Truyện ngắn của Trần Huy Vân

 

 

 

 

Tan buổi học sáng, cô giáo Hương chủ nhiệm lớp bốn, kéo lên phòng Hiệu trưởng một cậu học trò nhỏ, dáng tiều tụy, gầy nhom, nước mắt lưng tròng. Giọng cô giáo đanh lại, vẻ giận dữ:

- Tôi trả lại thầy em học sinh này, đánh chửi nhau, vẩy mực vào bạn, phá quấy trong lớp, yêu cầu viết kiểm điểm, không nhận lỗi, chỉ viết mấy chữ “Em không có lỗi gì”. Bảo bố mẹ đến gặp giáo viên chủ nhiệm, không lần nào đến, còn đây là những lá đơn của bố mẹ học sinh có con bị đánh, vẩy mực đều yêu cầu nhà trường đuổi học. Thầy chuyển em này đi lớp khác, không giáo viên nào nhận thì đuổi học. Không thể vì một em học sinh mà làm mất thành tích thi đua của lớp được.

Thầy Hiệu trưởng nhận những lá đơn từ tay cô giáo Hương. Nhìn dáng vẻ tội nghiệp, khắc khổ của cậu bé thầy không tin điều cô giáo Hương nói, chắc có uẩn khúc gì đây. Đã nhiều năm làm Hiệu trưởng, thầy gặp không ít trường hợp như thế này. Giáo viên chỉ nghe phản ánh, không tìm hiểu kĩ, rồi phán quyết theo suy nghĩ chủ quan của mình. Nhiều học sinh bị kỉ luật oan, có em đành bỏ học vì bị đối xử thiếu công bằng của thầy cô. Gần đây hiện tượng này ngày càng nhiều, trong giáo viên có câu “tốt lễ dễ qua” phân biệt học sinh không phải bằng đạo đức, thực học mà bằng quà cáp được nhận. Nhất là ở giáo viên thiếu lương tâm nghề nghiệp. Học sinh nghèo bị xem thường, ít được quan tâm. Thầy Hiệu trưởng nói với cô Hương:

- Cô tin những lời phản ánh này là thật sao?

- Cả học sinh và bố mẹ chúng cùng phản ánh chẳng lẽ là sai.

- Cô đã đến nhà em học sinh này chưa?

- Việc gì phải đến, họ quan tâm đến con cái đã đến gặp tôi rồi.

- Vậy sao, đuổi một học sinh, phải có hội đồng kỉ luật, phải tìm hiểu kĩ càng cụ thể. Đuổi học tức là nhà trường đã khước từ, bất lực trong việc giáo dục em học sinh ấy, dễ dàng thế sao. Cô đã biết hoàn cảnh của em học sinh này chưa?

- Năm nay tôi mới về trường này, cũng đã tìm hiểu qua, em này như bao em học sinh khác, chỉ có điều hỗn láo, vô kỉ luật, không vâng lời giáo viên chủ nhiệm.

- Thế là rõ rồi, thầy Hiệu trưởng hỏi chú bé, em tên gì?

- Thưa thầy là Tẹo ạ! Cái tên thật hợp với thân hình nhỏ bé của em.

- Bố mẹ đâu mà không đến gặp giáo viên chủ nhiệm?

- Bố mẹ em chết rồi.

- Vậy sao! Nhà có mấy anh chị em?

- Năm ạ!

- Anh chị lớn nhất bao nhiêu tuổi?

- Anh em bảo năm nay mười bẩy tuổi, còn chị chỉ hơn em mấy tháng, hai đứa em, em trai học lớp một, em gái lớp mẫu giáo. Thầy Hiệu trưởng thoáng nghĩ, năm anh chị em chú bé không thể cùng cha mẹ.

- Các anh chị có đi học không?

- Không ạ, bố mẹ mất anh chị phải bỏ học ở nhà đi làm.

- Anh chị vất vả đi làm nuôi em ăn học sao còn đánh nhau, vẩy mực vào bạn, phá quấy trong lớp.

