Phù Ninh

Cứu hộ giúp dân. Ảnh của Nguyễn Chính

 

 

Đêm mùng 9 tháng 9

Bản tin thông báo cấp độ rủi ro, trong đó Yên Bái, Lào Cai cấp ba; Hà Giang, Bắc Kạn, Thái Nguyên... cấp hai. Chưa thấy nhắc đến tỉnh nhà. Là vùng địa lợi, an toàn một thời, mưa lũ giảm chăng?

Sáng mùng 10 tháng 9

Nước sông Lô đang lên, đã ngập đường Chiến thắng Sông Lô.

Ông Huân đẹp lão, nhà dãy bên kia, cùng phố, đứng trước cửa hàng sửa chữa đồ cơ khí, vuốt vài hạt mưa lay phay bám mái tóc trắng, nói với bà vợ đang tay năm tay ba thu dọn nồi xoong, bát đĩa:

-  Ồi dào, đầu đường ấy là chỗ bến phà Nông Tiến ngày trước, sát mép nước, gì chả ngập. Nhà mình cao,  không lo. Bà cắm hộ tôi ấm nước.

Bà vợ chẳng nói chẳng rằng, tiếp tục gom gói, chằng buộc đồ đạc. Vốn thuộc lòng hơn ba ngàn câu truyện Kiều, lúc này, bà đang  làm theo lời sư Giác Duyên dặn người đẹp Thúy Kiều: “Ngồi chờ nước đến nên dường con quê”. Ở đất này mấy chục năm trời, bà đã từng phải ăn gạo sống những ngày ngập lụt. Hay ăn thì lăn vào bếp, ông Huân bật ga tự đun nước. Pha trà, đợi ngấm, ông vẫy tay, gọi tôi:

-  Sang uống trà hoa vàng!

Cũng dân nghiền trà nặng, nghe hai tiếng “hoa vàng” đầy hấp dẫn, chờ vắng xe, tôi sang đường. Bưng chén trà lên, mắt sáng, nhìn màu nước hơi giống trà Tân Cương, mà khác chỗ thơm nhẹ, chát nhẹ, ngọt thoáng. Hai người già thưởng trà gật gù: Danh bất hư truyền.

Chợt nghe loáng thoáng ai đó nói:

- Nước đến Cầu Đen rồi!

Nghe thế, tôi bỏ dở cuộc trà,  bước rảo ra Cầu Đen. Nhiều người ra xem nước, đứng trên cầu, tỏ vẻ thích thú. Đã lâu sông cạn mãi dưới lòng, bây giờ mới thấy nước dâng. Có lẽ ở mức nước này, sông Lô đẹp nhất. Riêng tôi, nhìn dòng nước chảy ngược băng băng không bụng dạ nào thong dong ngắm cảnh, vội vã quay về. Bởi, với lũ lụt tôi như con chim phải cung sợ cành cây cong. Đã không ít lần vật lộn với lũ. Năm 1971 nước lũ nhấn chìm hàng ngàn cuốn sách của Thư viện tỉnh, chúng tôi phải dỡ ngói mái nhà, để có thể gọi thuyền cứu trợ. Sau lụt, tôi đến Trạm Thủy văn Ghềnh Gà. Tài liệu ở trạm ghi đỉnh lũ năm 1971 là 31m.  Từ thực tế, viết được truyện ngắn “Người đo đỉnh lũ”. Năm 1995, kỷ niệm 50 năm Cách mạng Tháng Tám, mít tinh lớn tại Tân Trào, trận lụt khiến hàng trăm xe bị kẹt. Chiếc la da của Báo Tuyên Quang nằm lại bên bờ suối Lê. Tôi vội bám theo chiếc xe cao cầu nên không phải khổ sở nhịn đói, ngủ đường. Bước vào nhà, nước quá đầu gối. Nhiều phen thấm đòn, với sức nước đang hăng thế này, thầm ước lượng, nhà sẽ ngập đêm nay.  Khổ nỗi, nhà vắng người, một mình chuyển lên tầng  mọi thứ vừa sức. Dĩ thực vi tiên: gạo, mì, mắm muối, nồi chảo, bát đĩa,  ấm chén, dao thớt, củi đóm,  đèn dầu... Thứ đến quạt đứng, xe đạp, ghế nhựa... Sực nhớ, mất điện là mất nước sinh hoạt, vội vàng đem lên sân thượng xô, chậu và bất kể đồ nhựa, đồ nhôm, vặn vòi lấy nước bằng tràn mới thôi. Hồi lâu ngồi nghỉ thấy đã chuyển được khá nhiều thứ.  còn bộ bàn ghế, chiếc tủ Đồng Kị và tủ lạnh thì bất lực. Sốt ruột, lo nhà sẽ nhiều thiệt hại. Đứng trên tầng, chốc chốc lại nhìn  mức nước càng lúc càng lên cao. Ngang chiều nước tràn sân nhà văn hóa tổ 21, phường Tân Hà. Cuối chiều, người làm cơ quan, trẻ đi học mới về. Tôi hối thúc các con nhờ người chuyển đồ nặng. Anh con trai nói:

