Ghi chép của Nguyễn Quốc Tấn
Nói đến làng gốm, tôi chỉ nghĩ đến những chum, vại, vò, bình bằng đất nung, những ồn ào của máy nhào trộn đất và những lò gốm mịt mù khói hắc. Nhưng khi đặt chân tới làng gốm Hương Canh, một không khí yên bình bao trùm lên từng căn hộ, từng ngôi biệt thự có kiến trúc cổ kính xen hiện đại còn tươi màu sơn mới. Không một mảnh khói lò nung, không một xe nguyên liệu vung vãi đất ra đường như tôi đã tưởng tượng.
Gọi là làng gốm, nhưng nay chỉ còn gia đình anh Nguyễn Minh Quang và một số anh em trong dòng họ còn giữ lại được nghề gốm gia truyền đã tồn tại hơn 300 năm. Thời gian cùng với gốm là thế, nhưng đời cha ông anh và các thế hệ trước chỉ biết làm những sản phẩm thiết yếu của cuộc sống đơn giản trong mỗi gia đình nông thôn Việt. Hàng làm xong được chở đi khắp mọi nơi, cồng kềnh, bụi bặm. Nặng nhọc, bươn chải là thế nhưng cuộc sống vẫn chồng chất bao khó khăn. Sản xuất thủ công cứ đeo bám mãi vào cái làng nghề tay chân lấm lem bùn đất, biết bao giờ mới đổi thay được đây? Câu hỏi ấy cứ đau đáu trong đầu những người yêu gốm quê hương.
Chuyện trò với chúng tôi, Quang không giữ kẽ bởi như anh nói sau cái bắt tay gặp gỡ đầu tiên: “Các anh chị là văn nghệ sĩ, đặc biệt trong đoàn có những anh cùng khóa học trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp với tôi, thì tôi cũng coi các anh chị như những người bạn lâu ngày mới gặp. Gặp nhau ở làng gốm, bình luận về gốm ắt hẳn chúng ta đã có duyên gốm với nhau rồi”.
Quang tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp năm 2007. Với lòng đam mê nghề gốm truyền thống, Quang cặm cụi nghiên cứu, vận dụng tất cả kiến thức đã học áp dụng vào công nghệ làm gốm. Anh trăn trở suy nghĩ phải làm sao bảo tồn và phát huy tinh hoa gốm Việt ở làng quê máu thịt của mình. Sản phẩm gốm Hương Canh không chỉ đơn thuần là sản phẩm của Hương Canh mà phải có thương hiệu và là sản phẩm yêu thích, thân thiện trong khu vực và toàn cầu.
Hiện nay xưởng gốm của anh vẫn giữ lại được các thao tác thủ công tinh xảo được lập trình trên công nghệ 4.0. Đôi bàn tay tài hoa và con mắt nghệ thuật tinh tường của Quang và những người thợ đã đưa những chi tiết đương đại vào hình khối của sản phẩm. Chính vì thế mà sản phẩm gốm của anh phong phú về mẫu mã, đảm bảo về chất lượng và thẩm mỹ rất “bắt mắt” đã làm xiêu lòng những khách hàng khó tính trong và ngoài nước.
Đam mê với nghề gốm, anh luôn trăn trở định hướng tương lai cho thành quả lao động của mình. Sản phẩm phải thật sự ấn tượng, được trân trọng, nâng niu bởi những tâm hồn yêu vẻ đẹp riêng của gốm Việt vượt biên giới. Nói chuyện với chúng tôi, anh dốc hết bầu tâm sự về gốm và gốm! Trong anh chỉ có gốm. Gốm như người bạn tâm giao tri kỷ. Mỗi sản phẩm gốm như những đứa con tinh thần và vật chất theo đúng nghĩa đen vì nó được tính bằng tiền và ngoại tệ. Trong cơn say gốm, anh bộc bạch với chúng tôi cả những bí quyết để làm nên sản phẩm gốm ưng ý nhất, chất lượng nhất - Những điều mà dễ mấy ai tâm sự “làm lộ bí mật gia truyền!”