- Dạ! Em đâu dám thế. Các bạn đánh em lại thưa với cô giáo là em đánh các bạn. Trong lớp ngồi giữa bàn, hai bạn hai bên du đẩy không cho em chép bài, ngồi ở đầu bàn các bạn du đẩy bật ra ngoài, cự lại các bạn thưa với cô giáo bảo em phá quấy. Các bạn vẩy mực lên bàn trên lại đổ cho em. Em không biết vì sao các bạn ghét em thế, em hỏi, bạn Bạo bảo: Vì mày học giỏi hơn bọn tao, hiểu không, đồ ngu. Học giỏi là có lỗi sao. Bạn Toàn bảo: Mày chỉ có con đường bỏ học mới được yên thân. Em cũng muốn bỏ học để giúp anh chị cho đỡ khổ, nhưng anh chị bắt phải đi học. Đi học bị các bạn ghét bỏ em buồn lắm.

- Các bạn khác trong lớp không bênh sao?

- Biết em bị oan, các bạn không dám nói, sợ các bạn ghét lây sang.

- Thầy hiểu rồi, em có thể về, ngày mai đi học đúng

giờ nhé. Đợi Tẹo ra khỏi phòng, thầy Hiệu trưởng nói với cô Hương:

- Ngày mai cô đưa tất cả học sinh có lá đơn này đến văn phòng, cả em Tẹo nữa. Cô cho lớp nghỉ buổi sáng, buổi chiều học bù. Cô ngồi phòng bên theo dõi tôi tìm hiểu việc này. Nếu đúng như những gì cô phản ánh, ghi trong đơn này, nhà trường sẽ có kỉ luật thích đáng với em Tẹo. Cô thấy thế nào?

- Chẳng lẽ những điều em Tẹo nói là sự thật, tôi không tin.

- Dễ tìm hiểu thôi, ngày mai khác rõ.

***

Học sinh đến. Thầy Hiệu trưởng đã kê sẵn hai bàn học sinh, hai chiếc ghế băng, cho mười một cậu học trò ngồi. Ngoài Tẹo số còn lại, ba con cán bộ xã, ba con giáo viên trong trường trong đó có Toàn lớp trưởng, còn lại có bố mẹ làm nghề buôn bán nhỏ. Để học sinh ngồi yên chỗ, thầy hiệu trưởng bảo:

- Thầy có việc phải ra ngoài, các em ngồi chờ thầy

một lúc.

Thầy Hiệu trưởng đi vòng ra phía sau văn phòng, cố ý không cho học trò nhìn thấy. Thầy nhìn vào phòng qua khe hở. Biết chắc thầy đã đi ra ngoài, mấy đứa  bắt đầu trò nghịch thường ngày. Tẹo ngồi ngoài cùng liền bị cậu học trò ngồi cạnh dùng khuỷu tay hích mạnh vào sườn, mấy đứa phía trong chen lấn. Tẹo ngã bật ra khỏi ghế. Tẹo chạy sang đầu ghế bên kia, vừa ngồi xuống liền bị du bật ra. Một cậu học trò ở bàn trên hét to: Bạo, vẩy mực đi, nhiều vào để thầy Hiệu trưởng vào tao đứng lên thưa, đổ cho thằng Tẹo vẩy. Bạo liền vẩy mực, cả đám reo lên: Được rồi, chắc ăn rồi.

Thầy Hiệu trưởng vào, cậu học trò bị vẩy mực đứng lên, chưa kịp thưa, thầy Hiệu trưởng nghiêm giọng:

- Diễn lại việc các em vừa làm. Cả đám ngơ ngác nhìn nhau. Diễn lại! Thầy dằn giọng. Tất cả im lặng, cúi mặt xuống bàn. Ai đầu têu, Bạo đâu! Đứng lên! Thằng Bạo mặt tái mét từ từ đứng lên, lúng búng: Không phải em đầu têu, là bạn Toàn ạ.

- Em nào là Toàn. Cả đám đổ dồn mắt nhìn Toàn. Toàn sẽ sàng đứng lên, tay vân vê vạt áo, nói nhỏ: Dạ! Thưa thầy là em.

