Ghi chép của Mai Nam Thắng

Mùa Xuân năm 2013, có một cuộc triển lãm tranh mang tên “Cao nguyên đá”, tại chợ Đồng Văn của tỉnh Hà Giang lúc đó, nay là tỉnh Tuyên Quang. Lần đầu tiên tại khu chợ miền cực Bắc của Tổ quốc, có một họa sĩ mang hơn hai chục bức tranh sơn dầu khổ lớn của mình về đề tài “Cao nguyên đá” lên trưng bày cho bà con người Mông và đồng bào các dân tộc sở tại thưởng thức. Ông là họa sĩ Đỗ Đức, tác giả của hàng trăm bức tranh chủ yếu về đề tài miền núi phía Bắc. Và cuộc triển lãm độc đáo ấy, như lời ông tâm sự, là để tri ân những tình cảm sâu nặng và cảnh sắc hùng vĩ của đất và người trên “quê hương nghệ thuật” của ông.

Họa sĩ Đỗ Đức sinh năm 1945 ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên trước đây. Ông tốt nghiệp Khoa Mỹ thuật Trường VHNT Việt Bắc năm 1970 và Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1980. Ông đã có gần 30 tác phẩm trong bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam. Tác phẩm của ông cũng có trong bộ sưu tập của Bảo tàng Châu Á - Thái Bình Dương và một số nhà sưu tập tranh ở nước ngoài. Hầu hết đều là những tác phẩm về phong cảnh và đời sống sinh hoạt của đồng bào các dân tộc thiểu số ở miền núi phía Bắc nước ta.
Đỗ Đức sinh ra và lớn lên giữa núi rừng Việt Bắc, “bén duyên” với hội họa từ Trường VHNT Việt Bắc, nhưng “cơ duyên” khiến ông gắn bó với đề tài vùng núi phía Bắc có lẽ từ sau khi ông thi tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Hà Nội với bức tranh khắc gỗ “Chợ vùng cao”. Tác phẩm này đã được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chọn trưng bày từ đó đến nay. Lại thêm một “cơ duyên” nữa là sau đó ông được về công tác tại Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc, nên có điều kiện được đi nhiều về các miền quê, chủ yếu là miền núi, nơi các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc rất đa sắc và còn khá nguyên vẹn. Thiên nhiên, con người, văn hóa… mỗi nơi có sức hút riêng; nhưng ông gần như bị “mê hoặc” mỗi khi đến với Đồng Văn, Mèo Vạc, Hoàng Su Phì… trên mảnh đất địa đầu Tổ quốc. 
Thời bao cấp tiền nong eo hẹp, đường sá trắc trở, đi lại khó khăn… Vậy mà mỗi năm có khi ông ngược Hà Giang đến vài chuyến. Ông “thú nhận” là có thể ngồi hàng ngày để ngắm biển đá mênh mông hai bên đường vào Khau Vai, Mèo Vạc, Lũng Phìn, Lũng Táo, Phó Là, Phó Cáo, Lũng Cú... Nhìn đá cao nguyên lô xô trập trùng, ông như thấy biển người thời tiền sử hóa thạch, như  thấy những phiên chợ đang họp trên núi. Đá là mái che ấm áp, là tường rào vững chắc… cho những căn nhà đơn côi trên núi. Ngắm nhìn những hõm đất hiếm hoi trên hốc đá đang nhú lên những mầm ngô mang sức sống mãnh liệt, hay những bóng người thấp thoáng cùng bóng ngựa chập chờn giữa thiên nhiên khoáng đạt, ông chợt nhận ra những triết lý sống, những thân phận con người… Tất cả được tái hiện trong những bức tranh của ông, thông qua cảm nhận và thăng hoa của người nghệ sĩ. Những bức tranh thể hiện những không gian nghệ thuật trầm hùng, tái hiện chân thực vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ và mối gắn kết mật thiết giữa con người với thiên nhiên nơi đây. Để rồi người xem tranh như nghe được tiếng thì thầm của đá núi, tiếng ngựa hí trong thung lũng, cùng những âm thanh của cuộc sống con người vùng cao… Chẳng thế mà tại cuộc triển lãm “Cao nguyên đá” ở chợ Đồng Văn đã kể trên đây, bức tranh sơn dầu khổ lớn “Mã Pí Lèng” của ông đã được ông Bí thư Tỉnh ủy Hà Giang lúc đó đặt mua ngay hôm đầu tiên khai mạc triển lãm.
Có thể nói, mỗi tác phẩm của Đỗ Đức đẹp và hay như những bài thơ về tình yêu thiên nhiên và con người miền sơn cước. Tác giả đã rất thành công khi biến những khung cảnh của núi non trở thành biểu tượng của tình yêu và sự che chở mà thiên nhiên dành cho con người nơi đây. Chẳng hạn bức tranh “Tháng ba ở Xín Cái” như một tiếng reo khe khẽ cất lên giữa không gian của mùa xuân bất tận. Giữa những dải núi cao vời vợi, trùng trùng điệp điệp, hơi núi bốc lên mờ mịt trong sắc rừng xanh thẫm… bỗng hiện lên cây hoa gạo nhỏ bé nhưng bung nở đỏ rực. Hoặc như bức sơn dầu khổ "Tiếng gọi của rừng xanh" là hình ảnh một người phụ nữ Mông nhỏ bé mờ xa, đứng trên mỏm đá cheo leo, hai tay giơ lên khoảng không vô tận. Không gian, sắc màu, hình ảnh… nhuốm màu huyền bí, nhưng là một thông điệp rất mạnh mẽ về khát vọng sống của những người trên miền núi đá…

