Bình Minh

Buổi sáng ở những điểm cao Mặt trận Vị Xuyên thường bắt đầu bằng một âm thanh rất lạ. Không phải tiếng chim rừng gọi nhau trong màn sương, cũng không phải tiếng gió luồn qua những vạt cỏ gianh, mà là tiếng "tít... tít..." ngắt quãng phát ra từ chiếc máy dò kim loại giữa khoảng rừng tĩnh lặng. Mỗi lần âm thanh ấy vang lên, cả tổ công tác gần như cùng dừng lại. Người cầm máy cúi xuống đánh dấu vị trí. Những chiếc cuốc, chiếc xẻng được đặt nhẹ xuống đất. Không ai nói với ai, bởi tất cả đều hiểu, dưới lớp đất đá tưởng như bình yên ấy có thể đang cất giữ một câu chuyện chưa bao giờ khép lại.
Gần nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày Mặt trận Vị Xuyên rực lửa. Những điểm cao từng hứng chịu hàng vạn tấn bom đạn giờ đã phủ một màu xanh của cây rừng. Những chiến hào ngoằn ngoèo bị đất đá và thời gian lấp kín. Có nơi, cỏ dại mọc cao quá đầu người, che khuất cả những hố pháo từng làm rung chuyển núi rừng. Thiên nhiên dường như đã cố gắng xoa dịu mọi dấu tích của chiến tranh. Nhưng có một điều mà thời gian vẫn chưa thể xóa đi, đó là còn hàng nghìn người lính vẫn nằm lại đâu đó dưới những tầng đất đá này, chưa một lần được trở về với gia đình, quê hương.
Bởi thế, khi nhiều gia đình đã qua hai, thậm chí ba thế hệ vẫn mòn mỏi chờ một tin tức về người thân, những người lính hôm nay lại lặng lẽ đi ngược dòng thời gian. Họ không trở về quá khứ bằng ký ức của chính mình, bởi phần lớn sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa. Họ trở về bằng những tấm bản đồ tác chiến đã úa màu, bằng lời kể của những cựu chiến binh tóc đã bạc, bằng từng dòng nhật ký còn lưu giữ được và bằng niềm tin rằng dưới những lớp đất đá kia vẫn còn những người đồng đội đang chờ ngày trở về.
Không ai trong Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang nhớ nổi mình đã bao nhiêu lần leo lên những Điểm cao 468, 685, 772 hay A6B. Có con dốc vừa đặt chân đã thấy dựng đứng, người đi trước phải chìa tay kéo người phía sau. Có đoạn đường chỉ đủ một bàn chân bám vào mép đá. Có hôm nắng hắt xuống như lửa đổ, mồ hôi thấm đẫm lưng áo từ khi mặt trời chưa lên cao. Có hôm mưa rừng bất chợt, đất nhão quánh dưới chân, mỗi bước đi đều nặng như kéo theo cả sườn núi. Nhưng sáng hôm sau, những chiếc ba lô vẫn lại được khoác lên vai. Chuyến đi nào cũng giống nhau ở hành trang, nhưng không chuyến đi nào giống nhau ở niềm hi vọng.

Lần theo những lời hẹn còn dang dở
Muốn tìm một người lính đã nằm lại gần nửa thế kỷ trước, không thể chỉ dựa vào may mắn. Công việc bắt đầu từ những căn phòng đầy bản đồ, hồ sơ và tư liệu. Trên mặt bàn, những sơ đồ chiến đấu đã cũ được mở ra. Những dấu bút chì mờ nhạt, những ký hiệu quân sự tưởng như vô nghĩa lại trở thành đầu mối cho cả một cuộc tìm kiếm. Rồi đến những chuyến gặp gỡ cựu chiến binh. Có người vẫn nhớ rất rõ từng con dốc, từng khe suối. Có người chỉ còn nhớ lờ mờ rằng đồng đội mình hi sinh "ở gần gốc cây lớn", "phía bên trái sườn núi", hay "chỗ có mỏm đá giống đầu con rùa". Chỉ một chữ "khoảng đó" thôi cũng đủ để lực lượng tìm kiếm phải khoanh vùng hàng nghìn mét vuông, kiên trì rà soát từng khoảng đất, từng mô đá.
Khi đã xác định được khu vực, hành trình thực sự mới bắt đầu. Những bụi cây rậm phải phát quang. Những lối mòn phải mở rộng. Trước khi một nhát cuốc được hạ xuống, lực lượng rà phá bom mìn lại đi trước, cẩn trọng kiểm tra từng mét đất để loại trừ những vật liệu nổ còn sót lại sau chiến tranh. Chiến tranh đã kết thúc từ lâu, nhưng dưới lòng đất, hiểm nguy vẫn còn nguyên đó. Có những quả đạn pháo, những quả cối chưa nổ nằm lặng lẽ suốt mấy chục năm, chỉ chờ một tác động mạnh là có thể phát nổ bất cứ lúc nào. Bởi vậy, mỗi khu vực được làm sạch không chỉ mở ra một khoảng đất an toàn mà còn mở ra thêm một cơ hội để những người lính tìm kiếm tiếp cận nơi đồng đội có thể đang nằm lại.