- Chỉ hôm nay hay tất cả những lần trước?

- Dạ! Tất cả.

- Em thấy việc làm hại bạn như thế là đúng hay sai, lại là lớp trưởng, có đáng mặt làm lớp trưởng không?

- Em biết lỗi của em rồi. Toàn òa khóc.

- Làm sai biết nhận lỗi là tốt. Các em có biết gì về hoàn cảnh gia đình bạn Tẹo không? Thầy không thể hiểu nổi vì sao các em ghét Tẹo. Chẳng lẽ vì gia đình bạn ấy nghèo, cái ăn, cái mặc không bằng các em sao? Hay vì nghèo thế vẫn học giỏi nhất lớp, còn các em cái gì cũng hơn Tẹo mà lại học kém hơn, phải vậy không? Hay vì cái gì khác, thật đáng xấu hổ. Còn cái này nữa, thầy Hiệu trưởng dơ tập đơn, do bố mẹ các em viết hay chính các em viết? Cùng một nội dung, cùng một kiểu chữ, có cần phải mời bố mẹ các em tới đây không? Bạo, nói đi chứ ?

- Bạn Toàn đưa cho chúng em, nhờ một chị ở cấp hai

chép hộ.

- Để đánh lừa nhà trường đúng không, nhà trường bị lừa sẽ đuổi em Tẹo ra khỏi trường, các em thích thế sao? Hại bạn như thế là việc làm tốt sao? Mới là học sinh lớp bốn mà đã có ý nghĩ, việc làm đen tối đến vậy sao? Em Toàn cũng là học sinh giỏi trong lớp nhưng vẫn kém Tẹo, tìm cách đuổi Tẹo để đứng đầu lớp, đúng không, hay còn lí do nào khác. Việc làm đó là của một lớp trưởng sao? Toàn đâu nói rõ xem nào?

- Dạ! Em thật sự ân hận.

- Được rồi, chiều nay các em nghỉ học, trừ em Tẹo, còn lại đến văn phòng này làm kiểm điểm, thành thật kể lại những việc làm không tốt của mình, nhà trường kỉ luật nặng nhẹ tùy thuộc vào sự thành khẩn của các em, rõ chưa.

Học sinh về, thầy Hiệu trưởng mời cô Hương đến văn phòng:

- Cô chứng kiến tất cả rồi đấy, có cần phải tìm hiểu nữa không, chiều mai tôi với cô đến nhà em Tẹo để thật sự hiểu em học sinh này, cô đi chứ?

- Em đi, cũng muốn biết cụ thể hơn.

Thầy Hiệu trưởng biết cô Hương vẫn chưa thật tin những gì đã xảy ra. Chẳng lẽ Toàn một học sinh cô từng tin tưởng, yêu mến lại lừa dối cô, bịa ra những chuyện như vậy, nếu vậy người có lỗi phải là cô.

Chiều gần tối, thầy Hiệu trưởng và cô Hương mới tới nhà Tẹo. Một căn nhà nhỏ, ẩn mình trong vườn cây trái, phần nhiều là mít, bưởi, nhãn đã đến kì ra quả. Quanh nhà trồng toàn sắn, đã lên ngang tầm người. Trên nữa là rừng cây, không còn mấy cây to, xa nữa là núi đá, giờ này đã chuyển sang màu nâu sẫm. Trước nhà là bềnh nước, lau sậy ken dầy, chưa được khai phá. Đất ven đầm trồng ngô. Dễ nhận thấy sau những trận mưa, nước ven đầm dâng cao, ngô trồng chỗ trũng úa vàng, chỗ không ngập nước còn lên được. Trước khi đến nhà Tẹo thầy Hiệu trưởng đã gặp ông trưởng thôn để hỏi chuyện, được biết, gia đình Tẹo là sự gom nhặt của những số phận bất hạnh. Một người đàn ông vợ chết, để lại hai đứa con trai là Tẹo và người anh trai là Toản. Một người đàn bà chồng chết, có một cô con gái là Mai hơn Tẹo mấy tháng tuổi. Hai người gặp nhau ở chỗ làm thuê, thấu hiểu hoàn cảnh nhau, cùng chung sống thành vợ chồng. Họ đưa nhau về xã Đồng Tâm này, xin khu đất mãi trong núi, phát rẫy làm nương, tính kế sinh nhai. Họ có thêm hai đứa con, một trai, một gái.