Có thể kể thêm những “bài thơ” như thế qua những bức họa dung dị và gần gũi của Đỗ Đức, như: Nắng trên dãy Hồng Ngài; Sương sớm rẻo cao; Sườn phía tây Sơn Vĩ; Sống chen với đá; Nước non ngàn dặm; Sương sớm bên đèo...; hoặc những bức về ngựa vùng cao, như: Đường rừng; Chiều muộn; Trên nương; Nỗi niềm; Lũy thép v.v… Có thể gọi đó là những câu chuyện cổ tích của “Cao nguyên đá” nằm trong những tảng đá, những hốc cây, những bãi cỏ... được người họa sĩ “kể lại” bằng cây bút vẽ tài hoa. Đặc biệt là bức tranh Huyền thoại Khau Vai ngổn ngang lô nhô những cụm đá ảo mờ trong màn sương huyền bí. Nhìn kỹ, sẽ thấy những tảng đá đủ các hình thù như đang ngồi bên nhau, đang dựa vào nhau, đang ôm ấp nhau… Nhìn kỹ hơn nữa, những tảng đá như hình người hiện về từ xa xăm thời gian và không gian. Thì ra, “Huyền thoại Khau Vai” của họa sĩ Đỗ Đức, là huyền thoại về những mối tình đã hóa đá (!)
Gần một năm sau cuộc triển lãm “Cao nguyên đá” tại chợ Đồng Văn kể trên, đầu xuân Giáp Ngọ năm 2014, Đỗ Đức mở triển lãm “Ngựa trên núi” tại Hà Nội. Ngựa là con vật không thể thiếu trong đời sống đồng bào miền núi phía Bắc. Khác với những chú ngựa to lớn, béo tốt, hùng dũng xõa bờm tung vó trong tranh của nhiều họa sĩ xưa nay, ngựa của họa sĩ Đỗ Đức là con ngựa gắn với con người, dẫu trong tranh chỉ vẽ ngựa, nhưng vẫn thấy bóng người ẩn sau hình bóng ngựa. Đó là những chú ngựa đang nhẫn nại thồ hàng, hay những chú ngựa nhỏ nhoi đang lầm lũi giữa mịt mùng rừng núi. Đó là những chú ngựa lặng im trong phiên chợ tưng bừng, nó kiên nhẫn chờ chủ đang say sưa trong quán rượu, nó lẽo đẽo sau lưng người cắm cúi lên nương hay về bản. Hình ảnh con ngựa cũng chính là câu chuyện về thân phận của con người vùng cao… Họa sĩ Bằng Lâm, nguyên Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, cũng cho rằng: Người với ngựa quyện vào phong cảnh đá núi trong tranh Đỗ Đức tạo nên cảm giác vừa “choáng ngợp” vừa trữ tình; nó khiến người xem thấu cảm với cuộc sống của đồng bào miền biên viễn nơi địa đầu Tổ quốc...
Tròn 10 năm sau triển lãm “Ngựa trên núi” vừa kể, tháng 9-2024, Đỗ Đức khai mạc triển lãm “Non nước biên thùy” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (66 Nguyễn Thái Học - Hà Nội), trưng bày hơn 50 bức sơn dầu, có nhiều bức khổ lớn. Đây là triển lãm cá nhân lần thứ 7 trong sự nghiệp sáng tác của họa sĩ Đỗ Đức, khi ông đã chạm tuổi bát tuần. Tất cả vẫn là những tác phẩm vẽ về núi rừng và sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao phía Bắc. Những dãy núi đá nhấp nhô trùng điệp chen lấn xô đẩy, thoảng đâu đây tiếng gõ móng của những chú ngựa hiền hậu thân thương, tiếng lao xao của phiên chợ chìm trong mờ sương, bóng dáng cần mẫn của những người phụ nữ sắc phục thổ cẩm đang lên nương hay xuống chợ… Có thể nói cảm xúc và tình yêu với núi rừng của ông chưa hề vơi cạn.
Triển lãm “Non nước biên thùy” khai mạc sáng 13-9-2024. Tối hôm đó, ông thông báo trên trang Facebook cá nhân: “Sáng mai 14-9-2024, sau 9 giờ sẽ có cuộc đấu giá bức tranh sơn dầu Trên nương để lấy tiền xây dựng lớp học thứ 20, trong vùng sâu của huyện Đồng Văn - Hà Giang. Đây là bức tranh khổ 60x80cm, được sáng tác vào năm 2017…”. 