- Dự báo mực cao nhất là 26 mét 50, để nhờ đứa cháu cho một chuyến xe tải...

Sẩm tối, nước lênh láng nền nhà. Mượn được xe, nhưng không có người lái. Giờ này ai cũng cuống cuồng. Tôi nói với các con:

- Chỉ còn cách khiêng bàn đặt lên tấm phản lớn, đặt tủ lạnh lên bàn.

Mấy người nhà liền tường sang giúp. Chừng mười phút, phương án “di chuyển tại chỗ” được thực hiện. Nhìn chiếc tủ yên vị ở độ cao khoảng một mét rưỡi, nghĩ, may ra nó sẽ thoát nạn.

Nước lem lém trườn lên nuốt chửng từng bậc cầu thang, đi lại trong nhà cũng đã khó khăn. Những gì chưa chuyển được xem như chấm hết, phó mặc thủy thần.  Nghiệm ra, việc chuyển đồ đạc tài sản chạy lũ cũng có “giờ vàng” như trong y học!

Nước âm thầm dâng mỗi lúc một nhanh. Người thấp thỏm khôn nguôi. Một lúc, một lúc lại soi đèn. Hai mươi giờ, nước dâng chậm dần. Những tưởng mọi thứ an bài, chợp mắt thiu thiu. Chợt nghe tiếng ùm! giật mình.  Thì ra, nước dâng làm chiếc bàn gỗ tạp nổi bềnh lên, việc gì đến ắt phải đến. Chiếc tủ bị lật úp xuống nước. Người tính không bằng trời tính!

Ngày 11 tháng 9

Cả thành phố trở thành sông Lô. Mặt sông rộng hơn mười cây số, từ chân núi Dùm phía đông đến chân núi Nghiêm phía Tây. Bốn bề yên ắng. Đôn đáo chạy đồ, tranh thủ “giờ vàng” khiến người người mệt mỏi còn đang say giấc. Mất điện, phát thanh truyền hình ngừng hoạt động. Ô tô, xe máy không thể đã đành, ca nô, xuồng máy, không nghe thấy. Cả đến tiếng mái chèo  cót két va mạn thuyền cũng không. Rảnh rồi, tôi điện cho người bạn:

-  Bên ấy chắc không bị ngập?

- Vâng. Yên ổn.  Tôi xây nhà nền trên cốt 28m. Tỉnh ta qua những trận lũ đã có một Nghị quyết “Chung sống với lũ”, trong đó quy định: Các công trình xây dựng của nhà nước cũng như nhà của dân phải trên cốt 27m. những vùng ven sông, trũng thấp ngay từ đầu năm cần có thuyền, bè, mảng và chuẩn bị lương thực, thực phẩm đủ dùng từ ba đến năm ngày.

- Nhà tôi thì  “may”  nước chưa đến tầng hai.

- Chuyên gia môi trường cho nhận định về trận lụt đang hiện hữu.

- Với mực nước sấp xỉ cốt 28 m, hiển nhiên đây là trận lũ lớn vào hàng nhất nhì, chỉ kém lũ 1971 mà thôi.  

- Lũ năm nay có gì khác biệt?

- Bão lốc mưa lũ ngập úng do thiên tai ngày càng khốc liệt, điều không phải bàn. Song trận lũ hiện tại có một phần từ con người.