Thầy Hiệu trưởng và cô Hương đến nhà đúng lúc năm anh em họ đang quây quần quanh mâm cơm. Nồi cơm chỉ thấy một màu sắn, hai đứa em nhỏ được anh chị bớt sắn ra khỏi bát cơm, còn anh chị lớn ăn toàn sắn. Thức ăn là rau luộc để trên lá chuối, rau kiếm được ở rừng, chấm với nước muối. Có một bát cua tép kho mặn, chắc là kiếm được ở bềnh nước. Năm anh chị em ngồi ăn ngon lành. Nhìn mâm cơm, căn nhà tồi tàn trống hoang, không hỏi cũng biết cuộc sống của năm anh em họ khó khăn đến nhường nào.

Khi hỏi về bố mẹ, người anh cả tên là Toản nói: Lần ấy bố mẹ cháu đi có dặn: Bố mẹ tranh thủ đi làm, lâu là một đến hai tháng, kiếm lấy ít tiền làm lại cái nhà này, mối mọt đổ đến nơi rồi. Các con ở nhà phải yêu thương, đùm bọc, bảo ban nhau làm ăn. Đừng làm điều gì để bố mẹ phải đau lòng, các em bé phải vâng lời anh chị. Thế rồi chờ mãi chẳng thấy bố mẹ về, cũng chẳng biết ở đâu mà đi tìm. Nửa năm sau ngày bố mẹ cháu đi, một bác người dân tộc Cao Lan đến tận nhà báo tin: Bố mẹ cháu ở nhờ nhà bác lên rừng lấy măng đem ra chợ bán. Một sáng lên rừng, đang qua suối thì bị lũ quét tràn về bất ngờ, hai người díu lấy nhau, bị nước cuốn đi. Chờ nước rút dân bản bổ đi tìm, đi mãi đến chỗ cửa suối đổ ra sông không thấy đâu, chỉ nhặt được hai con dao và một cái thuổng, mắc lại ở khe đá dưới lòng suối. Bác phải hỏi thăm mãi mới đến nhà cháu, mang về những gì còn sót lại của bố mẹ. Một ít tiền khi đi làm gửi bác, mấy bộ quần áo đã rách, hai con dao, một cái thuổng. Chúng cháu chỉ biết vậy, hi vọng có nơi người ta vớt được xác bố mẹ cháu, chôn cất, chúng cháu có thể đến tìm mộ phần của bố mẹ. Biết tin bố mẹ cháu chết nhiều người đến đây xin hai đứa em nhỏ, chúng cháu không  chịu, đã thề trước bàn thờ bố mẹ, dù rơi vào hoàn cảnh nào, anh chị em cũng đùm bọc lấy nhau. Dù đói, no các em cũng phải được đi học. Hôm rồi, em Tẹo đi học về bảo bỏ học. Cháu hỏi, em kể những chuyện xảy ra trong lớp, cháu định đến gặp thầy Hiệu trưởng, cô giáo chủ nhiệm, thương đến em cháu, đừng hắt hủi, cuộc sống đã quá bất hạnh với anh chị em cháu rồi, nhà trường có yêu cầu gì, anh chị em cháu xin đóng góp đủ. Chưa kịp đi, em Tẹo về bảo, được thầy Hiệu trưởng và cô giáo chủ nhiệm giúp đỡ, em không bị oan nữa, em yên tâm đi học. Hoàn cảnh gia đình thế này cháu luôn bảo các em: Mình nghèo phải cố mà học, không được tắt mắt bất kì thứ gì của ai, không được làm điều xấu, kẻo người ta chửi, con nhà không có bố mẹ. Cần gì cứ bảo, anh chị có bổn phận phải lo cho các em.