Tôi, người viết bài này, không thạo lắm về hội họa, nhưng cũng háo hức đến xem, chủ yếu để được chứng kiến một phiên đấu giá khá đặc biệt. Đây không đơn thuần là một cuộc bán mua, mà là một dịp “trưng bày” thiện tâm của người họa sĩ tài danh đối với đất và người miền núi nói chung và những đứa trẻ thiệt thòi vùng cao nói riêng; cùng thiện chí của các nhà hảo tâm, không hẳn chỉ vì tình yêu hội họa nói chung và sự hâm mộ đối với tranh Đỗ Đức nói riêng. Phiên đấu giá bức tranh đã rất thành công với mức giá chốt 4.000 USD từ một nhà sưu tập tranh giấu tên. Những người tham dự phiên đấu giá cũng đã hào hứng đã góp thêm được trên 50 triệu VND nữa. Tổng cộng là được khoảng 150 triệu đồng. Tất cả được chuyển vào quỹ “Vì trẻ em vùng cao” của nhóm thiện nguyện “Hoa của đá” mà họa sĩ Đỗ Đức là người đại diện tinh thần của nhóm.
Từ lâu, họa sĩ Đỗ Đức đã có những tham gia vào các hoạt động xã hội, hướng đến những hoàn cảnh khó khăn, những số phận bất hạnh, nạn nhân thiên tai… Nhưng hoạt động thiện nguyện có tổ chức “bài bản”, nền nếp, thì chính thức bắt đầu từ năm 2013. Ấy là hồi mở triển lãm “Cao nguyên đá” ở chợ Đồng Văn, ông đã ủng hộ hai bức tranh là Mẹ trong đá và Gặp nhau trên nương để Báo Thể thao & Văn hóa tổ chức đấu giá, lấy tiền tặng cho hai hộ nghèo nhất huyện Đồng Văn do UBND huyện giới thiệu, mỗi gia đình một ngôi nhà mới. Mọi việc đã hoàn thành mỹ mãn. Sau đó, nhóm thiện nguyện Chung tay vì trẻ em vùng cao, nay là nhóm Hoa của đá, đã kết nối với ông để thực hiện chương trình từ thiện Vì tương lai trẻ em vùng cao. Chủ trương của nhóm này là xây dựng lớp học cho các cháu tuổi mẫu giáo tại các bản làng xa xôi, hẻo lánh vùng miền núi, chủ yếu là ở tỉnh Hà Giang. Ngay trong năm 2014, lớp học đầu tiên tại thôn Phìn Chải A của xã Vần Chải, thuộc huyện Đồng Văn được khánh thành. Hoạt động này được duy trì bền bỉ, tích cực và hiệu quả hằng năm. Đến nay, ngoài tiền bán tranh ủng hộ của họa sĩ Đỗ Đức, nhóm đã vận động được nhiều cá nhân, doanh nghiệp và nhà hảo tâm chung tay để xây dựng được 41 lớp học với trang bị đầy đủ học cụ và phòng lưu trú giáo viên tại 18 điểm trường thuộc 18 bản ở các huyện Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh… Hơn chục năm qua, đã có trên 3.500 trẻ em được học tập trong những lớp học ấy. Lứa đầu tiên ở Vần Chải đã có 7 em đang học lớp 12...
Họa sĩ Đỗ Đức cầm tinh con gà, thuộc mệnh Thủy, nhưng là nước đầu nguồn, tức là nước suối. Trong quan niệm dân gian của đồng bào miền núi phía Bắc, con gà là linh vật của sự sống và may mắn. Con gà luôn có mặt trong các lễ nghi và tục lệ. Phải chăng đó cũng là một lý do “huyền bí” khiến ông trở thành “họa sĩ của Cao nguyên đá”? Sang Xuân Bính Ngọ này, họa sĩ bước vào tuổi 81, nhưng nhìn phong thái của ông trong các hoạt động thường nhật, đọc những trang viết của ông trên báo chí và trang cá nhân, nhất là chứng kiến thành quả những lao động nghệ thuật hiện thời của ông, rõ là năng lượng sống và năng lượng sáng tạo trong ông vẫn còn rất dồi dào. Kính chúc ông tiếp tục “chân cứng đá mềm”, như những vó ngựa thân thương trên miền Cao nguyên đá…

M.N.T