Thượng tá Bùi Tuấn Anh, Chỉ huy thi công Đội rà phá bom mìn thuộc Tổng Công ty Thái Sơn (Bộ Quốc phòng), từng chia sẻ rằng đối với những người làm công việc này, rà phá bom mìn không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm đối với những người đã hi sinh vì Tổ quốc. Mỗi mét vuông đất được làm sạch, mỗi lối đi được mở thông đều mang theo một niềm hi vọng rằng sẽ có thêm một người lính được tìm thấy và trở về sau nhiều năm nằm lại nơi chiến trường.
Đến lượt Đội quy tập bước vào. Chiếc máy dò kim loại lặng lẽ quét qua từng khoảng đất. Âm thanh phát ra rất nhỏ nhưng đủ để tất cả cùng nín lặng. Người cầm máy đánh dấu vị trí. Đất được bóc từng lớp bằng cuốc, rồi bằng xẻng, rồi đến khi gần chạm vào dấu hiệu nghi có hài cốt, mọi người gần như chỉ còn dùng tay gạt nhẹ từng nắm đất. Có những ngày, sau nhiều giờ đào tìm, thứ hiện lên chỉ là một mảnh đạn, một chiếc cúc áo, một đoạn dây thép han gỉ hay mảnh tăng đã mục nát. Đội lại lấp đất, đánh dấu, chuyển sang vị trí khác. Không ai tỏ ra thất vọng. Bởi trên một chiến trường từng hứng chịu bom đạn dày đặc như Vị Xuyên, mỗi dấu tích còn sót lại đều có thể là mắt xích dẫn đến một dấu tích khác.
Thiếu tá Vũ Văn Quế nói rằng, điều giữ chân những người lính với công việc này không phải là niềm vui khi hoàn thành một nhiệm vụ, mà là suy nghĩ rằng dưới những tầng đất đá ấy vẫn còn đồng đội đang chờ được trở về. Có những ngày cả đội trở về doanh trại khi mặt trời đã khuất sau núi mà kết quả vẫn là con số không. Nhưng sáng hôm sau, họ lại khoác ba lô lên đường như chưa từng có sự mệt mỏi hay nản lòng.
Ở Vị Xuyên, người ta học được một điều rất đặc biệt: kiên nhẫn với hi vọng. Hi vọng có khi chỉ nhỏ bằng một chiếc cúc áo, một mảnh dép cao su, một đoạn dây võng hay phần vành mũ cối còn sót lại. Những thứ tưởng như vô tri ấy được nâng lên bằng hai bàn tay đầy trân trọng. Không phải vì giá trị của bản thân kỷ vật, mà bởi chúng chứng minh rằng đã từng có một người lính sống, chiến đấu và có thể đã gửi lại tuổi hai mươi của mình ở chính nơi này...

Để lời hẹn không còn dang dở
Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang có lần nói với tôi một câu rất ngắn: "Mỗi lần tìm thấy một hài cốt liệt sĩ, anh em trong Đội đều coi đó là một niềm an ủi". Câu nói ấy không mang vẻ hào hùng như người ta thường nghĩ về người lính. Nó nhẹ thôi, nhưng đằng sau là biết bao ngày bám rừng, bám núi, biết bao lần trở về khi ba lô vẫn nhẹ tênh vì chưa đưa được ai xuống núi.
Có những cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều ngày chỉ để xác minh một thông tin. Có những vị trí phải đào mở rộng nhiều lần vì địa hình đã thay đổi quá nhiều sau gần nửa thế kỷ. Đất đá sạt lở, cây rừng mọc kín, những dấu mốc năm xưa không còn nữa. Có lúc cả đội gần như phải bắt đầu lại từ đầu. Nhưng không ai nghĩ đến chuyện dừng lại. Bởi nếu những người còn sống bỏ cuộc, những người đã nằm xuống sẽ còn ở lại với núi rừng thêm bao lâu nữa?
Ngày một hài cốt liệt sĩ được tìm thấy cũng là ngày cả khu rừng như lặng đi. Những chiếc cuốc được đặt xuống. Công việc chuyển sang đôi bàn tay. Lớp đất cuối cùng được gạt rất chậm, rất nhẹ. Không ai bảo ai phải cẩn thận. Sự cẩn trọng ấy đến một cách tự nhiên, như thể phía dưới không phải là những di cốt đã nằm lại gần nửa thế kỷ, mà là một người đồng đội vừa mới ngã xuống trong trận đánh hôm qua.