- Bố mẹ cháu có phải người xã Đồng Tiến này không?

- Không ạ, bố mẹ cháu chưa bao giờ nói đến quê, chúng cháu lớn lên đã thấy ở đây rồi, không thấy nói đến họ hàng thân thích.

Trên đường về cô Hương lấy khăn lau nước mắt, nói với thầy Hiệu trưởng:

- Người đáng bị kỉ luật phải là em, em có lỗi với em Tẹo nhiều quá, chỉ còn biết tự giận mình, đã có gần mười năm dạy học, làm sao lại vô trách nhiệm, đối xử vô cảm, tàn nhẫn với một em học sinh có số phận như thế.

- Cô nhận ra điều ấy là tốt rồi, tôi cũng chỉ mong

như vậy.

***

Sự việc của Tẹo, thầy Hiệu trưởng chỉ đưa ra rút kinh nghiệm ở hội đồng giáo viên. Thầy yêu cầu tất cả giáo viên chủ nhiệm, tìm hiểu kĩ lớp mình, tìm ra những học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Thế ra ở Đồng Tiến không ít học sinh gia đình nghèo, trường hợp của Tẹo vẫn là điển hình nhất. Nhà trường phát động phong trào “bầu ơi thương lấy bí cùng” được học sinh nhiệt tình tham gia, lôi kéo cả cha mẹ học sinh, quyên góp sách vở, quần áo giúp đỡ học sinh nghèo vượt khó. Cái được lớn nhất của phong trào là học sinh trong trường biết thương yêu nhau. Không còn cảnh học sinh gây gổ đánh nhau trong trường.

Thầy Hiệu trưởng đặc biệt quan tâm đến trường hợp của Tẹo, coi đây là tấm gương nghèo vượt khó vươn lên học giỏi để học sinh trong trường noi theo. Tổng kết năm học lớp bốn Tẹo vẫn là học sinh giỏi.

Trước ngày nghỉ hè, thầy định đến nhà Tẹo, chưa kịp đi, một tối Tẹo đến thăm thầy:

- Em đến để cảm ơn thầy, không có thầy chắc em bỏ học rồi.

- Đừng nói vậy, thầy cũng thấy có lỗi trong việc này, nếu thầy thật sự quan tâm đến giáo viên và học sinh đã không có chuyện ấy xảy ra. Cũng phải nói thêm nhờ chuyện của em thầy thấy trách nhiệm của mình là phải gắn bó với học sinh và giáo viên nhiều hơn. Năm anh chị em chung bố thì không chung mẹ, chung mẹ lại không chung bố mà thương yêu nhau, đùm bọc nhau trong đói khát để vươn lên, không chỉ trong học sinh, mà nhiều người khác phải noi theo. Buổi sáng đi học, buổi chiều ở nhà em có phải làm nhiều việc không?

- Anh chị đi làm thuê kiếm tiền, việc nhà em phải đảm nhận tất. Em Tũn còn có bài để học, em Cún không biết làm gì, không có bạn để chơi, cứ buồn rười rượi, nhớ bố mẹ mà không dám khóc. Thương lắm, em cứ phải bày trò chơi để em đỡ nhớ bố mẹ. Chỉ đến gần tối, em Cún thường đứng đón ở cổng chờ anh chị đi làm về. Đòi anh Toản bế, anh Toản cồng kênh lên vai, chạy quanh sân, chỉ lúc ấy mới thấy em vui. Buổi tối em Cún bắt chị Mai bế, ru ngủ, lúc nào cũng hỏi chị:

- Chị bảo em ngoan mẹ sẽ về, em ngoan rồi sao mẹ vẫn chưa về.