- Con người sao có thể trực tiếp gây lũ? - Tôi thắc mắc hỏi. Câu hỏi làm khó chăng mà không thấy trả lời. Lâu sau người bạn nói:

-  Xin lỗi vừa có cuộc gọi chồng. Nguyên nhân chủ quan ở chuyện dự báo. Không thể và cũng không đòi hỏi chính xác nhưng dự báo sai đến hàng mét nước thì khó giải trình với dư luận. Cường độ, hướng di chuyển, tốc độ của trận siêu bão được dự báo trước tới bốn năm ngày. Vì thế hoàn toàn có thể tính toán cẩn trọng xả lũ sớm hơn,  mỗi cửa xả cách nhau nhiều giờ thì tình hình chắc sẽ khác, giảm thiểu sự bị động. Vả chăng dù có mất điện, phát thanh truyền hình ngừng hoạt động thì còn đó cách dùng loa đi trên ô tô cảnh báo ráo riết cho người dân hạ du về thời điểm mực nước dâng cao nhất.

- Xem ra nhận định của người bạn có sức thuyết phục.

- Còn nữa, thuộc về chủ quan ở chỗ hiểu biết chưa đầy đủ về công trình thủy điện. Nhiều người cho rằng đập thủy điện vừa cung cấp điện năng vừa có công năng ngăn lũ. Nhận thức không đúng này dường như lại được khẳng định qua thực tế hơn hai mươi năm, từ khi công trình thủy điện hoàn thành năm 2001 và mấy năm trước đó nữa. Thật ra thời gian đó liên tiếp xảy ra hiện tượng en ni nô nắng hạn. Lũ lớn không có bởi thời tiết chứ đâu phải do thủy điện ngăn lũ. Có lũ đâu mà ngăn. 

- Giờ thì tôi đã hiểu.  Cảm ơn ông đã mở rộng tầm hiểu biết. Đang lúc rảnh rang, còn gì về trận lũ nữa không?... 

- Vẫn nói về dự báo. Kể ông nghe truyền thuyết sự tích hồ Ba Bể.

- Có vẻ thú vị đấy.

- Truyền thuyết kể rằng: Ngày xa xưa, tại làng Nam Mẫu có lập trai đàn, người các nơi đến xem rất đông. Trong số ấy có một bà lão thân già sức yếu, ăn mặc đã rách rưới, thân mình lại đeo bệnh hủi đi khất thực. Từ sáng đến tối bà bị mắng đuổi, không sao xin được miếng gì ăn. Tối đến bước chân ra về thì gặp lại hai mẹ con người làng Nam Mẫu, thấy tình cảnh đáng thương, bèn cứu vớt qua cơn đói khát. Tối ấy, về tới nhà, mẹ con nhà từ thiện đã thấy bà lão ăn mày vào xin ngủ trọ. Mẹ con nhà ấy vẫn vui lòng đón người hủi vào nhà, ân cần tiếp đãi tử tế và cho ngủ nhờ trong một căn buồng ấm áp, tĩnh mịch. Sáng hôm sau người hủi tỉnh dậy bảo chủ nhà: “Hôm trước ta đi xem đám chay, thập phương rất đông nhưng đều là gươm trăm giáo mớ, bị vô minh che phủ tứ đoan, không ai còn bụng nhân từ, tất rồi đây phải chịu cái khổ trầm luân. Duy mẹ con bà có chút lòng nhân hậu đã cứu người nghèo qua cơn đói rét, ta xin trả ơn Phiếu Mẫu bằng lời dặn này: Nay mai xứ này sẽ có cuộc tang thương biến cải, hễ thấy sự gì khác thì mẹ con bà phải kịp dời nhà cửa lên ẩn trên cao nguyên, chớ có tham luyến nơi này mà mang họa”. Rồi người hủi từ biệt ra đi.

Ai ngờ lời người hủi dặn lại ấy chẳng bao lâu đã thành sự thực. Trong khi mọi người còn đang mải miết xem cuộc làm chay thì tự nhiên dòng nước từ trong lòng đất chảy ra, làm lở đất, trước xoáy thành hồ, sau dần khơi rộng ra thành ba cái bể rất to ước hai ba dặm. Trước đó mẹ con người nhà từ thiện sực nhớ lời người hủi, đã bỏ nhà di cư đến núi cách xa ba dặm đường rồi lưu trú tại đấy. Về sau sinh sản  mỗi ngày một nhiều. Con cháu chút chít đông đàn dài lũ, lập thành xóm làng ở ven hồ, làm ăn ngày càng thịnh vượng.