. Nào là bí quyết khai thác đất, phải đúng là loại đất sét xanh nhiều thịt, có hàm lượng sắt cao ở ngay tại địa phương. Rồi kỹ thuật ngâm đất, lọc đất, nhào nặn đất, phơi, nung cùng bao kỹ thuật gia truyền cũng như kỹ thuật mới được ứng dụng... thế mới hiểu những sản phẩm gốm khi ra lò phải trải qua biết bao công sức, tư duy và trí tuệ cộng thêm niềm đam mê nghề. Chúng tôi đặc biệt thích thú khi nghe anh kể về những kinh nghiệm đốt lò mà ông cha đã dạy anh. Ngồi một chỗ, nghe tiếng nổ tí tách hoặc nhìn làn khói bốc lên là có thể biết được mẻ gốm đó ra lò sẽ ra sao, chất lượng thế nào. Đây là khâu quan trọng nhất để có những sản phẩm vừa ý. Khi có hiện tượng khói tỏa không đều bên trên và xung quanh thân lò hoặc chỉ cần nghe tiếng nổ trong lò trầm đục hay thanh thì phải biết ngay đó là hiện tượng gì để xử lý… Ngày trước đốt lò bằng rơm, củi, than. Bây giờ đốt lò bằng điện. Từ phương pháp đốt lò truyền thống sang phương pháp đốt lò bằng điện là cả một quy trình không đơn giản. Những băn khoăn sản phẩm ra lò phục vụ cho việc gì, sử dụng thế nào về nguyên liệu đốt lại là một bài toán mới. Cứ như thế, tư duy của người “cầm chịch” luôn phải năng động tìm tòi, học hỏi, lật từng trang sách, lục tìm trong trí nhớ về lời dạy của ông cha mà anh mới chỉ được nghe và nhớ mà chưa chép thành sách. Các khâu đoạn từ đất thành hình khối sản phẩm mới chỉ là thai nghén, đốt lò xong, để nguội, căng mắt dõi theo từng sản phẩm ra lò được xếp gọn gàng. Sản phẩm trọn vẹn, đạt chất lượng, lúc đó mới trút được tiếng thở phào nhẹ nhõm...
Nhưng vẫn còn đó ngồn ngộn những khó khăn thử thách trong việc tìm thị trường tiêu thụ nội địa. Nhiều làng gốm như Bát Tràng, Bắc Ninh, Chu Đậu ở miền Bắc quá nổi tiếng, tuy vậy cũng có thời gian đầu ra bị chững lại. Gốm Hương Canh khó phát triển trong một thời gian dài khiến nhiều người bỏ nghề cũng bởi không được long lanh như gốm sứ các nơi. Nhưng sản phẩm gốm Hương Canh lại có vẻ đẹp rất riêng bởi đây là loại gốm sành, không dùng men, nên kỹ thuật điêu khắc giúp người thợ dễ “thổi hồn” vào sản phẩm thông qua các hình khối, chi tiết đắp nổi. Vì không tráng men nên gốm Hương Canh mộc mạc màu đất nung, thứ màu dân dã gần gũi như chính cuộc đời người nông dân vậy. Trong xã hội hiện đại, thứ màu đất ấy lại “lên ngôi” bởi sự thô mộc gần gũi như bùn dưới ruộng, như đất trong vườn của người nông dân.
Ấy cũng là kết quả của từng đêm thức trắng bên máy tính để thiết kế, chỉnh sửa sao cho sản phẩm vừa có chất lượng, vừa bảo đảm tính mỹ thuật, nghệ thuật độc đáo mà anh đã được tiếp thu khi còn ngồi trên giảng đường của Trường Mỹ thuật Công nghiệp.
Khi nghe chúng tôi hỏi: “Biết là khó có thể cạnh tranh với nhiều làng gốm nổi tiếng mà anh vẫn theo đuổi về gốm?”. Quang tâm sự những lời gan ruột. Làng gốm Hương Canh hiện nay đang ở một tâm thế mới. Nó đã trải qua thời kỳ chiến tranh phá hoại của Mỹ mà tắt lửa lò nung. Người làng đi di cư, tản cư đến những nơi heo hút để tránh bom Mỹ. Những sản phẩm thô cũng như các thành phẩm đã được ra lò chỉ còn là những đống vỡ vụn trong nuối tiếc của những người thợ và dân làng. Bao công sức, mồ hôi bấy giờ biến thành những dòng nước mắt và nỗi đau xé lòng trong cảnh bom rơi tàn phá. Dần dần làng gốm vực dậy trong đống đổ nát đó, trên chính mảnh đất bao thế hệ cha ông mình đã sống, nơi cha mẹ đã nuôi mình lớn lên. Vậy cớ sao ta không bảo tồn song song với phát huy truyền thống đó?
