Bùi Văn Khánh

Dương Xuân Quyền - họa sĩ trẻ người Phúc Ứng, Sơn Dương, Tuyên Quang đã và đang đi tìm một lối đi riêng trong nghệ thuật tạo hình đương đại ở Việt Nam. Trong suốt chặng đường sáng tác, tác giả đã công bố nhiều tác phẩm nghệ thuật với nhiều chất liệu ở các triển lãm khác nhau… Tuy nhiên, công chúng nhận thấy điểm nổi bật, nét khác biệt của họa sĩ Dương Xuân Quyền là những tác phẩm tranh khắc gỗ về đối tượng cây Dọc Mùng đã làm nên dấu ấn riêng có của tác giả. 

Dương Xuân Quyền lấy cảm hứng từ chất liệu dân gian (khắc gỗ), với góc nhìn của một họa sĩ đương đại để “kể” những “câu chuyện” bằng ngôn ngữ tạo hình trong tranh. Qua chất liệu này, họa sĩ Dương Xuân Quyền đã vẽ những tác phẩm ẩn chứa nhiều giá trị nghệ thuật đặc sắc bên cạnh giá trị nhân văn. 
Dấu ấn qua những triển lãm
Trong bài viết này, tác giả sẽ đi sâu phân tích, luận bàn ngôn ngữ tạo hình trong tranh khắc gỗ của Dương Xuân Quyền để có một góc nhìn sâu, rộng và thấy được phong cách nghệ thuật của họa sĩ trong dòng chảy mỹ thuật đương đại ở Việt Nam. 
Khắc gỗ (Woodcut) là một kỹ thuật in ấn trong nghệ thuật tạo hình tranh in đồ họa, sử dụng chế bản in gỗ và phương pháp khắc nổi dân gian truyền thống của người phương Đông nói chung và ở Việt Nam nói riêng. Khắc gỗ còn có nghĩa là khắc bỏ bề mặt của khối gỗ để tạo hình, phần được in (mảng đen) là phần còn lại. Kỹ thuật in nổi là một trong những phương pháp được lưu truyền từ xa xưa. Dương Xuân Quyền đã sử dụng phương pháp khắc nổi lên một bản in bằng gỗ dùng để diễn tả nội dung, biểu đạt những ý tưởng của mình. 
Trong suốt chặng đường sáng tác của mình, Dương Xuân Quyền đã tìm được lối đi riêng, dần khẳng định tên tuổi của một họa sĩ tài năng. Tại Triển lãm Mỹ thuật Khu vực III (Tây Bắc - Việt Bắc) năm 2011, anh lần đầu tiên công bố tác phẩm tranh khắc gỗ màu, được lấy cảm hứng từ chất liệu dân gian. Đây là một thể loại tranh có từ lâu đời ở Việt Nam. Tác phẩm Ở xóm trọ, kích thước 70cmx100cm bước đầu gây được sự chú ý của người xem với tạo hình độc đáo về cây Dọc Mùng. Tác phẩm này đã được Hội Mỹ thuật Việt Nam giới thiệu tham dự Giải thưởng của Ủy Ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 2011. Đến Triển lãm Mỹ thuật Khu vực III (Tây Bắc - Việt Bắc) năm 2018, Dương Xuân Quyền theo đuổi một đề tài mới (tình yêu đồng giới) bằng tác phẩm tranh khắc gỗ màu. Tác phẩm Không còn yêu 1, 2, 3, kích thước 109cm x 160cm, từ triển lãm này họa sĩ Dương Xuân Quyền đã định hình cho mình một phong cách nghệ thuật riêng. Tác phẩm này được Hội Mỹ thuật Việt Nam giới thiệu tham dự Giải thưởng của Ủy Ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 2018.
Thành công đã mỉm cười với anh vào năm 2020, tại Triển lãm Mỹ thuật Khu vực III (Tây Bắc - Việt Bắc), tác phẩm Trễ hẹn 1, 2, 3; kích thước 109cmx160cm đã đem lại cho công chúng nhiều cung bậc cảm xúc về đề tài tình yêu đồng giới, lấy cảm hứng từ chất liệu dân gian pha trộn chất hiện đại trong tạo hình. Tác phẩm đã được Hội Mỹ thuật Việt Nam trao giải C. Tại Triển lãm Mỹ thuật Khu vực III năm 2021, Dương Xuân Quyền tiếp tục khai thác mảng đề tài tình yêu đồng giới với một góc nhìn khác. Trong triển lãm này, anh đi sâu diễn tả các cung bậc của tình yêu với tác phẩm Bên anh em kể những ngày xa nhau, kích thước 109cm x 160cm đã để lại nhiều dư âm. Tác phẩm này đã được giải C của Hội Mỹ thuật Việt Nam. 
Tiếp nối những thành công đã đạt được, anh tổ chức các triển lãm cá nhân tại Hà Nội vào năm 2017, 2022, 2023 với những đề tài: Yêu người cùng giới; Hoa Dọc Mùng. Công chúng yêu nghệ thuật được thưởng thức và đồng cảm với tình yêu của thế giới thứ ba với những cung bậc cảm xúc với những tác phẩm tranh khắc gỗ như: Cô đơn 3 (60cm x 109cm), Đôi lứa đẹp đôi 1 (80cm x 110cm), Yêu 1 (60cm x 104cm), Hẹn hò 2 (69cm x 109cm )... Điều độc đáo của anh là những câu chuyện về hoa Dọc Mùng, đi kèm theo đó là hình ảnh con bướm, chú chim, chú mèo, cỏ cây, hoa, lá và con người... tựa như những câu chuyện trong đời sống xã hội đương đại của con người. Có thể thấy suốt chặng đường sáng tác tranh khắc gỗ của họa sĩ Dương Xuân Quyền phong phú về nội dung và đa dạng về hình thức thể hiện. Qua các bức tranh khắc gỗ của họa sĩ Dương Xuân Quyền người xem thấy lối đi riêng trong ngôn ngữ biểu đạt. 
Nhận diện ngôn ngữ tạo hình trong tranh khắc gỗ của Dương Xuân Quyền
Ngôn ngữ tạo hình trong tranh khắc gỗ của họa sĩ Dương Xuân Quyền được thể hiện tinh tế qua hệ thống các yếu tố tạo hình như bố cục, đường nét, hình khối, màu sắc và tổ chức không gian. Mỗi tác phẩm không chỉ giàu chi tiết mà còn giàu chất trữ tình, dung dị và dễ tiếp cận, qua đó chuyển tải tư duy, cảm xúc, mơ ước và khát vọng về cuộc sống hạnh phúc của con người miền núi trong xã hội đương đại.
Trước hết, yếu tố bố cục giữ vai trò then chốt trong việc truyền tải nội dung và tư tưởng nghệ thuật của họa sĩ. Dương Xuân Quyền sử dụng nhiều dạng thức bố cục khác nhau - từ bố cục hình vuông, hình chữ nhật (như Ở xóm trọ, Hoa Dọc Mùng 1) đến bố cục theo nhịp điệu (Yêu 1, Hoa Dọc Mùng 2) - tất cả đều được lựa chọn phù hợp với chủ đề và cảm xúc tác phẩm. Sự phong phú ấy cho thấy tư duy bố cục chắc tay, giàu tính tổ chức và mang đặc trưng phong cách riêng.
Đường nét trong tranh khắc gỗ của anh mang vẻ sống động, chuyển động liên tục, được diễn tả đa dạng và không bị ràng buộc bởi luật xa gần. Các tác phẩm như Yêu 1, Hẹn hò 2 cho thấy nghệ thuật sử dụng nét lúc nông lúc sâu, to nhỏ khác nhau để diễn đạt tâm trạng và tính cách nhân vật. Nét khắc khỏe mà không thô, mềm mà không yếu, vừa chắc chắn vừa thanh thoát - tạo nên một diện mạo thẩm mỹ đặc thù, phóng khoáng và giàu sức biểu cảm.

