Trong các dân tộc anh em sinh sống ở Tuyên Quang, dân tộc Dao có một vị trí quan trọng. Về dân số, dân tộc Dao đứng thứ ba sau người Kinh và người Tày và có tới chín ngành Dao sinh sống tại Tuyên Quang. Người Dao cũng là dân tộc gìn giữ được nhiều phong tục tập quán đặc sắc trong cộng đồng.

Là một dân tộc tôn thờ tín ngưỡng nguyên thủy đa thần giáo nên hầu hết các tháng trong năm, người Dao đều có tết khá chu đáo. Điều này phản ánh mong muốn của người Dao được trời đất, thánh thần, tổ tiên phù hộ cho mọi điều thuận lợi trong năm. Nhưng Tết Nguyên đán là một trong ba cái tết quan trọng nhất của người Dao.

Từ những ngày chuẩn bị hết năm cũ (âm lịch) chuyển sang năm mới, đồng bào Dao cũng chuẩn bị cho việc ăn tết Nguyên đán khá chu đáo. Trong làng bản người Dao, không khí tết đã bắt đầu từ ngày 20 tháng Chạp trở đi. Một trong những lễ cúng vào cuối năm cũ, không thể thiếu được, là lễ trả ơn với tổ tiên đã phù hộ cho họ làm ăn trong suốt một năm và mời tổ tiên về ăn tết Nguyên đán. Đây là lễ cúng phải mời thầy cúng. Đồ cúng cho lễ này thường gồm có gà luộc, rượu và tiền âm cho tất cả những người đã khuất trong dòng họ. Đối với người Dao Quần chẹt, lễ cúng này phải có thủ lợn, gà luộc, sáu chiếc bánh dày và một miếng gan lợn.

Trong ngày 30 Tết của các gia đình người Dao, bà con thường giã bánh dày, quét dọn bàn thờ, người ta đặt lên bàn thờ (đủ 4 góc), mỗi góc bốn cái bánh dày (đồng bào Dao không gói bánh chưng vào dịp tết Nguyên đán). Trong đêm 30 Tết, đồng bào Dao kiêng không đi ra ngoài. Sáng mùng Một tết, người chủ trong gia đình (đàn ông) dậy sớm pha trà, thắp hương cho tổ tiên, sau đó mang nỏ ra bắn theo bốn hướng đông, tây, nam, bắc để cầu cho năm mới làm ăn may mắn, dù có đi theo hướng nào cũng làm ăn được. Ngày mùng hai, mùng ba tết, đồng bào đi chơi và chúc tết trong làng, đến ngày mùng bốn tết mới đi chơi xa.Với người Dao Đỏ, trong những ngày tết, họ dạy nhau sử dụng những dụng cụ như thổi kèn, chũm chọe, học sách cúng, viết chữ, phụ nữ dạy con gái thêu thùa…

Đối với người Dao Tiền và Dao Quần chẹt ở Tuyên Quang, tết hết năm được coi là quan trọng nhất vì đây là dịp đồng bào báo cáo với ông bà tổ tiên về một năm lao động của gia đình, dòng họ. Ngay từ đầu tháng Mười Hai âm lịch, tùy vào điều kiện kinh tế, mỗi gia đình luôn cố gắng để tổ chức cái tết thật linh đình. Đây cũng là dịp để anh em, họ hàng tập trung nhau lại để góp cỗ làm tết cho thật to, nhà nào có gì góp nấy tại nhà người trưởng họ. Năm nào họ hàng và bạn bè đến đông đủ thì tết năm ấy mới được xem là đầm ấm, đông vui.

Nét đặc biệt nhất của người Dao trong cái tết hết năm là làm bánh dày. Đây là truyền thống lâu đời của người Dao. Bánh dày của người Dao hầu như không có nhân, khi ăn chấm muối vừng lạc. Mẻ bánh đầu tiên không ai được nếm hay thử vì nó được dùng để cúng tổ tiên, ông bà. Từ mẻ bánh thứ hai trở đi, mọi người mới được ăn, bao giờ các cụ cao niên cũng được mời thử trước.

Đối với người Dao Tiền, Dao Quần chẹt, nghi lễ báo công cuối năm phải mời các thầy cúng có chức sắc trong làng đến tham gia làm lễ. Người Dao không quan trọng vật tế, gia đình có gì thì cúng cái đó, tùy vào điều kiện kinh tế của từng gia đình.

Dân tộc Dao là dân tộc lưu giữ tốt nhất những phong tục tập quán tín ngưỡng của cộng đồng. Chính vì vậy, đây là dân tộc có nhiều vấn đề có thể khai thác, bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp trong cộng đồng 54 dân tộc anh em trên đất nước Việt Nam.

Quang Thanh