- Chắc bố mẹ kiếm thật nhiều tiền mới về với chị em mình. Biết là nói dối em, nước mắt chị lại chảy ra. Có hôm em đòi đi theo kiếm cá, em đành cho đi, để em thui thủi ở nhà thương lắm. Em Tũn còn phải đi kiếm rau. Mỗi bận lội qua ngòi phải cồng kênh em lên vai lội qua, nhấc rọ lên có cua cá em vui lắm, cười vang. Chỉ lúc ấy mới thấy em Cún cười. Anh chị đi làm từ mờ đất, sáng ra em đưa hai em đến lớp, trưa đón về, ba anh em nấu cơm, chờ anh chị về ăn. Buổi chiều em đi kiếm canh. Em học được cách đan rọ cá rô, cá trê, tôm, cua cả ống lươn nữa. Mỗi chiều đi nhắc một lần, lại cho mồi đánh lại chỗ khác, để chiều hôm sau đi nhấc. Xong việc về nấu cơm, tắm rửa giặt rũ cho em. Anh em bảo công việc của em là quan trọng nhất, ăn độn sắn ngô có con cua con cá cũng dễ ăn hơn, không kiếm được cũng chả có tiền để mua.

- Làm nhiều việc thế em học vào lúc nào?

- Buổi tối, mới lại trên lớp phải thật chú ý nghe giảng, thuộc bài ngay trên lớp, về nhà chỉ làm bài tập thôi, chỉ hôm nào nhiều bài phải học đến tận khuya.

- Tẹo này, có khi nào nhà bị đứt bữa không?

- Đứt bữa là gì ạ?

- Là không còn gì để ăn ấy.

- Không còn hạt gạo nào để độn với sắn thì có, có bận nhiều ngày chỉ ăn sắn thôi, làm cách nào em Cún cũng không ăn được, chỉ ăn được tí tẹo, lúc nào cũng kêu đói. Em thương quá bảo em: Để anh đi xin khoai lang. Ven sông Lô người ta trồng nhiều khoai lang lắm, ra đến nơi chẳng gặp ai để xin, bỏ về lại thương em. Đành gào thật to: Khoai lang của nhà ai đây, cho cháu xin vài củ cho em cháu, rồi xuống bới. Có bận mới bới được mấy củ, chưa kịp đứng lên thì bị bắt. Một anh dân quân trói em lại, đưa về ủy ban. Em chỉ còn biết ngồi khóc thương em. Khi bác Chủ tịch xã đến thấy thế hỏi anh dân quân:

- Ai cho phép anh trói trẻ con, phạm luật đấy.

- Ăn trộm.

- Trộm gì?

- Khoai lang.

- Đào bằng gì?

- Bằng tay.

- Nhiều không?

- Mấy củ.

- Moi bằng tay, mấy củ khoai lang mà bắt trói con người ta lại, vi phạm quyền trẻ em đấy, thả ngay.

Em mang mấy củ khoai lang về luộc cho em ăn. Khi anh chị biết chuyện đều khóc. Chị bảo:

- Lỗi tại anh chị không kiếm được gạo cho các em, lần sau không được làm thế, xin cũng không được, em định ăn mày cả đời sao!

Tẹo rủ rỉ kể, thầy Hiệu trưởng chăm chú nghe. Thầy biết chỉ khi nào chiếm được niềm tin của học trò mới được nghe những chuyện như thế. Mỗi lời Tẹo kể trong lòng thầy Hiệu trưởng nhói lên sự cảm thông đến chua xót.

Lúc Tẹo về, thầy Hiệu trưởng đưa cho Tẹo một gói quà, thầy nói: Trường mình đang có phong trào “bầu ơi thương lấy bí cùng” đây là chút quà của thầy, cho Tẹo, Tũn, Cún mỗi đứa một bộ quần áo, một ít sách, vở, bút, mực. Riêng Tẹo có thêm bộ sách giáo khoa lớp năm, tranh thủ học trước trong hè, cố gắng học thật giỏi, được không?

- Em xin thầy, sẽ cố gắng học giỏi ạ.

Tẹo đã hứa thế, những năm tháng tiếp theo liệu thầy có được ở Đồng Tiến này để theo dõi từng bước đi của gia đình Tẹo không. Hay lại đi một trường khác! Dẫu sao thầy luôn cầu mong mọi sự tốt lành đến với gia đình cậu học trò bất hạnh này.

T.H.V

 

Minh họa của Tân Hà