Phàm những núi vây quanh hồ Ba Bể đều thuộc làng Nam Mẫu.

Trải qua bao cơn dâu bể, hồ Ba Bể mặt nước vẫn xanh xanh phẳng lặng từ nghìn xưa cho tới nghìn nay.

Nghe câu truyện, tôi nói:

- Sự tích hình thành hồ Ba Bể y như là diễn biến lũ ống lũ quét hiện thời. Kể ra, người xưa rất giỏi quan sát và đưa ra dự báo về biến động của thiên nhiên.

 -  Đúng vậy, cho dù hư cấu song truyền thuyết có cái lõi là sự thật. Thánh Gióng ba tuổi cưỡi ngựa sắt đánh đuổi giặc Ân; cuộc vật lộn giữa Sơn Tinh, Thủy Tinh phản ảnh sự thật và tinh thần dân ta trong chống giặc ngoại xâm và chống chịu thiên nhiên để tồn tại.  Còn sự tích hồ Ba Bể phản ánh sự dự báo về tai họa do thiên nhiên gây ra.

 - Ngày nay với sự phát triển của khoa học, dự báo thiên tai sẽ ngày càng chính xác hơn, sự đối phó sẽ chủ động hơn và sẽ giảm thiểu thiệt hại đi nhiều.

- Tin là như thế.

Cuộc nói chuyện kết thúc, vừa lúc bà nhà bên gọi:

- Bác bảo cháu sang bên này lấy cơm.

Nhà bên ấy kịp chạy bình, bếp ga nên nấu cho cả nhà tôi.

Ngày 11 tháng 9

Nửa đêm, nước đứng. Lúc này chỉ muốn giục: “Chảy đi sông ơi!” như lời bài ca của nhạc sĩ Phó Đức Phương. Chảy đi, chảy nhanh hơn nữa. Quan sát nước rút lo lắng chẳng kém lúc nước dâng. Dượm, thử hai ba lần, lúc mực nước áng chừng dưới đầu gối mới có thể lội xuống. Rồi người nào người ấy, trừ trẻ nhỏ, chổi nhựa, chổi chít, chổi rễ ra sức dồn quét, đùn đẩy phù sa, rến rác ra khỏi nhà. Nền nhà diện tích chỉ trăm mét vuông mà bốn năm con người vã mồ hôi phù sa vẫn còn ngầu đục. Nhanh tay, nhanh tay hơn nữa kẻo khi nước cạn hẳn thì việc dọn phù sa sẽ mất rất nhiều sức lực. Lại mong nước rút từ từ. Nhưng người dù muốn thế, trời nào có cho. Nhận ra, dọn dẹp sau lũ cũng có “giờ vàng”, phải tận dụng triệt để.

 “Hết mưa là trời hửng lên thôi”. Tinh thần phấn chấn trở lại khi thấy người người đổ ra đường dọn dẹp, xe tải băng băng chở rác về nơi chôn lấp, nhân viên y tế phường đến từng nhà phát thuốc khử trùng... Nhìn chung, dư luận người dân đánh giá cao  công tác dọn dẹp, vệ sinh sau lũ. Thiệt hại do trận lũ gây ra rất lớn, ai không thương người, xót của. Tuy nhiên hãy nhìn nhận sự vật, hiện tượng bằng phép biện chứng duy vật. Trận lũ đồng thời cũng cho nhiều bài học: Thủy họa đạo tặc,  mặt trái của nước, lửa là giặc. Đánh giặc thì “ tri kỷ tri bỉ bách chiến bách thắng”. Chủ động trong mọi tình huống, không chủ quan khinh địch. Xây dựng đường sá, nhà xưởng, công trình công cộng đến nhà dân  đủ sức chống chịu được thiên tai;  sản xuất nông nghiệp thuận theo thiên nhiên.

Lũ qua, để lại phù sa cho đồng ruộng. Mùa sau sẽ bội thu.

Trung tuần tháng 9 năm 2024

P.N