỉ là một tang lễ được tổ chức trang nghiêm, nó là cả một di sản tinh thần mà ông để lại. Những bài cúng, những nghi lễ được truyền dạy cho đệ tử; là cách hành xử chuẩn mực, lấy chữ “đức” làm gốc; là niềm tin mà cộng đồng đã gửi gắm suốt một đời ông làm thầy.
Trong không gian tang lễ, nỗi tiếc thương không ồn ào mà lắng sâu. Đệ tử lặng lẽ làm lễ, người thân âm thầm chuẩn bị từng vật phẩm, như thể ai cũng hiểu rằng: Người thầy ấy không mất đi, chỉ chuyển sang một cõi khác để tiếp tục sứ mệnh của mình.
Theo quan niệm của người Tày, một thầy Tào có công đức lớn khi qua đời sẽ không trở thành một linh hồn vô định, mà được “thăng chức” ở thế giới bên kia - có thể làm quan, làm tướng, tiếp tục cai quản, bảo hộ và dẫn dắt các linh hồn khác. Hình ảnh con gà trống thiến đặt trên nóc nhà, cây phan vươn cao trong gió… như những biểu tượng tiễn đưa, đồng thời cũng là lời gửi gắm: Người thầy vẫn tiếp tục hành trình của mình ở một cõi khác, với những nhiệm vụ cao quý không kém khi còn sống. Vì thế, đám tang của một thầy Tào vừa là một cuộc tiễn biệt, vừa là sự tiếp nối. Ở lại là nỗi nhớ, là lòng biết ơn; ra đi là một hành trình mới, nơi người thầy vẫn hiện diện trong niềm tin của cộng đồng, như một điểm tựa tinh thần bền bỉ qua năm tháng. Một đời làm thầy Tào khép lại, nhưng hành trình của người thầy thì chưa bao giờ kết thúc.

T.L