Bùi Thị Mai Anh

Với nỗ lực ghi dấu ấn trong lòng bạn đọc, cùng với sự trăn trở của đội ngũ lãnh đạo, ban biên tập, Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang đã thay thế Báo Tân Trào, Tạp chí Tân Trào trong một diện mạo mới, cả về khổ tờ tạp chí lẫn hình thức thể hiện. Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang với lực lượng lãnh đạo hội, Ban Biên tập trẻ hóa, đã rất nỗ lực để hướng tới sự đa dạng, phong phú, chất lượng về mặt nội dung, đẹp về hình thức biểu hiện. Trong khuôn khổ bài viết này, xin được có đôi lời bàn về một trong những mảng quan trọng của báo Tân Trào và tạp chí: Mảng lý luận, phê bình văn học - nghệ thuật.

Lý luận phê bình trong văn học nghệ thuật là bộ phận không tách rời của một nền văn học nghệ thuật. Có văn học nghệ thuật thì có lý luận phê bình văn học nghệ thuật. Hai bộ phận này có thể ví như hai tấm gương soi vào nhau, hữu cơ, biện chứng. Chức năng của lý luận, phê bình là thẩm định, đánh giá tác phẩm, tác giả, phát hiện các giá trị, các quy luật, dự báo, phát hiện cái mới; tham gia điều chỉnh, định hướng cho sự vận động, phát triển của văn học - nghệ thuật. Chính vì vậy, trên Báo Tân Trào trước đây, trên Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang hiện nay, mảng lý luận, phê bình văn học - nghệ thuật cũng đã được dành hẳn một chuyên mục riêng biệt và trong hơn một năm qua, trên tất cả các số của tạp chí, chuyên mục này luôn xuất hiện khá đều bài lý luận, phê bình hầu hết các loại hình nghệ thuật. Xét từ góc độ nhiệm vụ của chuyên trang, nó đã làm tốt nhiệm vụ của mình.

Trong hơn 40 năm qua, dưới tác động của tư tưởng đổi mới, văn học - nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang đã vượt qua nhiều khó khăn và thách thức, tiếp tục phát triển, đạt được nhiều thành tựu, trong đó có sự đóng góp quan trọng của công tác lý luận, phê bình. Ở lĩnh vực văn học, đã có những hội viên dành toàn bộ tâm huyết cho bộ giáo trình Ngữ văn địa phương các cấp để giảng dạy trong các trường THCS Cao đẳng và đại học trong tỉnh. Nhiều bài viết trên báo Tân Trào cũng như nhiều công trình nghiên cứu khoa học về các tác giả, tác phẩm của Hội Văn học - Nghệ thuật tỉnh nhà đã thật sự trở thành nguồn tài liệu quý báu cho các giáo viên Văn các cấp, thành nguồn tư liệu quý cho các đề tài nghiên cứu khoa học, các luận văn tốt nghiệp của Cử nhân, Thạc sĩ, Tiến sĩ trong và ngoài tỉnh. Ở các lĩnh vực khác, tuy chưa có nhiều bài viết bằng lĩnh vực văn học nhưng các bài viết cũng đã quan tâm đến đời sống của từng loại hình nghệ thuật cũng như kịp có các phác thảo về chân dung các văn nghệ sĩ đóng góp cho từng lĩnh vực.

Khi chuyển từ báo Tân Trào sang Tạp chí Tân Trào (nay là Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang), ý thức được sự quan trọng của mảng lý luận phê bình trên tạp chí, lãnh đạo Hội, Ban biên tập đã rất chú ý tới việc khuyến khích nhiều dạng bài viết lý luận phê bình. Các kiểu phê bình văn học nghệ thuật khác nhau đáp ứng nhu cầu hiểu biết văn học nghệ thuật khác nhau, khám phá các mặt khác nhau rất phong phú của văn học nghệ thuật, bổ sung cho nhau, thường gồm ba bộ phận: phê bình của người đọc, phê bình chuyên nghiệp và phê bình nghệ sĩ.

Phê bình của người đọc là phê bình qua các dạng bài như đưa tin, điểm sách, phỏng vấn, giao lưu bàn tròn... Đây là hình thức phê bình nhanh, nhậy, sốt dẻo, sinh động, có khi nêu được những vấn đề hay, sắc sảo. Trên Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang, dạng bài này chiếm đa số: 21/46 bài. Đó là các dạng bài giới thiệu chân dung các văn nghệ sĩ cùng những đóng góp của họ cho văn học nghệ thuật tỉnh nhà: Nhạc sĩ Trần Công Khanh, vang mãi những ca khúc ở Tuyên (Trịnh Thanh Phong), Cố nhà văn Đinh Công Diệp, một đời vui vẻ (Trung Trung Đỉnh), Trần Xuân Việt, một miền thơ còn thao thức (Tạ Bá Hương); giới thiệu tác phẩm mới của các văn nghệ sĩ: Tạ Bá Hương, đau đáu Con mắt đợi (Trịnh Thanh Phong), Đọc Rừng có tiếng người, nhớ cố nhà văn Đinh Công Diệp (Trung Trung Đỉnh), Đỗ Anh Mỹ và tiểu thuyết Rễ rừng (Trịnh Thanh Phong); bàn về một loại hình nghệ thuật: Tìm hiểu về múa dân gian, dân tộc ở tỉnh Tuyên Quang, Nghệ sĩ sáng tạo nghệ thuật (Lê Cường), Nghệ thuật diễn xướng Soọng cô của người Sán Dìu (Nguyễn Phi Khanh), …