Người ta nhẹ nhàng gom từng mẩu xương, từng kỷ vật còn sót lại, đặt lên tấm vải sạch đã chuẩn bị sẵn. Một chiếc cúc áo, một đoạn dây tăng, một phần đế giày, một mảnh vành mũ cối… tất cả đều được giữ lại. Những vật nhỏ bé ấy không chỉ giúp nhận diện vị trí tìm thấy, mà còn là những chứng nhân lặng lẽ của một tuổi hai mươi đã gửi lại nơi chiến trường. Có những kỷ vật chẳng thể nói thành lời, nhưng đủ khiến những người cầm chúng phải lặng đi rất lâu.
Đưa được các anh xuống núi chưa phải là kết thúc. Đó mới chỉ là chặng đầu của hành trình trở về. Phía sau còn là công tác giám định, lưu giữ, đối chiếu hồ sơ, thu nhận mẫu ADN của thân nhân và từng bước xác định danh tính. Có những gia đình đã chờ đợi hơn bốn mươi năm. Có những người mẹ nhắm mắt vẫn chưa biết con mình nằm ở đâu. Giờ đây, con cháu họ tiếp tục mang mẫu sinh phẩm đến với một niềm hi vọng mới. Khoa học đang tiếp nối điều mà ký ức của đồng đội và những trang hồ sơ chưa thể làm trọn vẹn: trả lại tên cho những người đã nằm xuống.
Trong lễ truy điệu và an táng 34 hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên, khi những hồi chiêng, tiếng nhạc lễ cất lên giữa không gian trang nghiêm, rất nhiều cựu chiến binh đã lặng lẽ đứng thật lâu trước linh cữu. Có người đưa tay chào đồng đội. Có người chỉ cúi đầu, đôi mắt đỏ hoe. Họ hiểu hơn ai hết, trong những linh cữu ấy có thể là người đã từng chung chiến hào, từng san nhau ngụm nước cuối cùng giữa khói lửa, từng hẹn với nhau rằng khi chiến tranh kết thúc sẽ cùng trở về quê. Lời hẹn ấy phải mất gần nửa thế kỷ mới có thể hoàn thành.
Giữa hàng nghìn ngôi mộ ở Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên, vẫn còn rất nhiều tấm bia chỉ khắc dòng chữ: "Liệt sĩ chưa biết tên". Mỗi lần đi ngang qua những hàng bia ấy, tôi lại nghĩ, có lẽ điều đau nhất không phải là cái chết. Điều day dứt nhất là một người đã hiến dâng cả tuổi xuân cho Tổ quốc mà đến hôm nay vẫn chưa thể trở về đúng với tên gọi của mình. Chính vì thế, hành trình của những người lính hôm nay không dừng lại ở việc đưa đồng đội về với đất mẹ. Họ còn đang đi tìm lại tên cho những người đã ngã xuống.
Chiều xuống rất nhanh trên những điểm cao. Ánh nắng cuối ngày loang dần qua những tán cây, phủ lên con đường nhỏ mà buổi sáng cả đội đã đi qua. Những chiếc ba lô lại được khoác lên vai. Cuốc, xẻng, máy dò kim loại được xếp gọn. Có ngày họ trở về cùng một người đồng đội vừa được tìm thấy. Có ngày trở về chỉ với những tọa độ mới được đánh dấu trên bản đồ. Nhưng sáng hôm sau, khi màn sương còn phủ kín các sườn núi, những bước chân ấy lại tiếp tục ngược dốc.
Có người từng hỏi Đại tá Nguyễn Minh Khôi rằng điều gì khiến anh em bền bỉ với công việc đầy gian nan ấy. Ông chỉ mỉm cười rồi nói rất giản dị: đó là một nhiệm vụ thiêng liêng, và cũng là mệnh lệnh từ trái tim. Tôi tin câu trả lời ấy không chỉ dành cho những người đang làm nhiệm vụ quy tập hài cốt liệt sĩ.
Bởi ở Mặt trận Vị Xuyên, có những người đi ngược thời gian không phải để tìm lại quá khứ, mà để tương lai không còn những cuộc chờ đợi mỏi mòn. Họ đi để một ngày nào đó, thêm một gia đình được đón người thân trở về. Họ đi để trên những tấm bia đá giữa Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên sẽ có thêm những cái tên được khắc đầy đủ. Và họ đi để lời hẹn của những người lính năm xưa, dẫu đã qua gần nửa thế kỷ, vẫn không bị lãng quên. 
Chiến tranh đã lùi xa gần nửa thế kỷ. Nhưng mỗi buổi sớm trên những điểm cao của Mặt trận Vị Xuyên, khi những chiếc ba lô lại được khoác lên vai, những người lính hôm nay vẫn đang lặng lẽ đi tiếp phần còn dang dở của đồng đội. Họ không chỉ đi tìm những người đã nằm lại. Họ còn đi tìm sự bình yên cho những gia đình đã chờ đợi quá nửa đời người. Và chừng nào trên núi rừng này vẫn còn một người lính chưa được trở về với quê hương, với tên tuổi của mình, lời hẹn với đồng đội vẫn sẽ còn tiếp tục.

B.M