Hình khối trong tranh của Dương Xuân Quyền là những “bí mật thị giác” mời gọi người xem khám phá. Các hình được giản lược tối đa nhưng vẫn đủ sức truyền tải nội dung và cảm xúc. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa mảng hình, mảng nét và mảng màu, như trong loạt tranh Trễ hẹn hay Hoa Dọc Mùng, tạo cảm giác về chiều sâu, trọng lượng, cũng như sự chuyển động nhẹ nhàng giữa các yếu tố thị giác. Hình khối tuy đơn giản nhưng giàu nội lực, tập trung thể hiện hoạt động của nhân vật và bối cảnh, làm tăng sức gợi cảm của tác phẩm.
Ở phương diện màu sắc, tranh khắc gỗ của anh mang nét độc đáo khó trộn lẫn. Sự phối hợp táo bạo giữa các sắc độ xanh, đỏ, tím, vàng, nâu… tạo hiệu ứng thị giác cuốn hút. Màu sắc được đặt cạnh nhau vừa tương phản vừa hỗ trợ, được lặp lại và biến hóa liên tục, khiến mỗi màu như kể một câu chuyện riêng, góp phần mở rộng chiều sâu biểu đạt của tác phẩm.
Không gian trong tranh được xử lý theo lối ước lệ, tối giản, chú trọng tính hài hòa và sự hợp lý giữa các yếu tố nét, mảng, màu và khoảng trống. Trong các tác phẩm Ở xóm trọ, Cô đơn 3, Trễ hẹn, họa sĩ sử dụng phối cảnh ước lệ nhằm tạo ra không gian tượng trưng, mang hơi thở dân gian nhưng vẫn hiện đại. Không gian ấy không chỉ là bối cảnh mà còn là “ngôn ngữ thẩm mỹ” giúp nhấn mạnh chủ đề và cảm xúc nhân vật.
Ngôn ngữ tạo hình trong tranh khắc gỗ của Dương Xuân Quyền vì vậy trở nên phong phú và đa dạng: từ bố cục, mảng hình, đường nét, màu sắc đến tổ chức không gian đều thể hiện sinh động trong từng tác phẩm. Sự kết hợp giữa vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi của chất liệu dân gian và tư duy tạo hình hiện đại đã góp phần định hình phong cách nghệ thuật riêng có của anh hấp dẫn người xem qua nhiều cung bậc cảm xúc.
Tranh khắc gỗ của họa sĩ Dương Xuân Quyền không chỉ là mỹ cảm thị giác mà còn là tiếng nói tâm hồn, phản ánh những trăn trở, ước vọng và vẻ đẹp của con người miền núi. Qua từng nét khắc, anh tạo dựng một thế giới nghệ thuật giàu chất nhân văn, nơi giá trị truyền thống hòa quyện với tinh thần sáng tạo đương đại. Khám phá tranh khắc gỗ của Dương Xuân Quyền cũng chính là hành trình tìm lại sự mộc mạc, chân thật và sâu lắng của đời sống - những giá trị khiến tranh của anh càng xem càng thấy thấm, càng cảm càng thấy đẹp.

B.V.K