Trên Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang cũng xuất hiện dạng bài phê bình chuyên nghiệp, hay phê bình khoa học, phê bình “kiểu giáo sư” của một số nhà nghiên cứu chuyên sâu. Mặc dù các bài viết này có nhiều thuật ngữ khó hiểu, khô khan, ít văn vẻ nhưng loại phê bình này có một vai trò không thể thay thế. Đó là các bài viết Truyện hay thường có chi tiết hay (Nguyễn Thế Hùng), Vấn đề trung tâm và ngoại vi, một cái nhìn sòng phẳng (thử xét qua ba giọng thơ nữ thuộc ba vùng miền khác nhau) của Inrasara, Những Hoàng Hoa Thám trong văn chương (PGS.TS. Đỗ Lai Thúy), Viết về và vì một thế giới đang thay đổi (Hoài Nam). Những bài viết kiểu này làm cho văn học quá khứ có được tính đương đại, hơn nữa, do có sự am hiểu về tác giả, tác phẩm, thời đại và phương pháp phân tích thấu đáo cho nên bài viết dạng này thường cung cấp một cách đánh giá chuẩn xác, có tính khoa học và toàn diện. Bên cạnh đó, do có lý luận, do ảnh hưởng của các phương pháp khoa học khác nhau, mà dạng bài phê bình này đã vượt ra khỏi quan niệm phê bình không cần phương pháp hoặc chỉ có một phương pháp. Điều đáng chú ý hơn cả, đó là, dạng bài phê bình này tạo ra sự đối thoại văn hóa giữa thời đại hôm nay với các thời đại đã qua hoặc với các nền văn hóa khác.

 Loại thứ ba là phê bình nghệ sĩ hay phê bình bậc thầy, tức là phê bình của các cây bút lớn như  Nguyễn Tuân, Xuân Diệu, Chế Lan Viên… Tất nhiên phải là nhà văn, nhà thơ thật sự bậc thầy thì loại phê bình này mới có chỗ đứng. Nhiều người tuy là nhà văn nhà thơ, nhưng chỉ viết được kiểu phê bình báo chí mà thôi. Trên Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang không có những bài viết kiểu này.

Một vấn đề cần quan tâm hơn, đó là tương quan giữa các bài viết về các loại hình nghệ thuật khác nhau trên Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang không đồng đều. Trong khi các bài tập trung chủ yếu cho loại hình văn học (giới thiệu, nghiên cứu tác giả, tác phẩm): 17/46 bài, thì các loại hình nghệ thuật khác rất ít, thậm chí không có bài viết: Âm nhạc có 4/46 bài; Nhiếp ảnh có 02/46 bài; Sân khấu: 04/46 bài; Mỹ thuật: 01/46 bài; Văn nghệ dân gian: 4/46 bài. Nhóm bài viết mang tính chất lý luận, định hướng cho sáng tác văn học nghệ thuật: 05/46 bài. Số bài còn lại là những bài tổng kết các cuộc thi thơ, truyện ngắn, giới thiệu chân dung văn nghệ sĩ nhân dịp năm mới trên Tạp chí (09/46 bài). Đây cũng là điểm hạn chế lớn của Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang khi bạn đọc, đặc biệt là lượng bạn đọc có trình độ cao thuộc các lĩnh vực nghệ thuật khác nhau quan tâm.

Nhìn vào lực lượng viết bài lý luận, phê bình văn học - nghệ thuật, phần đông là các tác giả sáng tác cao tuổi, lĩnh vực lý luận phê bình không phải là sở trường của họ. Thêm nữa, vẫn còn có tâm lý e ngại khi phê bình những hạn chế trong các sáng tác của bạn văn, đây cũng là một lý do làm thực trạng bài viết lý luận phê bình trên mặt báo và tạp chí thưa vắng và chất lượng chưa thật cao. Ngay cả chi hội Văn học có cả một tổ lý luận phê bình nhưng tổ đó cũng không hoạt động nhiều năm, thỉnh thoảng mới có một vài bài viết riêng lẻ. Các cây bút viết phê bình chủ yếu là các nhà thơ, nhà văn quen thuộc: Trịnh Thanh Phong, Tạ Bá Hương, Phù Ninh… Ngoài ra, có tới 1/3 số nhà viết phê bình là các tác giả đã thành danh của Trung ương: Inrasara, Nguyễn Thế Hùng, Đỗ Lai Thúy… Các bài viết chuyên sâu do các cây bút trong tỉnh còn thiếu vắng trên mặt tạp chí. Năm 2023, có tới gần hai chục hội viên mới thuộc các chi hội được kết nạp. Hy vọng, với lực lượng hội viên có kinh nghiệm và trình độ cao, mảng lý luận phê bình sẽ khởi sắc.