Có phải lòng yêu quê và nghề truyền thống đã khiến một chàng cựu sinh viên Đại học Mỹ thuật Công nghiệp như anh trở thành một ông chủ nhìn xa trông rộng - một người thợ tài hoa luôn lăn lộn, áp dụng kiến thức đã học đưa vào từng sản phẩm? Có những sản phẩm chỉ đưa từng chi tiết nghệ thuật như cánh hoa, chiếc lá, bông hoa... Có những sản phẩm lại đưa nghệ thuật vào trong cả hình khối và gắn vào đó đặc thù vùng miền, và tượng trưng sắc thái của các dân tộc. Để làm sao cho sản phẩm phải là kết tinh đậm nét bản sắc văn hóa của từng dân tộc Việt...
Tham quan những dãy sản phẩm gốm của anh, chúng tôi được thưởng ngoạn những sản phẩm truyền thống và những sản phẩm mang nhiều nét mỹ thuật đương đại với vẻ đẹp khỏe khoắn mà mềm mại, tinh xảo. Đặc biệt có những sản phẩm được hoàn thành từ những tích hoặc những câu chuyện cổ tích mà ông bà thường kể cho chúng ta nghe hồi còn ngủ chõng tre. Quang hứng thú giới thiệu một số tích trên gốm, đồng thời cũng bộc bạch về sản phẩm làng gốm hiện nay tuy chưa xây dựng được thương hiệu ở ngoài nước, nhưng tin vui từ những đại lý và những gian hàng bán lẻ cho thấy có nhiều du khách Hàn Quốc, Đài Loan, Nhật, Mỹ, Anh... họ đã rất thích thú khi mua những sản phẩm gốm của Hương Canh. Điều đó đang thôi thúc anh hoàn thiện hơn nữa cho sản phẩm để có nhiều khách du lịch mua. Và việc quảng bá sản phẩm trên các trang mạng xã hội cũng là một kênh quảng cáo hữu hiệu.
Chúng tôi thăm khu xưởng với những hoạt động nhào nặn đất, lò ngâm, bể lọc, đất thành phẩm được chuẩn bị đưa vào chế tác. Tất cả đều gọn gàng ngăn nắp. Những người thợ làm việc cần mẫn, từng đường nét mềm mại dần hiện lên tinh xảo dưới bàn tay lấm lem màu đất mà lúc đầu chúng tôi không nghĩ rằng đây là những nghệ nhân tài hoa của làng gốm.
Thăm kho sản phẩm lúc này đã vơi gần hết vì được vận chuyển đến các đại lý trong và ngoài tỉnh, tuy chỉ là khách tham quan, tìm hiểu về nghề nhưng trong chúng tôi dấy lên niềm vui chung với làng nghề gốm Hương Canh và cho riêng Quang. Trong niềm phấn khởi anh cũng chia sẻ doanh thu của xưởng gốm hàng năm cũng đạt vài tỷ đồng.
Hiện tại những người thợ, những nghệ nhân tài hoa đang đồng hành với anh có mức thu nhập hơn 10 triệu đồng/tháng. So với mặt bằng chung ở làng quê thì đó là mức thu nhập khá, nhưng Quang vẫn rất trăn trở. Mong muốn của anh sao cho người lao động có tay nghề cao sẽ có thu nhập xứng đáng với tài năng của họ. Bởi có đội ngũ ấy mới có sản phẩm chất lượng cao.
Quang tâm sự về định hướng tương lai. Sắp tới, anh sẽ tìm những nơi có vùng đất hợp với khả năng phát triển của gốm nhằm mở rộng thêm cơ sở sản xuất đồng thời cũng quảng bá và phục vụ khách hàng thuận lợi hơn cho cả doanh nghiệp và người tiêu dùng. Tai nghe anh kể, tay cầm sản phẩm anh làm, mắt ngắm những hoa văn trên gốm, chúng tôi càng cảm nhận được từng hơi thở xen lẫn những giọt mồ hôi và những đêm trăn trở của anh cùng những người thợ gốm. Tất cả gói gọn trong từ “Tâm huyết”.
Tạm biệt Quang và những người thợ tài hoa, tận tụy. Tạm biệt làng gốm Hương Canh với một truyền thống làng nghề hàng thế kỷ. Chúng tôi ra về trong niềm phấn khởi vì thấu hiểu một phần khía cạnh của nghề gốm. Đó là một công việc rất riêng, rất đặc thù. Từ những cục đất sét, đã được những nghệ sĩ gốm tài hoa thổi hồn vào để trở thành kiệt tác nghệ thuật, chắp cánh cho gốm Hương Canh được bay cao, bay xa, mang theo và giới thiệu những nét văn hóa độc đáo của dân tộc Việt cho bạn bè năm châu đón nhận trong niềm yêu thích và trân trọng.
Tôi và mọi người tin như thế!
N.Q.T
Minh họa của Ngọc Điền