Vẫn biết sáng tạo văn học, nghệ thuật đi trước, phê bình văn học, nghệ thuật hình thành sau, thế nhưng, phê bình lại mang tính định hướng cho sáng tác, nhất là trong thời điểm hiện nay. Phê bình chính là ngọn đèn báo nguy giúp chúng ta tránh những sai trái, những thiếu sót, khiếm khuyết trong sáng tác. Nếu làm tốt công tác lý luận, phê bình văn học - nghệ thuật thì hoạt động sáng tác và nhận thức của những người thụ hưởng (khán giả, độc giả, thính giả…) sẽ có hiệu quả tích cực có thể thấy ngay, góp phần nâng cao thị hiếu thẩm mĩ và văn hóa cho công chúng. Những bài viết có chất lượng về lý luận, phê bình không chỉ giúp công chúng hiểu sâu hơn về tác giả, tác phẩm trong bối cảnh xã hội, tâm lý và tình cảm... mà còn giúp họ biết được về trường phái, về xu hướng chuyển động của bộ môn thuộc lĩnh vực văn học, nghệ thuật mà họ quan tâm. Hơn nữa, đó sẽ là những cơ sở khoa học rất tốt, có hàm lượng khoa học cao, có độ tin cậy khi độc giả, khán thính giả muốn nghiên cứu, học tập và phát triển một đề tài nghiên cứu một lĩnh vực cụ thể.

Một nhà phê bình cụ thể có thể tham gia vào đủ các loại phê bình. Nên chăng, lãnh đạo Hội cần có một vài giải pháp trước mắt để nâng cao hơn chất lượng các bài viết lý luận phê bình trên tất cả các loại hình văn học nghệ thuật để các mảng, các loại bài trên Tạp chí ngày càng đồng đều, gây ấn tượng tốt với độc giả.

Thứ nhất, củng cố lại đội ngũ viết bài lý luận phê bình của các loại hình nghệ thuật mà Hội có, cử các hội viên có năng lực đi tập huấn tại các trại viết lý luận phê bình Trung ương như dịp tháng 3/2023 vừa qua. Yêu cầu các chi hội viết bài theo tháng hoặc quý. Nhắc nhở các chi hội trưởng lưu ý, quan tâm giao nhiệm vụ viết bài lý luận phê bình cho những hội viên có năng lực trong chi hội mình quản lý, ngoài việc tập trung cho sáng tác.

Thứ hai, mở cuộc thi viết bài lý luận phê bình của các loại hình nghệ thuật để tìm các cây bút có khả năng, đồng thời khuyến khích cả các cộng tác viên tham gia viết bài chất lượng.

Thứ ba, phối hợp với Trường Đại học Tân Trào, đặt bài viết lý luận, phê bình của các loại hình nghệ thuật (vì Trường Đại học Tân Trào có lực lượng trí thức trình độ cao Thạc sĩ, Tiến sĩ). Vận động các thầy cô giáo, các em học sinh của các trường phổ thông trong tỉnh (đặc biệt là Trường Chuyên) tham gia viết bài cho chuyên mục Đến với tác phẩm hay trên Tạp chí.

Văn học nghệ thuật là một loại hình sáng tạo rất độc đáo và phức tạp, có cấu trúc chặt chẽ, tinh vi, có vô vàn mối liên hệ với tài năng, văn hóa, xã hội, lịch sử, có ảnh hưởng của truyền thống và tác động của văn học nước ngoài. Thiếu lý luận thì sự cảm thụ văn học không đi ra ngoài phạm vi thích, không thích, khen hay hoặc chê dở, không thể đạt tới những phán đoán sâu sắc. Phê bình không tách rời được lý luận nói chung và từng loại hình nghệ thuật cụ thể. Thiếu lý luận thì phê bình không đi xa hơn sự cảm nhận trực tiếp, giản đơn. Thiếu nghiên cứu thì người đọc không có được khái niệm rõ ràng về tác giả, văn bản, thời đại, hoàn cảnh, và do đó cũng thiếu căn cứ để hiểu biết và cảm thụ. Vì vậy, để Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang ngày càng chất lượng hơn, được độc giả trong và ngoài tỉnh quan tâm hơn, thì việc nâng cao chất lượng các bài viết nói chung, bài viết lý luận phê bình của các loại hình nghệ thuật cần được quan tâm ngay từ thời điểm này.